आचारखण्ड — Adhyaya 47

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वास्तुमानलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४७ सूत उवाच । प्रासादानां लक्षणं च वक्ष्ये शौनक तच्छृणु । चतुः षष्टिपदं कृत्वा दिग्विदिक्षूपलक्षितम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vāstumānalakṣaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 47 sūta uvāca / prāsādānāṃ lakṣaṇaṃ ca vakṣye śaunaka tacchṛṇu / catuḥ ṣaṣṭipadaṃ kṛtvā digvidikṣūpalakṣitam

1.47.1

चतुष्कोणं चतुर्भिश्च द्वाराणि सूर्यसंख्यया । चत्वारिंशाष्टबिश्चैव भित्तीनां कल्पना भवेत्

catuṣkoṇaṃ caturbhiśca dvārāṇi sūryasaṃkhyayā / catvāriṃśāṣṭabiścaiva bhittīnāṃ kalpanā bhavet

1.47.2

ऊर्ध्वक्षेत्रसमा जङ्घा जङ्घार्धद्विगुणं भवेत् । गर्भविस्तारविस्तीर्णः शुकाङ्घ्रिश्च विधीयते

ūrdhvakṣetrasamā jaṅghā jaṅghārdhadviguṇaṃ bhavet / garbhavistāravistīrṇaḥ śukāṅghriśca vidhīyate

1.47.3

तत्त्रिभागेन कर्तव्यः पञ्चभागेन वा पुनः । निर्गमस्तु शुकाङ्घ्रेश्च उच्छ्रायः शिखरार्धगः

tattribhāgena kartavyaḥ pañcabhāgena vā punaḥ / nirgamastu śukāṅghreśca ucchrāyaḥ śikharārdhagaḥ

1.47.4

चतुर्धा शिखरं कृत्वा त्रिभागे वेदिबन्धनम् । चतुर्थे पुनरस्यैव कण्ठमामूलसाधनम्

caturdhā śikharaṃ kṛtvā tribhāge vedibandhanam / caturthe punarasyaiva kaṇṭhamāmūlasādhanam

1.47.5

अथ वापि समं वास्तुं कृत्वा षोडशभागिकम् । तस्य मध्ये चतुर्भागमादौ गर्भं तु कारयेत्

atha vāpi samaṃ vāstuṃ kṛtvā ṣoḍaśabhāgikam / tasya madhye caturbhāgamādau garbhaṃ tu kārayet

1.47.6

चतुर्भागेन भित्तीनामुच्छ्रायः स्यात्प्रमाणतः

caturbhāgena bhittīnāmucchrāyaḥ syātpramāṇataḥ

1.47.7

द्विगुणः शिखरोच्छ्रायो भित्त्युच्छायाच्च मानतः । शिखरार्धस्य चैर्धेन विधेयास्तु प्रदक्षिणाः

dviguṇaḥ śikharocchrāyo bhittyucchāyācca mānataḥ / śikharārdhasya cairdhena vidheyāstu pradakṣiṇāḥ

1.47.8

चतुर्दिक्षु तथा ज्ञेयो निर्गमस्तुः तथा बुधैः । पञ्चभागेन संभज्य गर्भमानं विचक्षणः

caturdikṣu tathā jñeyo nirgamastuḥ tathā budhaiḥ / pañcabhāgena saṃbhajya garbhamānaṃ vicakṣaṇaḥ

1.47.9

भागमेकं गृहीत्वा तु निर्गमं क्लपयेत्पुनः । गर्भसूत्रसमो भागादग्रतो मुखमण्डपः

bhāgamekaṃ gṛhītvā tu nirgamaṃ klapayetpunaḥ / garbhasūtrasamo bhāgādagrato mukhamaṇḍapaḥ

1.47.10

एतत्सामान्यमुद्दिष्टं प्रासादस्य हि लक्षणम् । लिङ्गमानमथो वक्ष्ये पीठो लिङ्गसमो भवेत्

etatsāmānyamuddiṣṭaṃ prāsādasya hi lakṣaṇam / liṅgamānamatho vakṣye pīṭho liṅgasamo bhavet

