Canto 9, Chapter 6

श्रीशुक उवाच विरूप: केतुमाञ्छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रय: । विरूपात् पृषदश्वोऽभूत्तत् पुत्रस्तु रथीतर: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācavirūpaḥ ketumāñ chambhurambarīṣa-sutās trayaḥvirūpāt pṛṣadaśvo ’bhūttat-putras tu rathītaraḥ

रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽर्थित: । अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विन: सुतान् ॥ २ ॥

rathītarasyāprajasyabhāryāyāṁ tantave ’rthitaḥaṅgirā janayām āsabrahma-varcasvinaḥ sutān

एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्वाङ्गिरसा: स्मृता: । रथीतराणां प्रवरा: क्षेत्रोपेता द्विजातय: ॥ ३ ॥

ete kṣetra-prasūtā vaipunas tv āṅgirasāḥ smṛtāḥrathītarāṇāṁ pravarāḥkṣetropetā dvi-jātayaḥ

क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणत: सुत: । तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डका: ॥ ४ ॥

kṣuvatas tu manor jajñeikṣvākur ghrāṇataḥ sutaḥtasya putra-śata-jyeṣṭhāvikukṣi-nimi-daṇḍakāḥ

तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप । पञ्चविंशति: पश्चाच्च त्रयो मध्येऽपरेऽन्यत: ॥ ५ ॥

teṣāṁ purastād abhavannāryāvarte nṛpā nṛpapañca-viṁśatiḥ paścāc catrayo madhye ’pare ’nyataḥ

स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकु: सुतमादिशत् । मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६ ॥

sa ekadāṣṭakā-śrāddheikṣvākuḥ sutam ādiśatmāṁsam ānīyatāṁ medhyaṁvikukṣe gaccha mā ciram

तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् । श्रान्तो बुभुक्षितो वीर: शशं चाददपस्मृति: ॥ ७ ॥

tatheti sa vanaṁ gatvāmṛgān hatvā kriyārhaṇānśrānto bubhukṣito vīraḥśaśaṁ cādad apasmṛtiḥ

शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरु: । चोदित: प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम् ॥ ८ ॥

śeṣaṁ nivedayām āsapitre tena ca tad-guruḥcoditaḥ prokṣaṇāyāhaduṣṭam etad akarmakam

ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृप: । देशान्नि:सारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९ ॥

jñātvā putrasya tat karmaguruṇābhihitaṁ nṛpaḥdeśān niḥsārayām āsasutaṁ tyakta-vidhiṁ ruṣā

स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् । त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम् ॥ १० ॥

sa tu vipreṇa saṁvādaṁjñāpakena samācarantyaktvā kalevaraṁ yogīsa tenāvāpa yat param

पितर्युपरतेऽभ्येत्य विकुक्षि: पृथिवीमिमाम् । शासदीजे हरिं यज्ञै: शशाद इति विश्रुत: ॥ ११ ॥

pitary uparate ’bhyetyavikukṣiḥ pṛthivīm imāmśāsad īje hariṁ yajñaiḥśaśāda iti viśrutaḥ

पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरित: । ककुत्स्थ इति चाप्युक्त: श‍ृणु नामानि कर्मभि: ॥ १२ ॥

purañjayas tasya sutaindravāha itīritaḥkakutstha iti cāpy uktaḥśṛṇu nāmāni karmabhiḥ

कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवै: । पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितै: ॥ १३ ॥

kṛtānta āsīt samarodevānāṁ saha dānavaiḥpārṣṇigrāho vṛto vīrodevair daitya-parājitaiḥ

वचनाद् देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मन: प्रभो: । वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृष: ॥ १४ ॥

vacanād deva-devasyaviṣṇor viśvātmanaḥ prabhoḥvāhanatve vṛtas tasyababhūvendro mahā-vṛṣaḥ

स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखाञ्छितान् । स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सु: ककुदि स्थित: ॥ १५ ॥ तेजसाप्यायितो विष्णो: पुरुषस्य महात्मन: । प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशै: पुरम् ॥ १६ ॥

sa sannaddho dhanur divyamādāya viśikhāñ chitānstūyamānas tam āruhyayuyutsuḥ kakudi sthitaḥ

तैस्तस्य चाभूत्प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् । यमाय भल्लैरनयद् दैत्यान् अभिययुर्मृधे ॥ १७ ॥

tais tasya cābhūt pradhanaṁtumulaṁ loma-harṣaṇamyamāya bhallair anayaddaityān abhiyayur mṛdhe

तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् । विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमाना: स्वमालयम् ॥ १८ ॥

tasyeṣu-pātābhimukhaṁyugāntāgnim ivolbaṇamvisṛjya dudruvur daityāhanyamānāḥ svam ālayam

जित्वा पुरं धनं सर्वं सश्रीकं वज्रपाणये । प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृत: ॥ १९ ॥

jitvā paraṁ dhanaṁ sarvaṁsastrīkaṁ vajra-pāṇayepratyayacchat sa rājarṣiriti nāmabhir āhṛtaḥ

पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुत: पृथु: । विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुत: ॥ २० ॥

purañjayasya putro ’bhūdanenās tat-sutaḥ pṛthuḥviśvagandhis tataś candroyuvanāśvas tu tat-sutaḥ

श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी । बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्तत: कुवलयाश्वक: ॥ २१ ॥

śrāvastas tat-suto yenaśrāvastī nirmame purībṛhadaśvas tu śrāvastistataḥ kuvalayāśvakaḥ

य: प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली । सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद् वृत: ॥ २२ ॥

yaḥ priyārtham utaṅkasyadhundhu-nāmāsuraṁ balīsutānām eka-viṁśatyāsahasrair ahanad vṛtaḥ

धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलु: । धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिता: ॥ २३ ॥ द‍ृढाश्व: कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत । द‍ृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुत: स्मृत: ॥ २४ ॥

dhundhumāra iti khyātastat-sutās te ca jajvaluḥdhundhor mukhāgninā sarvetraya evāvaśeṣitāḥ

बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वोऽथास्य सेनजित् । युवनाश्वोऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गत: ॥ २५ ॥

bahulāśvo nikumbhasyakṛśāśvo ’thāsya senajityuvanāśvo ’bhavat tasyaso ’napatyo vanaṁ gataḥ

भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयोऽस्य कृपालव: । इष्टिं स्म वर्तयांचक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिता: ॥ २६ ॥

bhāryā-śatena nirviṇṇaṛṣayo ’sya kṛpālavaḥiṣṭiṁ sma vartayāṁ cakruraindrīṁ te susamāhitāḥ

राजा तद् यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षित: । द‍ृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ॥ २७ ॥

rājā tad-yajña-sadanaṁpraviṣṭo niśi tarṣitaḥdṛṣṭvā śayānān viprāṁs tānpapau mantra-jalaṁ svayam

उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो । पप्रच्छु: कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८ ॥

utthitās te niśamyāthavyudakaṁ kalaśaṁ prabhopapracchuḥ kasya karmedaṁpītaṁ puṁsavanaṁ jalam

राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते । ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम् ॥ २९ ॥

rājñā pītaṁ viditvā vaiīśvara-prahitena teīśvarāya namaś cakruraho daiva-balaṁ balam

तत: काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् । युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह ॥ ३० ॥

tataḥ kāla upāvṛttekukṣiṁ nirbhidya dakṣiṇamyuvanāśvasya tanayaścakravartī jajāna ha

कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् । मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१ ॥

kaṁ dhāsyati kumāro ’yaṁstanye rorūyate bhṛśammāṁ dhātā vatsa mā rodīritīndro deśinīm adāt

न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादत: । युवनाश्वोऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ ३२ ॥

na mamāra pitā tasyavipra-deva-prasādataḥyuvanāśvo ’tha tatraivatapasā siddhim anvagāt

त्रसद्दस्युरितीन्द्रोऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै । यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादय: ॥ ३३ ॥ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभु: । सप्तद्वीपवतीमेक: शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥

trasaddasyur itīndro ’ṅgavidadhe nāma yasya vaiyasmāt trasanti hy udvignādasyavo rāvaṇādayaḥ

ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद् भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम् ॥ ३५ ॥ द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विज: । धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥

īje ca yajñaṁ kratubhirātma-vid bhūri-dakṣiṇaiḥsarva-devamayaṁ devaṁsarvātmakam atīndriyam

यावत् सूर्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति । तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातु: क्षेत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥

yāvat sūrya udeti smayāvac ca pratitiṣṭhatitat sarvaṁ yauvanāśvasyamāndhātuḥ kṣetram ucyate

शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृप: । पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् । तेषां स्वसार: पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥

śaśabindor duhitaribindumatyām adhān nṛpaḥpurukutsam ambarīṣaṁmucukundaṁ ca yoginamteṣāṁ svasāraḥ pañcāśatsaubhariṁ vavrire patim

यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमान: परन्तप: । निर्वृतिं मीनराजस्य द‍ृष्ट्वा मैथुनधर्मिण: ॥ ३९ ॥ जातस्पृहो नृपं विप्र: कन्यामेकामयाचत । सोऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४० ॥

yamunāntar-jale magnastapyamānaḥ paraṁ tapaḥnirvṛtiṁ mīna-rājasyadṛṣṭvā maithuna-dharmiṇaḥ

स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठोऽहमसन्मत: । वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृत: ॥ ४१ ॥ साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् । किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसित: प्रभु: ॥ ४२ ॥

sa vicintyāpriyaṁ strīṇāṁjaraṭho ’ham asan-mataḥvalī-palita ejat-kaity ahaṁ pratyudāhṛtaḥ

मुनि: प्रवेशित: क्षत्रा कन्यान्त:पुरमृद्धिमत् । वृत: स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वर: ॥ ४३ ॥

muniḥ praveśitaḥ kṣatrākanyāntaḥpuram ṛddhimatvṛtaḥ sa rāja-kanyābhirekaṁ pañcāśatā varaḥ

तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् । ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥ ४४ ॥

tāsāṁ kalir abhūd bhūyāṁstad-arthe ’pohya sauhṛdammamānurūpo nāyaṁ vaiti tad-gata-cetasām

स बह्वऋचस्ताभिरपारणीय-तप:श्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु । गृहेषु नानोपवनामलाम्भ:-सरस्सु सौगन्धिककाननेषु ॥ ४५ ॥ महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण-स्‍नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकै: । स्वलङ्‍कृत स्त्रीपुरुषेषु नित्यदारेमेऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु ॥ ४६ ॥

sa bahv-ṛcas tābhir apāraṇīya-tapaḥ-śriyānarghya-paricchadeṣugṛheṣu nānopavanāmalāmbhaḥ-saraḥsu saugandhika-kānaneṣu

यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपति: । विस्मित: स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥

yad-gārhasthyaṁ tu saṁvīkṣyasapta-dvīpavatī-patiḥvismitaḥ stambham ajahātsārvabhauma-śriyānvitam

एवं गृहेष्वभिरतो विषयान् विविधै: सुखै: । सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानल: ॥ ४८ ॥

evaṁ gṛheṣv abhiratoviṣayān vividhaiḥ sukhaiḥsevamāno na cātuṣyadājya-stokair ivānalaḥ

स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मन: । ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९ ॥

sa kadācid upāsīnaātmāpahnavam ātmanaḥdadarśa bahv-ṛcācāryomīna-saṅga-samutthitam

अहो इमं पश्यत मे विनाशंतपस्विन: सच्चरितव्रतस्य । अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात्प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५० ॥

aho imaṁ paśyata me vināśaṁtapasvinaḥ sac-carita-vratasyaantarjale vāri-cara-prasaṅgātpracyāvitaṁ brahma ciraṁ dhṛtaṁ yat

सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षु:सर्वात्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि । एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशेयुञ्जीत तद्‍व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्ग: ॥ ५१ ॥

saṅgaṁ tyajeta mithuna-vratīnāṁ mumukṣuḥsarvātmanā na visṛjed bahir-indriyāṇiekaś caran rahasi cittam ananta īśeyuñjīta tad-vratiṣu sādhuṣu cet prasaṅgaḥ

एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात्पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्ग: । नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानांमायागुणैर्हृतमतिर्विषयेऽर्थभाव: ॥ ५२ ॥

ekas tapasvy aham athāmbhasi matsya-saṅgātpañcāśad āsam uta pañca-sahasra-sargaḥnāntaṁ vrajāmy ubhaya-kṛtya-manorathānāṁmāyā-guṇair hṛta-matir viṣaye ’rtha-bhāvaḥ

एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थित: । वनं जगामानुययुस्तत्पत्‍न्य: पतिदेवता: ॥ ५३ ॥

evaṁ vasan gṛhe kālaṁvirakto nyāsam āsthitaḥvanaṁ jagāmānuyayustat-patnyaḥ pati-devatāḥ

तत्र तप्‍त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् । सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥

tatra taptvā tapas tīkṣṇamātma-darśanam ātmavānsahaivāgnibhir ātmānaṁyuyoja paramātmani

ता: स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् । अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिष: ॥ ५५ ॥

tāḥ sva-patyur mahārājanirīkṣyādhyātmikīṁ gatimanvīyus tat-prabhāveṇaagniṁ śāntam ivārciṣaḥ