आचारखण्ड — Adhyaya 172

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नाडीव्रणादिचिकित्सावर्णनं नामैकसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १७२ धन्वन्तरिरुवाच । स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe nāḍīvraṇādicikitsāvarṇanaṃ nāmaikasaptatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 172 dhanvantariruvāca / strīrogādicikitsāṃ ca vakṣye suśruta tacchṛṇu / yonivyāpatsu bhūyiṣṭaṃ śasyate karma vātajit

1.172.1

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् । अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम्

vacopakuñcikājātīkṛṣṇāvāsakasaindhavam / ajamodāyavakṣāraṃ citrakaṃ śarkarānvitam

1.172.2

पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् । योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत्

piṣṭvāloḍya jalādyaiśca khādayeddhṛtabharjitam / yonipārśvārtihṛdrogagulmārśo vinivartayet

1.172.3

बदरीपत्रसंलेपाद्योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति । लोध्रतुम्बीफलालेपाद्योनेर्दार्ढ्यं करोति च

badarīpatrasaṃlepādyonirbhinnā praśāmyati / lodhratumbīphalālepādyonerdārḍhyaṃ karoti ca

1.172.4

पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् । रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम्

pañcapallavapiṣṭāhvamālatīkusumairghṛtam / ravipakvamasṛgdhāraṃ yonigandhavināśanam

1.172.5

सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् । दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम्

sakāñjikaṃ japāpuṣpapuṣpaṃ jyotiṣmatīdalam / dūrvāpiṣṭaṃ ca saṃprāśya citrakaṃ śarkarānvitam

1.172.6

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् । सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ

dhātryañjanābhayācūrṇaṃ toyapītaṃ rajo haret / sadugdhā lakṣmaṇā pītā nasyādvā putradā ṛtau

1.172.7

दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा । वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम्

dugdhasyārdhāḍhakaṃ cājyamaśvagandhā ca putradā / vandhyā putraṃ labhetpītvā ghṛtena vyopakesaram

1.172.8

कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च । शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम्

kuśakāśorucṛkānāṃ mṛlairgokṣurakasya ca / śṛtaṃ dugdhaṃ sitāyuktaṃ garbhiṇyāḥ śūlanutparam

1.172.9

पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् । नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते

pāṭhālāṅgalisiṃhāmyamayūrakūṭajaiḥ pṛthak / nābhibasti bhagālepātsukhaṃ nārī prasūyate

1.172.10

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द (क्वल्ल) संज्ञितम् । यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा

sūtāyā hṛcchirobastiśūlamarkanda (kvalla) saṃjñitam / yavakṣāraṃ pibettatra mastu koṣṇodakena vā

1.172.11

दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः । शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत्

daśamūlīkṛtaḥ ktāthaḥ sājyaḥ mūtirujāpahaḥ / śātilaṇḍulacūrṇaṃ tu sadugdhaṃ dugdhakṛdbhavet

1.172.12

विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा । धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी

vidārī kandasvarasaṃ mūlaṃ kārpāsajaṃ tathā / dhātrī stanyaviśuddhyarthaṃ mudgayūparasāśinī

1.172.13

कुष्ठा वचाभया ब्राह्मी मधुरा क्षौद्रसर्पिषा । वर्णायुः कान्तिजननं लेह्यं वालम्य दापयेत्

kuṣṭhā vacābhayā brāhmī madhurā kṣaudrasarpiṣā / varṇāyuḥ kāntijananaṃ lehyaṃ vālamya dāpayet

1.172.14

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् । स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया

stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pivet / svedanaṃ nāgniśophārte mṛdā syādagnitaptayā

1.172.15

लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् । सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत

leho mustavipāyāśca vamikāsajvare pibet / sustaśuṇṭhīviṣāvilvakūṭajairatisāranuta

1.172.16

मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् । कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित्

madhu vyoṣaṃ mātuluṅgaṃ hikkācchardinivāraṇam / kuṣṭhendrayavasiddhārthā niśā dūrvā ca kuṣṭhajit

1.172.17

महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् । सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम्

mahāmuṇjitikojīcyakāthaiḥ snānaṃ grahāpaham / saptacchadāmayaniśācandanaiścānulepanam

1.172.18

शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् । ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः । ॐ ह्ॐ हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः । ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा

śaṅkhābjabījarudrākṣavacālauhādidhāraṇam / oṃ kaṃ ṭaṃ yaṃ gaṃ vainateyāya namaḥ / oṃ hoṃ hāṃ haḥ mantreṇa śāntirvālānāṃ mārjanādvalidānataḥ / oṃ hrīṃ bālamrahādvaliṃ gṛhṇīta vālaṃ muñcata svāhā

1.172.19

तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् । तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत्

taṇḍulādbhiḥ śirīpasya palaṃ pītaṃ viṣāpaham / taṇḍulādbhiśca varṣābhvāḥ śuklāyāḥ sarpadaṃśanut