1.47.11

द्विगुणेन भवेद्रर्भः समन्ताच्छौनक ध्रुवम् । तद्द्विधा च भवेद्भीतिर्जङ्घा तद्विस्तरार्धगा

dviguṇena bhavedrarbhaḥ samantācchaunaka dhruvam / taddvidhā ca bhavedbhītirjaṅghā tadvistarārdhagā

1.47.12

द्विगुणं शिखरं प्रोक्तं जङ्घायाश्चैव शौनक । पीठगर्भावरं कर्म तन्मानेन शुकाङ्घ्रिकम्

dviguṇaṃ śikharaṃ proktaṃ jaṅghāyāścaiva śaunaka / pīṭhagarbhāvaraṃ karma tanmānena śukāṅghrikam

1.47.13

निर् गमस्तु समाख्यातः शेषं पूर्ववदेव तु । लिङ्गमानं स्मृतं ह्येतद्द्वारमानमथोच्यते

nir gamastu samākhyātaḥ śeṣaṃ pūrvavadeva tu / liṅgamānaṃ smṛtaṃ hyetaddvāramānamathocyate

1.47.14

कराग्रं वेदवत्कृत्वा द्वारं भागाष्टमं भवेत् । विस्तरेण समाख्यातं द्विगुणंस्वेच्छया भवेत्

karāgraṃ vedavatkṛtvā dvāraṃ bhāgāṣṭamaṃ bhavet / vistareṇa samākhyātaṃ dviguṇaṃsvecchayā bhavet

1.47.15

द्वारवत्पीठमध्ये तु शेषं सुषिरकं भवेत् । पादिकं शेषिकं भित्तिर्द्वारार्धेन परिग्रहात्

dvāravatpīṭhamadhye tu śeṣaṃ suṣirakaṃ bhavet / pādikaṃ śeṣikaṃ bhittirdvārārdhena parigrahāt

1.47.16

तद्विस्तारसमा जङ्घा सिखरं द्विगुणं भवेत् । शुकाङ्घ्रिः पूर्ववज्ज्ञेया निर्गमोच्छ्रायकं भवेत्

tadvistārasamā jaṅghā sikharaṃ dviguṇaṃ bhavet / śukāṅghriḥ pūrvavajjñeyā nirgamocchrāyakaṃ bhavet

1.47.17

मण्डपे मानमेतत्तु स्वरूपं चापरं वदे । त्रैवेदं कारयेत्क्षेत्रं यत्र तिष्ठन्ति देवताः

maṇḍape mānametattu svarūpaṃ cāparaṃ vade / traivedaṃ kārayetkṣetraṃ yatra tiṣṭhanti devatāḥ

1.47.18

इत्थं कृतेन मानेन बाह्यभागविनिर्गतम् । नेमिः पादेन विस्तीर्णा प्रासादस्य समन्ततः

itthaṃ kṛtena mānena bāhyabhāgavinirgatam / nemiḥ pādena vistīrṇā prāsādasya samantataḥ

1.47.19

गर्भं तु द्विगुणं कुर्यान्नेम्या मानं भवेदिह । स एव भित्तेरुत्सेधो शिखरो द्विगुणो मतः

garbhaṃ tu dviguṇaṃ kuryānnemyā mānaṃ bhavediha / sa eva bhitterutsedho śikharo dviguṇo mataḥ

1.47.20

प्रासादानां च वक्ष्यामि मानं योनिं च मानतः । वैराजः पुष्पकाख्यश्च कैलासो मालिकाह्वयः

prāsādānāṃ ca vakṣyāmi mānaṃ yoniṃ ca mānataḥ / vairājaḥ puṣpakākhyaśca kailāso mālikāhvayaḥ

