Canto 9, Chapter 18

श्रीशुक उवाच यतिर्ययाति: संयातिरायतिर्वियति: कृति: । षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिन: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācayatir yayātiḥ saṁyātirāyatir viyatiḥ kṛtiḥṣaḍ ime nahuṣasyāsannindriyāṇīva dehinaḥ

राज्यं नैच्छद् यति: पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् । यत्र प्रविष्ट: पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥ २ ॥

rājyaṁ naicchad yatiḥ pitrādattaṁ tat-pariṇāmavityatra praviṣṭaḥ puruṣaātmānaṁ nāvabudhyate

पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजै: । प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृप: ॥ ३ ॥

pitari bhraṁśite sthānādindrāṇyā dharṣaṇād dvijaiḥprāpite ’jagaratvaṁ vaiyayātir abhavan nṛpaḥ

चतसृष्वादिशद् दिक्षु भ्रातृन् भ्राता यवीयस: । कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वण: ॥ ४ ॥

catasṛṣv ādiśad dikṣubhrātṝn bhrātā yavīyasaḥkṛta-dāro jugoporvīṁkāvyasya vṛṣaparvaṇaḥ

श्रीराजोवाचब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्य: क्षत्रबन्धुश्च नाहुष: । राजन्यविप्रयो: कस्माद् विवाह: प्रतिलोमक: ॥ ५ ॥

śrī-rājovācabrahmarṣir bhagavān kāvyaḥkṣatra-bandhuś ca nāhuṣaḥrājanya-viprayoḥ kasmādvivāhaḥ pratilomakaḥ

श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥ ६ ॥ देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले । व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥ ७ ॥

śrī-śuka uvācaekadā dānavendrasyaśarmiṣṭhā nāma kanyakāsakhī-sahasra-saṁyuktāguru-putryā ca bhāminī

ता जलाशयमासाद्य कन्या: कमललोचना: । तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रु: सिञ्चतीर्मिथ: ॥ ८ ॥

tā jalāśayam āsādyakanyāḥ kamala-locanāḥtīre nyasya dukūlānivijahruḥ siñcatīr mithaḥ

वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् । सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिता: स्त्रिय: ॥ ९ ॥

vīkṣya vrajantaṁ giriśaṁsaha devyā vṛṣa-sthitamsahasottīrya vāsāṁsiparyadhur vrīḍitāḥ striyaḥ

शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्या: समव्ययत् । स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत् ॥ १० ॥

śarmiṣṭhājānatī vāsoguru-putryāḥ samavyayatsvīyaṁ matvā prakupitādevayānīdam abravīt

अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्या: कर्म ह्यसाम्प्रतम् । अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥ ११ ॥

aho nirīkṣyatām asyādāsyāḥ karma hy asāmpratamasmad-dhāryaṁ dhṛtavatīśunīva havir adhvare

यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥

yair idaṁ tapasā sṛṣṭaṁmukhaṁ puṁsaḥ parasya yedhāryate yair iha jyotiḥśivaḥ panthāḥ pradarśitaḥ

एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत । रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥ १५ ॥

evaṁ kṣipantīṁ śarmiṣṭhāguru-putrīm abhāṣataruṣā śvasanty uraṅgīvadharṣitā daṣṭa-dacchadā

आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि । किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥ १६ ॥

ātma-vṛttam avijñāyakatthase bahu bhikṣukikiṁ na pratīkṣase ’smākaṁgṛhān balibhujo yathā

एवंविधै: सुपरुषै: क्षिप्‍त्वाचार्यसुतां सतीम् । शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासश्चादाय मन्युना ॥ १७ ॥

evaṁ-vidhaiḥ suparuṣaiḥkṣiptvācārya-sutāṁ satīmśarmiṣṭhā prākṣipat kūpevāsaś cādāya manyunā

तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् । प्राप्तो यद‍ृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह ॥ १८ ॥

tasyāṁ gatāyāṁ sva-gṛhaṁyayātir mṛgayāṁ caranprāpto yadṛcchayā kūpejalārthī tāṁ dadarśa ha

दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे । गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापर: ॥ १९ ॥

dattvā svam uttaraṁ vāsastasyai rājā vivāsasegṛhītvā pāṇinā pāṇimujjahāra dayā-paraḥ

तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा । राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणि: परपुरञ्जय ॥ २० ॥ हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे । एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुष: ॥ २१ ॥

taṁ vīram āhauśanasīprema-nirbharayā girārājaṁs tvayā gṛhīto mepāṇiḥ para-purañjaya

यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम । न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज । कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद् यमशपं पुरा ॥ २२ ॥

yad idaṁ kūpa-magnāyābhavato darśanaṁ mamana brāhmaṇo me bhavitāhasta-grāho mahā-bhujakacasya bārhaspatyasyaśāpād yam aśapaṁ purā

ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मन: । मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वच: ॥ २३ ॥

yayātir anabhipretaṁdaivopahṛtam ātmanaḥmanas tu tad-gataṁ buddhvāpratijagrāha tad-vacaḥ

गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितु: । न्यवेदयत्तत: सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम् ॥ २४ ॥

gate rājani sā dhīretatra sma rudatī pituḥnyavedayat tataḥ sarvamuktaṁ śarmiṣṭhayā kṛtam

दुर्मना भगवान् काव्य: पौरोहित्यं विगर्हयन् । स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात् ॥ २५ ॥

durmanā bhagavān kāvyaḥpaurohityaṁ vigarhayanstuvan vṛttiṁ ca kāpotīṁduhitrā sa yayau purāt

वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् । गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयो: पतित: पथि ॥ २६ ॥

vṛṣaparvā tam ājñāyapratyanīka-vivakṣitamguruṁ prasādayan mūrdhnāpādayoḥ patitaḥ pathi

क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गव: । कामोऽस्या: क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ २७ ॥

kṣaṇārdha-manyur bhagavānśiṣyaṁ vyācaṣṭa bhārgavaḥkāmo ’syāḥ kriyatāṁ rājannaināṁ tyaktum ihotsahe

तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् । पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु ॥ २८ ॥

tathety avasthite prāhadevayānī manogatampitrā dattā yato yāsyesānugā yātu mām anu

पित्रादत्तादेवयान्यै शर्मिष्ठासानुगातदा । स्वानां तत् सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् । देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत् ॥ २९ ॥

pitrā dattā devayānyaiśarmiṣṭhā sānugā tadāsvānāṁ tat saṅkaṭaṁ vīkṣyatad-arthasya ca gauravamdevayānīṁ paryacaratstrī-sahasreṇa dāsavat

नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना । तमाह राजञ्छर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित् ॥ ३० ॥

nāhuṣāya sutāṁ dattvāsaha śarmiṣṭhayośanātam āha rājañ charmiṣṭhāmādhās talpe na karhicit

विलोक्यौशनसीं राजञ्छर्मिष्ठा सुप्रजां क्‍वचित् । तमेव वव्रे रहसि सख्या: पतिमृतौ सती ॥ ३१ ॥

vilokyauśanasīṁ rājañcharmiṣṭhā suprajāṁ kvacittam eva vavre rahasisakhyāḥ patim ṛtau satī

राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् । स्मरञ्छुक्रवच: काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत ॥ ३२ ॥

rāja-putryārthito ’patyedharmaṁ cāvekṣya dharmavitsmarañ chukra-vacaḥ kālediṣṭam evābhyapadyata

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥ ३३ ॥

yaduṁ ca turvasuṁ caivadevayānī vyajāyatadruhyuṁ cānuṁ ca pūruṁ caśarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी । देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता ॥ ३४ ॥

garbha-sambhavam āsuryābhartur vijñāya māninīdevayānī pitur gehaṁyayau krodha-vimūrchitā

प्रियामनुगत: कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् । न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभि: ॥ ३५ ॥

priyām anugataḥ kāmīvacobhir upamantrayanna prasādayituṁ śekepāda-saṁvāhanādibhiḥ

शुक्रस्तमाह कुपित: स्त्रीकामानृतपूरुष । त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥ ३६ ॥