1.172.20

दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा । पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम्

dadhyājyaṃ taṇḍulīyaṃ ca gṛhadhṛmo niśā tathā / piṣṭaṃ pānaṃ tathā kṣaudraṃ sindhṛtthasya vipāntakam

1.172.21

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः । यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम्

aṅkoṭamūlaniṣkvāthaḥ sājyaḥ pīto viṣāntakaḥ / yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam

1.172.22

सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा

sindūtyarārkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt / varṣādiṣvabhayā sevyā rasāyanaguṇauṣiṇā

1.172.23

ज्वरस्यान्ते ऽभयां चैकां प्रभुङ्क्ते द्वे विभीतके । भुक्त्वा मध्वाज्यधात्रीणां चतुष्कं शतवर्षकृत्

jvarasyānte 'bhayāṃ caikāṃ prabhuṅkte dve vibhītake / bhuktvā madhvājyadhātrīṇāṃ catuṣkaṃ śatavarṣakṛt

1.172.24

पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् । मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः

pītāśvagandhā payasā ghṛtenāśeparoganut / maṇḍūkaparṇyāḥ svaraso vidāryāścāmṛtopamaḥ

1.172.25

तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् । त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी

tiladhātrībhṛṅgarājau jagdhvā varṣaśatī bhavet / trikaṭu triphalā vahnirguḍūcī ca śatāvarī

1.172.26

विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् । त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी

viḍaṅgalohacūrṇaṃ tu madhunā saha roganut / triphalā ca kaṇā śuṇṭhī guḍūcī ca śatāvarī

1.172.27

विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् । चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत्

viḍaṅgabhṛṅgarājādi bhāvitaṃ sarvaroganut / cūrṇaṃ vidāryā madhvājyaṃ līḍhvā daśa striyo vrajet

1.172.28

घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः

ghṛtaṃ śatāvarīkalkaiḥ kṣīrairdaśaguṇaiḥ pacet / śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ vā jārakaṃ viduḥ

1.172.29

प्रतिमर्षो ऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा । शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते

pratimarṣo 'vapīḍaśca nasyaṃ pravapanaṃ tathā / śirovirecanaṃ ceti pañcakarma ca kathyate

1.172.30

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः । अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत्

māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramātṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ / agnisevāmadhukṣīravikṛtīḥ paripevayet

1.172.31

स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् । त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः

strīyuktaḥ śiśire tadvadvasante na divā svapet / tyajedvarṣāsu svapnādīñcharadindośca raśmayaḥ

1.172.32

पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः । निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा

pathyāni śālayo mudrā varṣāmbhaḥ kvathitaṃ payaḥ / nimvātasīkusumbhānāṃ śigrusarṣapayostathā

1.172.33

ज्योतिष्मतीमूलकानां तैलानि च हरन्ति हि । कृमिकुष्ठप्रमेहांश्च वातश्लेष्मशिरोरुजः

jyotiṣmatīmūlakānāṃ tailāni ca haranti hi / kṛmikuṣṭhapramehāṃśca vātaśleṣmaśirorujaḥ

1.172.34

दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् । जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम्

dāḍimāmalakīkolakaramardpiyālakam / jambīraṃ nāgaggaṃ ca āmrātakakapinthakam

1.172.35

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच । जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम्

pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇica / jalaṃ jīmūtakekṣvākukuṭajākṛtabandhanam

1.172.36

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी । पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा

dhāmārgavaśca saṃyojyāḥ sarvathā vamaneṣvamī / pūrvāhne vamanāyete madanendrayavī vacā

1.172.37

मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् । मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम्

mṛdukoṣṭaśca pittena kharo vātakaphāśrayāt / madhyamaḥ samadoṣe syāttrivṛttite virecanam

1.172.38

शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् । हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम्

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ saindhavaṃ nagaraṃ trivṛt / harītakīvihaṅgāni gomūtreṇa virecanam

1.172.39

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा । वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत्

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthaśca dviguṇastathā / vātolbaṇeṣu doṣeṣu bhojayitvātha vāmayet

1.172.40

वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् । कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने

vaṃśādinetraṃ kurvīta paḍaṣṭadvādaśāṅgulam / karkandhṛphalavacchidraṃ vastiruttānaśāyine

1.172.41

निरूहदाने ऽपि विधिरयमेवमुदीरितः । अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात्

nirūhadāne 'pi vidhirayamevamudīritaḥ / ardhatripaṭpale mātrā laghumadhyottamaḥ kramāt

1.172.42

पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः । शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः

pathyākṣavātryokadvicaturbhāga rugardanāḥ / śatavaryasṛtābhṛṅgasindhuvārādibhāvitāḥ

1.172.43