Canto 9, Chapter 14

श्रीशुक उवाच अथात: श्रुयतां राजन् वंश: सोमस्य पावन: । यस्मिन्नैलादयो भूपा: कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तय: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaathātaḥ śrūyatāṁ rājanvaṁśaḥ somasya pāvanaḥyasminn ailādayo bhūpāḥkīrtyante puṇya-kīrtayaḥ

सहस्रशिरस: पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् । जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रि: पितृसमो गुणै: ॥ २ ॥

sahasra-śirasaḥ puṁsonābhi-hrada-saroruhātjātasyāsīt suto dhāturatriḥ pitṛ-samo guṇaiḥ

तस्य द‍ृग्भ्योऽभवत् पुत्र: सोमोऽमृतमय: किल । विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पित: पति: ॥ ३ ॥

tasya dṛgbhyo ’bhavat putraḥsomo ’mṛtamayaḥ kilaviprauṣadhy-uḍu-gaṇānāṁbrahmaṇā kalpitaḥ patiḥ

सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४ ॥

so ’yajad rājasūyenavijitya bhuvana-trayampatnīṁ bṛhaspater darpāttārāṁ nāmāharad balāt

यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् । नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रह: ॥ ५ ॥

yadā sa deva-guruṇāyācito ’bhīkṣṇaśo madātnātyajat tat-kṛte jajñesura-dānava-vigrahaḥ

शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् । हरो गुरुसुतं स्‍नेहात् सर्वभूतगणावृत: ॥ ६ ॥

śukro bṛhaspater dveṣādagrahīt sāsuroḍupamharo guru-sutaṁ snehātsarva-bhūta-gaṇāvṛtaḥ

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामय: ॥ ७ ॥

sarva-deva-gaṇopetomahendro gurum anvayātsurāsura-vināśo ’bhūtsamaras tārakāmayaḥ

निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् । तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पति: ॥ ८ ॥

nivedito ’thāṅgirasāsomaṁ nirbhartsya viśva-kṛttārāṁ sva-bhartre prāyacchadantarvatnīm avait patiḥ

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परै: । नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकेऽसति ॥ ९ ॥

tyaja tyajāśu duṣprajñemat-kṣetrād āhitaṁ paraiḥnāhaṁ tvāṁ bhasmasāt kuryāṁstriyaṁ sāntānike ’sati

तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥ १० ॥

tatyāja vrīḍitā tārākumāraṁ kanaka-prabhamspṛhām āṅgirasaś cakrekumāre soma eva ca

ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयो: । पप्रच्छुऋर्षयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ११ ॥

mamāyaṁ na tavety uccaistasmin vivadamānayoḥpapracchur ṛṣayo devānaivoce vrīḍitā tu sā

कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया । किं न वचस्यसद् वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२ ॥

kumāro mātaraṁ prāhakupito ’līka-lajjayākiṁ na vacasy asad-vṛtteātmāvadyaṁ vadāśu me

ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्‍त्वयन् । सोमस्येत्याह शनकै: सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३ ॥

brahmā tāṁ raha āhūyasamaprākṣīc ca sāntvayansomasyety āha śanakaiḥsomas taṁ tāvad agrahīt

तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम् ॥ १४ ॥

tasyātma-yonir akṛtabudha ity abhidhāṁ nṛpabuddhyā gambhīrayā yenaputreṇāpoḍurāṇ mudam

तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥

tataḥ purūravā jajñeilāyāṁ ya udāhṛtaḥtasya rūpa-guṇaudārya-śīla-draviṇa-vikramān

मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥

mitrā-varuṇayoḥ śāpādāpannā nara-lokatāmniśamya puruṣa-śreṣṭhaṁkandarpam iva rūpiṇam

श्रीराजोवाचस्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् । संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वती: समा: ॥ १९ ॥

śrī-rājovācasvāgataṁ te varāroheāsyatāṁ karavāma kimsaṁramasva mayā sākaṁratir nau śāśvatīḥ samāḥ

उर्वश्युवाचकस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो द‍ृष्टिश्च सुन्दर । यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥ २० ॥

urvaśy uvācakasyās tvayi na sajjetamano dṛṣṭiś ca sundarayad-aṅgāntaram āsādyacyavate ha riraṁsayā

एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद । संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्य: स्त्रीणां वर: स्मृत: ॥ २१ ॥

etāv uraṇakau rājannyāsau rakṣasva mānadasaṁraṁsye bhavatā sākaṁślāghyaḥ strīṇāṁ varaḥ smṛtaḥ

घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् । विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामना: ॥ २२ ॥

ghṛtaṁ me vīra bhakṣyaṁ syānnekṣe tvānyatra maithunātvivāsasaṁ tat tathetipratipede mahāmanāḥ

अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् । को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥ २३ ॥

aho rūpam aho bhāvonara-loka-vimohanamko na seveta manujodevīṁ tvāṁ svayam āgatām

तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हत: । रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥

tayā sa puruṣa-śreṣṭhoramayantyā yathārhataḥreme sura-vihāreṣukāmaṁ caitrarathādiṣu

रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया । तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥ २५ ॥

ramamāṇas tayā devyāpadma-kiñjalka-gandhayātan-mukhāmoda-muṣitomumude ’har-gaṇān bahūn

अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् । उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥ २६ ॥

apaśyann urvaśīm indrogandharvān samacodayaturvaśī-rahitaṁ mahyamāsthānaṁ nātiśobhate

ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते । उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥ २७ ॥

te upetya mahā-rātretamasi pratyupasthiteurvaśyā uraṇau jahrurnyastau rājani jāyayā

निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयो: । हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८ ॥

niśamyākranditaṁ devīputrayor nīyamānayoḥhatāsmy ahaṁ kunāthenanapuṁsā vīra-māninā

यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभि: । य: शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९ ॥

yad-viśrambhād ahaṁ naṣṭāhṛtāpatyā ca dasyubhiḥyaḥ śete niśi santrastoyathā nārī divā pumān

इति वाक्सायकैर्बिद्ध: प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जर: । निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ ३० ॥

iti vāk-sāyakair biddhaḥpratottrair iva kuñjaraḥniśi nistriṁśam ādāyavivastro ’bhyadravad ruṣā

ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युत: । आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥ ३१ ॥

te visṛjyoraṇau tatravyadyotanta sma vidyutaḥādāya meṣāv āyāntaṁnagnam aikṣata sā patim

ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव । तच्चित्तो विह्वल: शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ ३२ ॥

ailo ’pi śayane jāyāmapaśyan vimanā ivatac-citto vihvalaḥ śocanbabhrāmonmattavan mahīm

स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखी: । पञ्च प्रहृष्टवदन: प्राह सूक्तं पुरूरवा: ॥ ३३ ॥

sa tāṁ vīkṣya kurukṣetresarasvatyāṁ ca tat-sakhīḥpañca prahṛṣṭa-vadanaḥprāha sūktaṁ purūravāḥ

अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥ ३४ ॥

aho jāye tiṣṭha tiṣṭhaghore na tyaktum arhasimāṁ tvam adyāpy anirvṛtyavacāṁsi kṛṇavāvahai

सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ ३५ ॥

sudeho ’yaṁ pataty atradevi dūraṁ hṛtas tvayākhādanty enaṁ vṛkā gṛdhrāstvat-prasādasya nāspadam

उर्वश्युवाचमा मृथा: पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । क्‍वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥

urvaśy uvācamā mṛthāḥ puruṣo ’si tvaṁmā sma tvādyur vṛkā imekvāpi sakhyaṁ na vai strīṇāṁvṛkāṇāṁ hṛdayaṁ yathā

स्त्रियो ह्यकरुणा: क्रूरा दुर्मर्षा: प्रियसाहसा: । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥

striyo hy akaruṇāḥ krūrādurmarṣāḥ priya-sāhasāḥghnanty alpārthe ’pi viśrabdhaṁpatiṁ bhrātaram apy uta

विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदा: । नवं नवमभीप्सन्त्य: पुंश्चल्य: स्वैरवृत्तय: ॥ ३८ ॥

vidhāyālīka-viśrambhamajñeṣu tyakta-sauhṛdāḥnavaṁ navam abhīpsantyaḥpuṁścalyaḥ svaira-vṛttayaḥ

संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर: । रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भो: ॥ ३९ ॥

saṁvatsarānte hi bhavāneka-rātraṁ mayeśvaraḥraṁsyaty apatyāni ca tebhaviṣyanty aparāṇi bhoḥ

अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥

antarvatnīm upālakṣyadevīṁ sa prayayau purīmpunas tatra gato ’bdānteurvaśīṁ vīra-mātaram

उपलभ्य मुदा युक्त: समुवास तया निशाम् । अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ४१ ॥

upalabhya mudā yuktaḥsamuvāsa tayā niśāmathainam urvaśī prāhakṛpaṇaṁ virahāturam

गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति । तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप । उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२ ॥

gandharvān upadhāvemāṁstubhyaṁ dāsyanti mām ititasya saṁstuvatas tuṣṭāagni-sthālīṁ dadur nṛpaurvaśīṁ manyamānas tāṁso ’budhyata caran vane

स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि । त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ ४३ ॥

sthālīṁ nyasya vane gatvāgṛhān ādhyāyato niśitretāyāṁ sampravṛttāyāṁmanasi trayy avartata

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥

sthālī-sthānaṁ gato ’śvatthaṁśamī-garbhaṁ vilakṣya saḥtena dve araṇī kṛtvāurvaśī-loka-kāmyayā

तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसु: । त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ४६ ॥

tasya nirmanthanāj jātojāta-vedā vibhāvasuḥtrayyā sa vidyayā rājñāputratve kalpitas tri-vṛt

तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । उर्वशीलोकमन् विच्छन्सर्वदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥

tenāyajata yajñeśaṁbhagavantam adhokṣajamurvaśī-lokam anvicchansarva-devamayaṁ harim

एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्‌मय: । देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ ४८ ॥

eka eva purā vedaḥpraṇavaḥ sarva-vāṅmayaḥdevo nārāyaṇo nānyaeko ’gnir varṇa eva ca

पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप । अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥ ४९ ॥

purūravasa evāsīttrayī tretā-mukhe nṛpaagninā prajayā rājālokaṁ gāndharvam eyivān