आचारखण्ड — Adhyaya 173

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे स्त्रीरोगचिकित्सादिकयनं नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १७३ धन्वन्तरिरुवाच । द्रव्याणि मधुरादीनि वक्ष्ये रागहराण्यहम् । शालिषष्टिकगोधृमक्षीरं घृतं रसा मध

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe strīrogacikitsādikayanaṃ nāma dvisaptatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 173 dhanvantariruvāca / dravyāṇi madhurādīni vakṣye rāgaharāṇyaham / śāliṣaṣṭikagodhṛmakṣīraṃ ghṛtaṃ rasā madha

1.173.1

मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्विवारुगीक्षुरम् । गम्भगी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्जूरकं बला

majjāśṛṅgāṭakayavakaśervivārugīkṣuram / gambhagī pauṣkaraṃ bījaṃ drākṣā kharjūrakaṃ balā

1.173.2

नारिकलेक्ष्वात्मणुप्ता विदारी च प्रियालकम् । मधुकं तालकष्माण्डं मुख्यो ऽयं मधुरो गणः

nārikalekṣvātmaṇuptā vidārī ca priyālakam / madhukaṃ tālakaṣmāṇḍaṃ mukhyo 'yaṃ madhuro gaṇaḥ

1.173.3

मूर्छादाहप्रशमनः पडिन्द्रियप्रसादनः । कृमिकृत्कफकृच्चैव एको ऽत्यर्थ निपेवितः

mūrchādāhapraśamanaḥ paḍindriyaprasādanaḥ / kṛmikṛtkaphakṛccaiva eko 'tyartha nipevitaḥ

1.173.4

श्वासकासाम्यमाधुर्यस्वरघातार्वुदानि च । गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत्

śvāsakāsāmyamādhuryasvaraghātārvudāni ca / galagaṇḍaślīpadāni guḍalepādi kārayet

1.173.5

दाडिमामलकाम्रं च कपित्थकरमर्दकौ । मातुलुङ्गाम्रातकं च बदरं तिन्तडीफलम्

dāḍimāmalakāmraṃ ca kapitthakaramardakau / mātuluṅgāmrātakaṃ ca badaraṃ tintaḍīphalam

1.173.6

दधि तक्रं काञ्जिकं च लकुचं चाम्लवे तसम् । अम्लो लोणः शुण्ठीयुक्तो जारणः पाचनो रसः

dadhi takraṃ kāñjikaṃ ca lakucaṃ cāmlave tasam / amlo loṇaḥ śuṇṭhīyukto jāraṇaḥ pācano rasaḥ

1.173.7

क्लेदनो वातकृद्धृप्यो विदाही चानुलोमनः । अम्लो ऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्याद्धै दन्तहर्षकम्

kledano vātakṛddhṛpyo vidāhī cānulomanaḥ / amlo 'tyarthaṃ sevyamānaḥ kuryāddhai dantaharṣakam

1.173.8

शरीरस्य च शैतिल्यं स्वरकण्ठास्यहृद्दहेत् । छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयित्वाग्निभावितः

śarīrasya ca śaitilyaṃ svarakaṇṭhāsyahṛddahet / chinnabhinnavraṇādīni pācayitvāgnibhāvitaḥ

1.173.9

लवणानि यवक्षारसर्जिकादिश्च लावणः । शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत्

lavaṇāni yavakṣārasarjikādiśca lāvaṇaḥ / śodhanaḥ pācanaḥ kledī viśleṣasarpaṇādikṛt

1.173.10

मार्गरोधी मार्दवकृत्स एकः परिषेवितः । गात्रकण्डूकोष्ठशोथवैवर्ण्यं जनयेद्रसः । रक्तवातं पित्तरक्तं पुंस्त्वेन्द्रियरुजादिकम्

mārgarodhī mārdavakṛtsa ekaḥ pariṣevitaḥ / gātrakaṇḍūkoṣṭhaśothavaivarṇyaṃ janayedrasaḥ / raktavātaṃ pittaraktaṃ puṃstvendriyarujādikam

1.173.11

व्योषशिग्रूमूलकं देवदारु च कुष्ठकम् । लशुनं वल्गुजी फलं मुस्तागुग्गुलुलाङ्गली

vyoṣaśigrūmūlakaṃ devadāru ca kuṣṭhakam / laśunaṃ valgujī phalaṃ mustāguggululāṅgalī

1.173.12

कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् । स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः । एको ऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत्

kaṭuko dīpanaḥ śodhī kuṣṭhakaṇḍūkaphāntakṛt / sthaulyālasyakrimiharaḥ śukramedovirodhanaḥ / eko 'tyarthaṃ sevyamānaḥ bhramadāhādikṛdbhavet

1.173.13

कृतमालः कीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा । स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी

kṛtamālaḥ kīrāṇi haridrendrayavāstathā / svādukaṇṭakavetrāṇi bṛhatīdvayaśaṅkhinī

1.173.14

गुडूची चद्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि । कारवेल्लकवार्ताकुकरवीरकवासकाः

guḍūcī cadravantī ca trivṛnmaṇḍūkaparṇyapi / kāravellakavārtākukaravīrakavāsakāḥ

1.173.15

रोहिणी शङ्खचूर्णं च कर्कोटो वै जयन्तिका । जातीवारुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्नवा

rohiṇī śaṅkhacūrṇaṃ ca karkoṭo vai jayantikā / jātīvāruṇakaṃ nimbo jyotiṣmatī punarnavā