1.47.21

त्रिविष्टपं च पञ्चैते प्रासादाः सर्वयोनयः । प्रथमश्चतुरश्रो हि द्वितीयस्तु तदायतः

triviṣṭapaṃ ca pañcaite prāsādāḥ sarvayonayaḥ / prathamaścaturaśro hi dvitīyastu tadāyataḥ

1.47.22

वृत्तो वृत्तायतश्चान्यो ऽष्टाश्रश्चेह च पञ्चमः । एतेभ्य एव सम्भूताः प्रासादाः सुमनोहराः

vṛtto vṛttāyataścānyo 'ṣṭāśraśceha ca pañcamaḥ / etebhya eva sambhūtāḥ prāsādāḥ sumanoharāḥ

1.47.23

सर्वप्रकृतिभूतेभ्यश्चत्वारिंशत्तथैव च । मेरुश्च मन्दरश्चैव विमानश्च तथापरः

sarvaprakṛtibhūtebhyaścatvāriṃśattathaiva ca / meruśca mandaraścaiva vimānaśca tathāparaḥ

1.47.24

भद्रकः सर्वता भद्रो रुचको नन्दनस्तथा । नन्दिवर्धनसंज्ञश्च श्रीवत्सश्च नवेत्यमी

bhadrakaḥ sarvatā bhadro rucako nandanastathā / nandivardhanasaṃjñaśca śrīvatsaśca navetyamī

1.47.25

चतुरश्राः समुद्भूता वैराजादिति गम्यताम् । वलभी गृहराजश्च शा लागृहं च मन्दिरम्

caturaśrāḥ samudbhūtā vairājāditi gamyatām / valabhī gṛharājaśca śā lāgṛhaṃ ca mandiram

1.47.26

विमानं च तथा ब्रह्ममन्दिरं भवनं तथा । उत्तम्भं शिबिका वेश्म नवैते पुष्पकोद्भवाः

vimānaṃ ca tathā brahmamandiraṃ bhavanaṃ tathā / uttambhaṃ śibikā veśma navaite puṣpakodbhavāḥ

1.47.27

वलयो दुन्दुभिः पद्मो महापद्मस्तथापरः । मुकुली चास्य उष्णीषी शङ्खश्च कलशस्तथा

valayo dundubhiḥ padmo mahāpadmastathāparaḥ / mukulī cāsya uṣṇīṣī śaṅkhaśca kalaśastathā

1.47.28

गुवावृक्षस्तथान्यश्च वृत्ताः कैलाससम्भवाः । गजो ऽथ वृषभो हंसो गरुडः सिंहनामकः

guvāvṛkṣastathānyaśca vṛttāḥ kailāsasambhavāḥ / gajo 'tha vṛṣabho haṃso garuḍaḥ siṃhanāmakaḥ

1.47.29

भूमुखो भूधरश्चैव श्रीजयः पृथिवीधरः । वृत्तायताः समुद्भूता नवैते मणिकाह्वयात्

bhūmukho bhūdharaścaiva śrījayaḥ pṛthivīdharaḥ / vṛttāyatāḥ samudbhūtā navaite maṇikāhvayāt

1.47.30

वज्रं चक्रं तथान्यच्च मुष्टिकं वभ्रुसंज्ञितम् । वक्रः स्वस्तिकखड्गौ च गदा श्रीवृक्ष एव च

vajraṃ cakraṃ tathānyacca muṣṭikaṃ vabhrusaṃjñitam / vakraḥ svastikakhaḍgau ca gadā śrīvṛkṣa eva ca

1.47.31

विजयो नामतः श्वेतस्त्रिविष्टिपसमुद्भवाः । त्रिकोणं पद्ममर्धेन्दुश्चतुष्कोणं द्विरष्टकम्

vijayo nāmataḥ śvetastriviṣṭipasamudbhavāḥ / trikoṇaṃ padmamardhenduścatuṣkoṇaṃ dviraṣṭakam

1.47.32

यत्र तत्र विधातव्यं संस्थानं मण्डपस्य तु । राज्यं च विभवश्चैवः ह्यायुर्वर्द्वनमेव च

yatra tatra vidhātavyaṃ saṃsthānaṃ maṇḍapasya tu / rājyaṃ ca vibhavaścaivaḥ hyāyurvardvanameva ca

