आचारखण्ड — Adhyaya 239

श्रीगरुडमहापुराणम्- २३९ ब्रह्मोवाच । ब्रह्मगीतां प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवान् । अहंब्रह्मास्मि वाक्योत्थज्ञानान्मोक्षो भवेन्नणाम्

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 239 brahmovāca / brahmagītāṃ pravakṣyāmi yajjñātvā mucyate bhavān / ahaṃbrahmāsmi vākyotthajñānānmokṣo bhavennaṇām

1.239.1

वाक्यज्ञानं भवेज्ज्ञानादहंब्रह्म पदार्थयोः । पदद्वयार्थौ द्विविधौ वाच्यौ लक्ष्यौ स्मतौ बुधैः

vākyajñānaṃ bhavejjñānādahaṃbrahma padārthayoḥ / padadvayārthau dvividhau vācyau lakṣyau smatau budhaiḥ

1.239.2

वाक्यवाच्यश्च शबलो लक्ष्यः शुद्वः प्रकीर्तितः । प्राणपिण्डात्मकोः यनचेतसामतुलं न यतु?

vākyavācyaśca śabalo lakṣyaḥ śudvaḥ prakīrtitaḥ / prāṇapiṇḍātmakoḥ yanacetasāmatulaṃ na yatu?

1.239.3

तथा वेदैरवाग्रूपमहंशब्देन सेव्यते । प्रत्यग्रूनं त्वद्वितीयमहंशब्देन मन्यते

tathā vedairavāgrūpamahaṃśabdena sevyate / pratyagrūnaṃ tvadvitīyamahaṃśabdena manyate

1.239.4

अव्ययानन्दचैतन्यं परोक्षसहितं परम् । प्राणपिण्डात्मको योथ स द्वितीयविभागकः

avyayānandacaitanyaṃ parokṣasahitaṃ param / prāṇapiṇḍātmako yotha sa dvitīyavibhāgakaḥ

1.239.5

पारोक्ष्येप्रेक्षणो ह्यत्र भागो लक्ष्येत वाहमा । तथा ब्रह्मपदेनैव प्राणपिण्डात्मकारणाम्

pārokṣyeprekṣaṇo hyatra bhāgo lakṣyeta vāhamā / tathā brahmapadenaiva prāṇapiṇḍātmakāraṇām

1.239.6

निष्ठा परोक्षता चेति परित्यागेन वक्ष्यते । अद्वयानन्दचैतन्यं प्रत्यग्ब्रह्मपदेन तु

niṣṭhā parokṣatā ceti parityāgena vakṣyate / advayānandacaitanyaṃ pratyagbrahmapadena tu

1.239.7

अद्वयानन्दचैतन्यं लक्षयित्वा स्थितस्य च । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म चाहंब्रह्मपदार्थयोः

advayānandacaitanyaṃ lakṣayitvā sthitasya ca / brahmāhamasmyahaṃ brahma cāhaṃbrahmapadārthayoḥ

1.239.8

अहंब्रह्मास्मिवाक्याच्च स्वनुभूतिफलार्थकम् । ऐक्यज्ञानं तु हि भवेद्वेदान्ताद्दूरतो ध्रुवम्

ahaṃbrahmāsmivākyācca svanubhūtiphalārthakam / aikyajñānaṃ tu hi bhavedvedāntāddūrato dhruvam

1.239.9

ज्ञानादज्ञानकार्यस्य निवृत्त्या मुक्तिरैक्यतः

jñānādajñānakāryasya nivṛttyā muktiraikyataḥ

1.239.10

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ब्रह्मगीतासारवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २३९ श्रीभगवानुवाच । सन्नपि ब्रह्म तस्मात्खं मरुत्खाच्च ततो ऽनलः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe brahmagītāsāravarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 239 śrībhagavānuvāca / sannapi brahma tasmātkhaṃ marutkhācca tato 'nalaḥ

1.239.1

अग्नेरापस्ततः पृथ्वी प्रपञ्चाकृतिसूतिका । ततः सप्तदशं लिङ्गं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

agnerāpastataḥ pṛthvī prapañcākṛtisūtikā / tataḥ saptadaśaṃ liṅgaṃ pañcakarmendriyāṇi ca