1.173.16

तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनी दीपनस्तथा । शोधनो ज्वरतृष्णाघ्नो मूर्छाकण्ठार्तिकादिजित्

tikto rasaśchedanaḥ syādrocanī dīpanastathā / śodhano jvaratṛṣṇāghno mūrchākaṇṭhārtikādijit

1.173.17

विण्मूत्रक्लेदसंशोषो ह्यत्यर्थं स च सेवितः । हनुस्तम्भाक्षेपकार्तिशिरः शूलब्रणादिकृत्

viṇmūtrakledasaṃśoṣo hyatyarthaṃ sa ca sevitaḥ / hanustambhākṣepakārtiśiraḥ śūlabraṇādikṛt

1.173.18

त्रिफलासल्लकीजम्बु आम्रातकवचादिकम् । तिन्दुकं वकुलं शालं पालङ्कीमुद्गचिल्लकम्

triphalāsallakījambu āmrātakavacādikam / tindukaṃ vakulaṃ śālaṃ pālaṅkīmudgacillakam

1.173.19

कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनक्लेदशोषणः । एको ऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदये चाथ पीडकः । मुखशोषज्वराध्मानमन्यास्तम्भादिकारकः

kaṣāyo grāhako ropī stambhanakledaśoṣaṇaḥ / eko 'tyarthaṃ sevyamāno hṛdaye cātha pīḍakaḥ / mukhaśoṣajvarādhmānamanyāstambhādikārakaḥ

1.173.20

हरिद्राकुष्ठलवणं मेषशृङ्गिबलाद्वयम् । कच्छुरा सल्लकी पाठा पुनर्नवा शतावरी

haridrākuṣṭhalavaṇaṃ meṣaśṛṅgibalādvayam / kacchurā sallakī pāṭhā punarnavā śatāvarī

1.173.21

अग्नि मन्थो ब्रह्मदण्डी श्वदंष्ट्रैरण्डके तथा । यवकोलकुलत्थादिकर्षाशी दशमूलकम् । पृथक् समस्तो वातातोर्बहुपित्तहरस्तथा

agni mantho brahmadaṇḍī śvadaṃṣṭrairaṇḍake tathā / yavakolakulatthādikarṣāśī daśamūlakam / pṛthak samasto vātātorbahupittaharastathā

1.173.22

शतावरी विदारी च बालकोशीरचन्दनम् । दूर्वा वटः पिप्पली च बदरी सल्लकी तथा

śatāvarī vidārī ca bālakośīracandanam / dūrvā vaṭaḥ pippalī ca badarī sallakī tathā

1.173.23

कदली चोत्पलं पद्ममुदुम्बरपटोलकन् । अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रागुडकुष्ठकम्

kadalī cotpalaṃ padmamudumbarapaṭolakan / atha śleṣmaharo vargo haridrāguḍakuṣṭhakam

1.173.24

शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधलाङ्गली । सर्पिस्तैलवसामज्जाः स्नेहेषु प्रवरं स्मृतम्

śatapuṣpī ca jātī ca vyoṣāragvadhalāṅgalī / sarpistailavasāmajjāḥ sneheṣu pravaraṃ smṛtam

1.173.25

तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् । केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम्

tathā dhīsmṛtimedhāgnikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam / kevalaṃ paittike sarpirvātike lavaṇānvitam

1.173.26

देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमायुतम् । ग्रन्थिनाडीकृमिस्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु

deyaṃ bahukaphe vāpi vyoṣakṣārasamāyutam / granthināḍīkṛmisleṣmamedomārutarogiṣu

1.173.27

तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु । वातातपाम्बुभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु

tailaṃ lāghavadārḍhyāya krūrakoṣṭheṣu dehiṣu / vātātapāmbubhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu

1.173.28

रूक्षक्लेशक्षयात्याग्निवाता वृतपथेषु । अथ दग्ध्वा शिराजालं योनिकर्म शिरोरुजि (जम् )

rūkṣakleśakṣayātyāgnivātā vṛtapatheṣu / atha dagdhvā śirājālaṃ yonikarma śiroruji (jam )

1.173.29

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे । जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च

uttamasya palaṃ mātrā tribhiścākṣaiśca madhyame / jaghanyasya palārdhena snehakvāthauṣadheṣu ca

1.173.30

जलमुष्णं घृते देयं पृथक् तैले तु शस्यते । सेनेहे पित्ते तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः

jalamuṣṇaṃ ghṛte deyaṃ pṛthak taile tu śasyate / senehe pitte tu tṛṣṇāyāṃ pibeduṣṇodakaṃ naraḥ

1.173.31

वातानुलोमं दीप्ताग्रर्वर्चः स्निग्धस्य तन्मतम् । रूक्षम्य स्नेदृनं कार्यमभिस्निग्धस्य रूक्षणम्

vātānulomaṃ dīptāgrarvarcaḥ snigdhasya tanmatam / rūkṣamya snedṛnaṃ kāryamabhisnigdhasya rūkṣaṇam

1.173.32

श्यामाककोरदोषान्नतक्रपिण्याकसकुभिः । वातश्लेष्माणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते । न स्वेदयेदतिम्थूलरूक्षदुर्वलमूर्छितान्

śyāmākakoradoṣānnatakrapiṇyākasakubhiḥ / vātaśleṣmāṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate / na svedayedatimthūlarūkṣadurvalamūrchitān

1.173.33