Canto 9, Chapter 8

श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद् विनिर्मिता । चम्पापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मज: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaharito rohita-sutaścampas tasmād vinirmitācampāpurī sudevo ’tovijayo yasya cātmajaḥ

भरुकस्तत्सुतस्तस्माद् वृकस्तस्यापि बाहुक: । सोऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत् ॥ २ ॥

bharukas tat-sutas tasmādvṛkas tasyāpi bāhukaḥso ’ribhir hṛta-bhū rājāsabhāryo vanam āviśat

वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती । और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता ॥ ३ ॥

vṛddhaṁ taṁ pañcatāṁ prāptaṁmahiṣy anumariṣyatīaurveṇa jānatātmānaṁprajāvantaṁ nivāritā

आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तोऽन्धसा सह । सह तेनैव सञ्जात: सगराख्यो महायशा: । सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतै: कृत: ॥ ४ ॥

ājñāyāsyai sapatnībhirgaro datto ’ndhasā sahasaha tenaiva sañjātaḥsagarākhyo mahā-yaśāḥsagaraś cakravarty āsītsāgaro yat-sutaiḥ kṛtaḥ

यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥

yas tālajaṅghān yavanāñchakān haihaya-barbarānnāvadhīd guru-vākyenacakre vikṛta-veṣiṇaḥ

सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम् । और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् । तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दर: ॥ ७ ॥

so ’śvamedhair ayajatasarva-veda-surātmakamaurvopadiṣṭa-yogenaharim ātmānam īśvaramtasyotsṛṣṭaṁ paśuṁ yajñejahārāśvaṁ purandaraḥ

सुमत्यास्तनया द‍ृप्ता: पितुरादेशकारिण: । हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन् महीम् ॥ ८ ॥

sumatyās tanayā dṛptāḥpitur ādeśa-kāriṇaḥhayam anveṣamāṇās tesamantān nyakhanan mahīm

प्रागुदीच्यां दिशि हयं दद‍ृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥

prāg-udīcyāṁ diśi hayaṁdadṛśuḥ kapilāntikeeṣa vāji-haraś cauraāste mīlita-locanaḥ

स्वशरीराग्निना तावन्महेन्द्रहृतचेतस: । महद्‌व्य‌तिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात् ॥ ११ ॥

sva-śarīrāgninā tāvanmahendra-hṛta-cetasaḥmahad-vyatikrama-hatābhasmasād abhavan kṣaṇāt

न साधुवादो मुनिकोपभर्जितानृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि । कथं तमो रोषमयं विभाव्यतेजगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुव: ॥ १२ ॥

na sādhu-vādo muni-kopa-bharjitānṛpendra-putrā iti sattva-dhāmanikathaṁ tamo roṣamayaṁ vibhāvyatejagat-pavitrātmani khe rajo bhuvaḥ

यस्येरिता साङ्ख्यमयी द‍ृढेह नौ-र्यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् । भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चित:परात्मभूतस्य कथं पृथङ्‌मति: ॥ १३ ॥

yasyeritā sāṅkhyamayī dṛḍheha nauryayā mumukṣus tarate duratyayambhavārṇavaṁ mṛtyu-pathaṁ vipaścitaḥparātma-bhūtasya kathaṁ pṛthaṅ-matiḥ

योऽसमञ्जस इत्युक्त: स केशिन्या नृपात्मज: । तस्य पुत्रोशुमान् नाम पितामहहिते रत: ॥ १४ ॥

yo ’samañjasa ity uktaḥsa keśinyā nṛpātmajaḥtasya putro ’ṁśumān nāmapitāmaha-hite rataḥ

असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥

asamañjasa ātmānaṁdarśayann asamañjasamjāti-smaraḥ purā saṅgādyogī yogād vicālitaḥ

एवं वृत्त: परित्यक्त: पित्रा स्‍नेहमपोह्य वै । योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ ॥ १७ ॥

evaṁ vṛttaḥ parityaktaḥpitrā sneham apohya vaiyogaiśvaryeṇa bālāṁs tāndarśayitvā tato yayau

