Canto 9, Chapter 16

श्रीशुक उवाच पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन । संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाश्रममाव्रजत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācapitropaśikṣito rāmastatheti kuru-nandanasaṁvatsaraṁ tīrtha-yātrāṁcaritvāśramam āvrajat

कदाचिद् रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम् । गन्धर्वराजं क्रीडन्तमप्सरोभिरपश्यत ॥ २ ॥

kadācid reṇukā yātāgaṅgāyāṁ padma-mālinamgandharva-rājaṁ krīḍantamapsarobhir apaśyata

विलोकयन्ती क्रीडन्तमुदकार्थं नदीं गता । होमवेलां न सस्मार किञ्चिच्चित्ररथस्पृहा ॥ ३ ॥

vilokayantī krīḍantamudakārthaṁ nadīṁ gatāhoma-velāṁ na sasmārakiñcic citraratha-spṛhā

कालात्ययं तं विलोक्य मुने: शापविशङ्किता । आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलि: ॥ ४ ॥

kālātyayaṁ taṁ vilokyamuneḥ śāpa-viśaṅkitāāgatya kalaśaṁ tasthaupurodhāya kṛtāñjaliḥ

व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्‍न्या: प्रकुपितोऽब्रवीत् । घ्नतैनां पुत्रका: पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे ॥ ५ ॥

vyabhicāraṁ munir jñātvāpatnyāḥ prakupito ’bravītghnataināṁ putrakāḥ pāpāmity uktās te na cakrire

राम: सञ्चोदित: पित्रा भ्रातृन् मात्रा सहावधीत् । प्रभावज्ञो मुने: सम्यक् समाधेस्तपसश्च स: ॥ ६ ॥

rāmaḥ sañcoditaḥ pitrābhrātṝn mātrā sahāvadhītprabhāva-jño muneḥ samyaksamādhes tapasaś ca saḥ

वरेणच्छन्दयामास प्रीत: सत्यवतीसुत: । वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥ ७ ॥

vareṇa cchandayām āsaprītaḥ satyavatī-sutaḥvavre hatānāṁ rāmo ’pijīvitaṁ cāsmṛtiṁ vadhe

उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा । पितुर्विद्वांस्तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम् ॥ ८ ॥

uttasthus te kuśalinonidrāpāya ivāñjasāpitur vidvāṁs tapo-vīryaṁrāmaś cakre suhṛd-vadham

येऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्त: स्वपितुर्वधम् । रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्‍वचित् ॥ ९ ॥

ye ’rjunasya sutā rājansmarantaḥ sva-pitur vadhamrāma-vīrya-parābhūtālebhire śarma na kvacit

एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते । वैरं सिषाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन् ॥ १० ॥

ekadāśramato rāmesabhrātari vanaṁ gatevairaṁ siṣādhayiṣavolabdha-cchidrā upāgaman

दृष्ट्वाग्‍न्यागार आसीनमावेशितधियं मुनिम् । भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चया: ॥ ११ ॥

dṛṣṭvāgny-āgāra āsīnamāveśita-dhiyaṁ munimbhagavaty uttamaślokejaghnus te pāpa-niścayāḥ

याच्यमाना: कृपणया राममात्रातिदारुणा: । प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धव: ॥ १२ ॥

yācyamānāḥ kṛpaṇayārāma-mātrātidāruṇāḥprasahya śira utkṛtyaninyus te kṣatra-bandhavaḥ

रेणुका दु:खशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना । राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकै: सती ॥ १३ ॥

reṇukā duḥkha-śokārtānighnanty ātmānam ātmanārāma rāmeti tātetivicukrośoccakaiḥ satī

तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत्स्वनम् । त्वरयाश्रममासाद्य दद‍ृशु: पितरं हतम् ॥ १४ ॥

tad upaśrutya dūrasthāhā rāmety ārtavat svanamtvarayāśramam āsādyadadṛśuḥ pitaraṁ hatam

ते दु:खरोषामर्षार्तिशोकवेगविमोहिता: । हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान्स्वर्गतो भवान् ॥ १५ ॥

te duḥkha-roṣāmarṣārti-śoka-vega-vimohitāḥhā tāta sādho dharmiṣṭhatyaktvāsmān svar-gato bhavān

विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् । प्रगृह्य परशुं राम: क्षत्रान्ताय मनो दधे ॥ १६ ॥

vilapyaivaṁ pitur dehaṁnidhāya bhrātṛṣu svayampragṛhya paraśuṁ rāmaḥkṣatrāntāya mano dadhe

गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् । तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम् ॥ १७ ॥

gatvā māhiṣmatīṁ rāmobrahma-ghna-vihata-śriyamteṣāṁ sa śīrṣabhī rājanmadhye cakre mahā-girim

तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम् । हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि ॥ १८ ॥ त्रि:सप्तकृत्व: पृथिवीं कृत्वा नि:क्षत्रियां प्रभु: । समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नव ॥ १९ ॥

tad-raktena nadīṁ ghorāmabrahmaṇya-bhayāvahāmhetuṁ kṛtvā pitṛ-vadhaṁkṣatre ’maṅgala-kāriṇi

पितु: कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि । सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन्मखै: ॥ २० ॥

pituḥ kāyena sandhāyaśira ādāya barhiṣisarva-devamayaṁ devamātmānam ayajan makhaiḥ

ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् । अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम् ॥ २१ ॥ अन्येभ्योऽवान्तरदिश: कश्यपाय च मध्यत: । आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्तत: परम् ॥ २२ ॥

dadau prācīṁ diśaṁ hotrebrahmaṇe dakṣiṇāṁ diśamadhvaryave pratīcīṁ vaiudgātre uttarāṁ diśam

ततश्चावभृथस्‍नानविधूताशेषकिल्बिष: । सरस्वत्यां महानद्यां रेजे व्यब्भ्र इवांशुमान् ॥ २३ ॥

tataś cāvabhṛtha-snāna-vidhūtāśeṣa-kilbiṣaḥsarasvatyāṁ mahā-nadyāṁreje vyabbhra ivāṁśumān

स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् । ऋषीणां मण्डले सोऽभूत् सप्तमो रामपूजित: ॥ २४ ॥

sva-dehaṁ jamadagnis tulabdhvā saṁjñāna-lakṣaṇamṛṣīṇāṁ maṇḍale so ’bhūtsaptamo rāma-pūjitaḥ

जामदग्‍न्योऽपि भगवान् राम: कमललोचन: । आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत् ॥ २५ ॥

jāmadagnyo ’pi bhagavānrāmaḥ kamala-locanaḥāgāminy antare rājanvartayiṣyati vai bṛhat

आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्ड: प्रशान्तधी: । उपगीयमानचरित: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ २६ ॥

āste ’dyāpi mahendrādraunyasta-daṇḍaḥ praśānta-dhīḥupagīyamāna-caritaḥsiddha-gandharva-cāraṇaiḥ

एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वर: । अवतीर्य परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान् ॥ २७ ॥

evaṁ bhṛguṣu viśvātmābhagavān harir īśvaraḥavatīrya paraṁ bhāraṁbhuvo ’han bahuśo nṛpān

गाधेरभून्महातेजा: समिद्ध इव पावक: । तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम् ॥ २८ ॥

gādher abhūn mahā-tejāḥsamiddha iva pāvakaḥtapasā kṣātram utsṛjyayo lebhe brahma-varcasam

विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप । मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते ॥ २९ ॥

viśvāmitrasya caivāsanputrā eka-śataṁ nṛpamadhyamas tu madhucchandāmadhucchandasa eva te

पुत्रं कृत्वा शुन:शेफं देवरातं च भार्गवम् । आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम् ॥ ३० ॥

putraṁ kṛtvā śunaḥśephaṁdevarātaṁ ca bhārgavamājīgartaṁ sutān āhajyeṣṭha eṣa prakalpyatām

यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीत: पुरुष: पशु: । स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात् ॥ ३१ ॥

yo vai hariścandra-makhevikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥstutvā devān prajeśādīnmumuce pāśa-bandhanāt

यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापस: । देवरात इति ख्यात: शुन:शेफस्तु भार्गव: ॥ ३२ ॥

yo rāto deva-yajanedevair gādhiṣu tāpasaḥdeva-rāta iti khyātaḥśunaḥśephas tu bhārgavaḥ

ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठा: कुशलं मेनिरे न तत् । अशपत् तान्मुनि: क्रुद्धो म्‍लेच्छा भवत दुर्जना: ॥ ३३ ॥

ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥkuśalaṁ menire na tataśapat tān muniḥ kruddhomlecchā bhavata durjanāḥ

स होवाच मधुच्छन्दा: सार्धं पञ्चाशता तत: । यन्नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम् ॥ ३४ ॥

sa hovāca madhucchandāḥsārdhaṁ pañcāśatā tataḥyan no bhavān sañjānītetasmiṁs tiṣṭhāmahe vayam

ज्येष्ठं मन्त्रद‍ृशं चक्रुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि । विश्वामित्र: सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ । ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम् ॥ ३५ ॥

jyeṣṭhaṁ mantra-dṛśaṁ cakrustvām anvañco vayaṁ sma hiviśvāmitraḥ sutān āhavīravanto bhaviṣyathaye mānaṁ me ’nugṛhṇantovīravantam akarta mām

एष व: कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित । अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादय: ॥ ३६ ॥

eṣa vaḥ kuśikā vīrodevarātas tam anvitaanye cāṣṭaka-hārīta-jaya-kratumad-ādayaḥ

एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रै: पृथग्विधम् । प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम् ॥ ३७ ॥

evaṁ kauśika-gotraṁ tuviśvāmitraiḥ pṛthag-vidhampravarāntaram āpannaṁtad dhi caivaṁ prakalpitam