1.239.2

वाक्पाणिपादं पायुश्चाप्युपस्थमथ धीन्द्रियम् । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं स्यात्पञ्च वायवः

vākpāṇipādaṃ pāyuścāpyupasthamatha dhīndriyam / śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ syātpañca vāyavaḥ

1.239.3

प्राणोपानः समानश्च व्यानस्तूदान एव च । मनोन्तः करणं धीश्च स्यान्मनः संशयात्मकम्

prāṇopānaḥ samānaśca vyānastūdāna eva ca / manontaḥ karaṇaṃ dhīśca syānmanaḥ saṃśayātmakam

1.239.4

बुद्धिर्निश्चयरूपा तु एतत्सूक्ष्मस्वरूपकम् । हिरण्यगर्भमात्मीयसूत्रं तत्कार्यालिङ्गकम्

buddhirniścayarūpā tu etatsūkṣmasvarūpakam / hiraṇyagarbhamātmīyasūtraṃ tatkāryāliṅgakam

1.239.5

पञ्चीकृतानि भूतानि ह्यपञ्चीकृतभूततः । पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो ब्रह्माण्डं समजायत

pañcīkṛtāni bhūtāni hyapañcīkṛtabhūtataḥ / pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo brahmāṇḍaṃ samajāyata

1.239.6

लोकप्रसिद्धं स्थूलाख्यं शरीरं चरणादिमत् । पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यं तत्स्थमेव च

lokaprasiddhaṃ sthūlākhyaṃ śarīraṃ caraṇādimat / pañcīkṛtāni bhūtāni tatkāryaṃ tatsthameva ca

1.239.7

सर्वं शरीरजातं च प्राणिनां स्थूलमीरितम् । त्रिधाह्रि परमात्मस्थं शरीरं प्रोच्यते बुधैः

sarvaṃ śarīrajātaṃ ca prāṇināṃ sthūlamīritam / tridhāhri paramātmasthaṃ śarīraṃ procyate budhaiḥ

1.239.8

देहद्वयाभिगामी च त्वमथो जीव एकतः । स्वभेदवाक्याद्ब्रह्मैव प्रविष्टं देहयोर्द्वयोः

dehadvayābhigāmī ca tvamatho jīva ekataḥ / svabhedavākyādbrahmaiva praviṣṭaṃ dehayordvayoḥ

1.239.9

जलार्क्ववद्वदरवज्जीवः प्राणादिधारणः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी जीवः स च स्मृतः

jalārkvavadvadaravajjīvaḥ prāṇādidhāraṇaḥ / jāgratsvapnasuṣuptīnāṃ sākṣī jīvaḥ sa ca smṛtaḥ

1.239.10

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यैर्व्यातिरिक्तश्च निर्गुणः । निर्गातावयवोसंगो नित्यशुद्धस्वभावकः

jāgratsvapnasuṣuptyākhyairvyātiriktaśca nirguṇaḥ / nirgātāvayavosaṃgo nityaśuddhasvabhāvakaḥ

1.239.11

परमात्मैव यज्जाग्रत्स्वप्नाद्यैर्यस्त्रिधा मतः । अन्तः करणराशेश्चैवान्तः करणःस्थितः

paramātmaiva yajjāgratsvapnādyairyastridhā mataḥ / antaḥ karaṇarāśeścaivāntaḥ karaṇaḥsthitaḥ

1.239.12

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीश्च पश्यतो विकृतिः सदा । फलक्रियाकारकयोर्जाग्रदादीन्वदाम्यहम्

jāgratsvapnasuṣuptīśca paśyato vikṛtiḥ sadā / phalakriyākārakayorjāgradādīnvadāmyaham

1.239.13

इन्द्रियैरथ विज्ञानं जाग्रत्स्थानमुदीरितम् । जाग्रत्संस्कारसंभूतप्रत्ययो विषयार्थिनः

indriyairatha vijñānaṃ jāgratsthānamudīritam / jāgratsaṃskārasaṃbhūtapratyayo viṣayārthinaḥ