अयोध्यावासिन: सर्वे बालकान् पुनरागतान् । द‍ृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत ॥ १८ ॥

ayodhyā-vāsinaḥ sarvebālakān punar āgatāndṛṣṭvā visismire rājanrājā cāpy anvatapyata

अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ । पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति दद‍ृशे हयम् ॥ १९ ॥

aṁśumāṁś codito rājñāturagānveṣaṇe yayaupitṛvya-khātānupathaṁbhasmānti dadṛśe hayam

तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् । अस्तौत् समाहितमना: प्राञ्जलि: प्रणतो महान् ॥ २० ॥

tatrāsīnaṁ muniṁ vīkṣyakapilākhyam adhokṣajamastaut samāhita-manāḥprāñjaliḥ praṇato mahān

अंशुमानुवाचन पश्यति त्वां परमात्मनोऽजनोन बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभि: । कुतोऽपरे तस्य मन:शरीरधी-विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशा: ॥ २१ ॥

aṁśumān uvācana paśyati tvāṁ param ātmano ’janona budhyate ’dyāpi samādhi-yuktibhiḥkuto ’pare tasya manaḥ-śarīra-dhī-visarga-sṛṣṭā vayam aprakāśāḥ

ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधानागुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च । यन्मायया मोहितचेतसस्त्वांविदु: स्वसंस्थं न बहि:प्रकाशा: ॥ २२ ॥

ye deha-bhājas tri-guṇa-pradhānāguṇān vipaśyanty uta vā tamaś cayan-māyayā mohita-cetasas tvāṁviduḥ sva-saṁsthaṁ na bahiḥ-prakāśāḥ

तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभाव-प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहै: । सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यंकथं विमूढ: परिभावयामि ॥ २३ ॥

taṁ tvāṁ ahaṁ jñāna-ghanaṁ svabhāva-pradhvasta-māyā-guṇa-bheda-mohaiḥsanandanādyair munibhir vibhāvyaṁkathaṁ vimūḍhaḥ paribhāvayāmi

प्रशान्त मायागुणकर्मलिङ्ग-मनामरूपं सदसद्विमुक्तम् । ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहंनमामहे त्वां पुरुषं पुराणम् ॥ २४ ॥

praśānta māyā-guṇa-karma-liṅgamanāma-rūpaṁ sad-asad-vimuktamjñānopadeśāya gṛhīta-dehaṁnamāmahe tvāṁ puruṣaṁ purāṇam

त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु । भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्यामोहविभ्रान्तचेतस: ॥ २५ ॥

tvan-māyā-racite lokevastu-buddhyā gṛhādiṣubhramanti kāma-lobherṣyā-moha-vibhrānta-cetasaḥ

अद्य न: सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशय: । मोहपाशो द‍ृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात् ॥ २६ ॥

adya naḥ sarva-bhūtātmankāma-karmendriyāśayaḥmoha-pāśo dṛḍhaś chinnobhagavaṁs tava darśanāt

श्रीशुक उवाच इत्थंगीतानुभावस्तं भगवान्कपिलो मुनि: । अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप ॥ २७ ॥

śrī-śuka uvācaitthaṁ gītānubhāvas taṁbhagavān kapilo muniḥaṁśumantam uvācedamanugrāhya dhiyā nṛpa

श्रीभगवानुवाचअश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव । इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भोऽर्हन्ति नेतरत् ॥ २८ ॥

śrī-bhagavān uvācaaśvo ’yaṁ nīyatāṁ vatsapitāmaha-paśus tavaime ca pitaro dagdhāgaṅgāmbho ’rhanti netarat

तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् । सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत् ॥ २९ ॥

taṁ parikramya śirasāprasādya hayam ānayatsagaras tena paśunāyajña-śeṣaṁ samāpayat

राज्यमंशुमते न्यस्य नि:स्पृहो मुक्तबन्धन: । और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम् ॥ ३० ॥

rājyam aṁśumate nyasyaniḥspṛho mukta-bandhanaḥaurvopadiṣṭa-mārgeṇalebhe gatim anuttamām