śukras tam āha kupitaḥstrī-kāmānṛta-pūruṣatvāṁ jarā viśatāṁ mandavirūpa-karaṇī nṛṇām

श्रीययातिरुवाचअतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते । व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥ ३७ ॥

śrī-yayātir uvācaatṛpto ’smy adya kāmānāṁbrahman duhitari sma tevyatyasyatāṁ yathā-kāmaṁvayasā yo ’bhidhāsyati

इति लब्धव्यवस्थान: पुत्रं ज्येष्ठमवोचत । यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वय: ॥ ३८ ॥

iti labdha-vyavasthānaḥputraṁ jyeṣṭham avocatayado tāta pratīcchemāṁjarāṁ dehi nijaṁ vayaḥ

मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् । वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपया: समा: ॥ ३९ ॥

mātāmaha-kṛtāṁ vatsana tṛpto viṣayeṣv ahamvayasā bhavadīyenaraṁsye katipayāḥ samāḥ

श्रीयदुरुवाचनोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव । अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुष: ॥ ४० ॥

śrī-yadur uvācanotsahe jarasā sthātumantarā prāptayā tavaaviditvā sukhaṁ grāmyaṁvaitṛṣṇyaṁ naiti pūruṣaḥ

तुर्वसुश्चोदित: पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत । प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धय: ॥ ४१ ॥

turvasuś coditaḥ pitrādruhyuś cānuś ca bhāratapratyācakhyur adharmajñāhy anitye nitya-buddhayaḥ

अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् । न त्वमग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥ ४२ ॥

apṛcchat tanayaṁ pūruṁvayasonaṁ guṇādhikamna tvam agrajavad vatsamāṁ pratyākhyātum arhasi

श्रीपूरुरुवाचको नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृत: पुमान् । प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् ॥ ४३ ॥

śrī-pūrur uvācako nu loke manuṣyendrapitur ātma-kṛtaḥ pumānpratikartuṁ kṣamo yasyaprasādād vindate param

उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यम: । अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितु: ॥ ४४ ॥

uttamaś cintitaṁ kuryātprokta-kārī tu madhyamaḥadhamo ’śraddhayā kuryādakartoccaritaṁ pituḥ

इति प्रमुदित: पूरु: प्रत्यगृह्णाज्जरां पितु: । सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप ॥ ४५ ॥

iti pramuditaḥ pūruḥpratyagṛhṇāj jarāṁ pituḥso ’pi tad-vayasā kāmānyathāvaj jujuṣe nṛpa

सप्तद्वीपपति: सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजा: । यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रिय: ॥ ४६ ॥

sapta-dvīpa-patiḥ saṁyakpitṛvat pālayan prajāḥyathopajoṣaṁ viṣayāñjujuṣe ’vyāhatendriyaḥ

देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभि: । प्रेयस: परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रह: ॥ ४७ ॥

devayāny apy anudinaṁmano-vāg-deha-vastubhiḥpreyasaḥ paramāṁ prītimuvāha preyasī rahaḥ

अयजद् यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम् ॥ ४८ ॥

ayajad yajña-puruṣaṁkratubhir bhūri-dakṣiṇaiḥsarva-devamayaṁ devaṁsarva-vedamayaṁ harim

यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलि: । नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथ: ॥ ४९ ॥

yasminn idaṁ viracitaṁvyomnīva jaladāvaliḥnāneva bhāti nābhātisvapna-māyā-manorathaḥ

तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् । नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम् ॥ ५० ॥

tam eva hṛdi vinyasyavāsudevaṁ guhāśayamnārāyaṇam aṇīyāṁsaṁnirāśīr ayajat prabhum

एवं वर्षसहस्राणि मन:षष्ठैर्मन:सुखम् । विदधानोऽपि नातृप्यत् सार्वभौम: कदिन्द्रियै: ॥ ५१ ॥

evaṁ varṣa-sahasrāṇimanaḥ-ṣaṣṭhair manaḥ-sukhamvidadhāno ’pi nātṛpyatsārva-bhaumaḥ kad-indriyaiḥ