1.239.14

स्वप्नं सुषुप्तिः करणोपसंघाते धियः (प) स्थित (ति) । ब्रह्मणः कारणावस्थायां स्थितिः कालकात्मना

svapnaṃ suṣuptiḥ karaṇopasaṃghāte dhiyaḥ (pa) sthita (ti) / brahmaṇaḥ kāraṇāvasthāyāṃ sthitiḥ kālakātmanā

1.239.15

क्रमतोक्रमतो जीवो जाग्रदादि स पश्यति । समाध्यारंभकाले तु पूर्वमेवावधारयेत्

kramatokramato jīvo jāgradādi sa paśyati / samādhyāraṃbhakāle tu pūrvamevāvadhārayet

1.239.16

मुमुक्षावथ संजाते अन्तः करणकेवले । विलापयेत्क्षेत्रजातं तत्क्षेत्रं परिशेषयेत्

mumukṣāvatha saṃjāte antaḥ karaṇakevale / vilāpayetkṣetrajātaṃ tatkṣetraṃ pariśeṣayet

1.239.17

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भाण्डादि व्यतिरिक्तकम् । यथा मृदो घटो भिन्नो नास्ति तत्कार्यतस्तथा

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo bhāṇḍādi vyatiriktakam / yathā mṛdo ghaṭo bhinno nāsti tatkāryatastathā

1.239.18

पञ्चीकृतानि भूतानि अपञ्चीकृतभूततः । शंसंति व्यतिरेकेण शिष्टाः सूक्ष्मशरीरकम्

pañcīkṛtāni bhūtāni apañcīkṛtabhūtataḥ / śaṃsaṃti vyatirekeṇa śiṣṭāḥ sūkṣmaśarīrakam

1.239.19

अपञ्चीकृतभूतेभ्यो न लिङ्गं व्यतिरिक्तकम् । पृथ्व्याधारं विना नास्ति विना नास्ति च तेन सा

apañcīkṛtabhūtebhyo na liṅgaṃ vyatiriktakam / pṛthvyādhāraṃ vinā nāsti vinā nāsti ca tena sā

1.239.20

तेजश्च वायुना नास्ति वायुः खेन विना न हि । यद्ब्रह्मणा च खं नास्ति शुद्ध ब्रह्म विना च खम्

tejaśca vāyunā nāsti vāyuḥ khena vinā na hi / yadbrahmaṇā ca khaṃ nāsti śuddha brahma vinā ca kham

1.239.21

शुद्धभावस्तदा जाग्रत्स्वप्नादीनामसंभवः । जीवत्ववर्जितः प्राप्तात्मचैतन्यानुरूपतः

śuddhabhāvastadā jāgratsvapnādīnāmasaṃbhavaḥ / jīvatvavarjitaḥ prāptātmacaitanyānurūpataḥ

1.239.22

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यं ब्रह्माद्वितीयकम् । तत्त्वंपदान्तौ शिष्टौ च तत्कारो ब्रह्मवाचकः

nityaṃ śuddhaṃ buddhamuktaṃ satyaṃ brahmādvitīyakam / tattvaṃpadāntau śiṣṭau ca tatkāro brahmavācakaḥ

1.239.23

उकारश्च अकारश्च मकारोयमृगद्वयः । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्मज्ञानमज्ञानवर्धनम्

ukāraśca akāraśca makāroyamṛgadvayaḥ / brahmāhamasmyahaṃ brahmajñānamajñānavardhanam

1.239.24

अयमात्मा परं ज्योतिश्चिन्नामानन्दरूपकः । सत्यं ज्ञानमनतं हि त्वमसीति श्रुतीरितम्

ayamātmā paraṃ jyotiścinnāmānandarūpakaḥ / satyaṃ jñānamanataṃ hi tvamasīti śrutīritam

1.239.25

अहं ब्रह्मास्मि निर्लेपमहं ब्रह्मास्मि सर्वगम् । योसावादित्यपुरुषसोसावहमनादिमत् । गीतासारोर्ऽजुनायोक्तो येन ब्रह्मणि वै लयः

ahaṃ brahmāsmi nirlepamahaṃ brahmāsmi sarvagam / yosāvādityapuruṣasosāvahamanādimat / gītāsāror'junāyokto yena brahmaṇi vai layaḥ

1.239.26