1.47.33

पुत्रलाभः स्त्रियः पुष्टिस्त्रिकोणादिक्रमाद्भवेत् । कुर्याद्धजादिकं ख्यातद्वारि गर्भगृहं तथा

putralābhaḥ striyaḥ puṣṭistrikoṇādikramādbhavet / kuryāddhajādikaṃ khyātadvāri garbhagṛhaṃ tathā

1.47.34

मणाडपः समसंख्याभिर्गुणितः सूत्रकस्तथा । मण्डपस्य चतुर्थांशाद्भद्रः कार्यो विजानता

maṇāḍapaḥ samasaṃkhyābhirguṇitaḥ sūtrakastathā / maṇḍapasya caturthāṃśādbhadraḥ kāryo vijānatā

1.47.35

स्पर्धागवाक्षकोपेतो निर्गवाक्षो ऽथ वा भवेत् । सार्धभित्तिप्रमाणेन भितिमानेन वा पुनः

spardhāgavākṣakopeto nirgavākṣo 'tha vā bhavet / sārdhabhittipramāṇena bhitimānena vā punaḥ

1.47.36

भित्तेर्द्वैगुण्यतो वापि कर्तव्या मण्डपाः क्रचित् । प्रासादे मञ्चरी कार्या चित्रा विषमभूमिका

bhitterdvaiguṇyato vāpi kartavyā maṇḍapāḥ kracit / prāsāde mañcarī kāryā citrā viṣamabhūmikā

1.47.37

परिमाणविरोधेन रेखावैषम्यभूषिता । आधारस्तु चतुर्धारश्चतुर्मण्डपशोभितः

parimāṇavirodhena rekhāvaiṣamyabhūṣitā / ādhārastu caturdhāraścaturmaṇḍapaśobhitaḥ

1.47.38

शतशृङ्गसमायुक्तो मेरुः प्रासाद उत्तमः । मण्डपास्तस्य कर्तव्या भद्रैस्त्रिभिरलङ्कृताः

śataśṛṅgasamāyukto meruḥ prāsāda uttamaḥ / maṇḍapāstasya kartavyā bhadraistribhiralaṅkṛtāḥ

1.47.39

घचनाकारमानानां भिन्नाभिन्ना भवन्ति ते । कियन्तो येषु चाधारा निराधाराश्च केचन

ghacanākāramānānāṃ bhinnābhinnā bhavanti te / kiyanto yeṣu cādhārā nirādhārāśca kecana

1.47.40

प्रतिच्छन्दकभेदेन प्रासादाः सम्भवन्ति ते । अन्योन्यासंकरास्तेषां घटनानामभेदतः

praticchandakabhedena prāsādāḥ sambhavanti te / anyonyāsaṃkarāsteṣāṃ ghaṭanānāmabhedataḥ

1.47.41

देवतानां विशेषाय प्रासादा बहवः स्मृताः । प्रासादे नियमो नास्ति देवतानां स्वयम्भुवाम्

devatānāṃ viśeṣāya prāsādā bahavaḥ smṛtāḥ / prāsāde niyamo nāsti devatānāṃ svayambhuvām

1.47.42

तानेव देवतानां च पूर्वमानेन कारयेत् । चतुरश्रायतास्तत्त्र चतुष्कोणसमन्विताः

tāneva devatānāṃ ca pūrvamānena kārayet / caturaśrāyatāstattra catuṣkoṇasamanvitāḥ

1.47.43

चन्द्रशालान्विता कार्या भेरीशिखरसंयुता । पुरतो वाहनानां च कर्तव्या लग्न(घु) मण्डपाः

candraśālānvitā kāryā bherīśikharasaṃyutā / purato vāhanānāṃ ca kartavyā lagna(ghu) maṇḍapāḥ

1.47.44

नाट्यशाला च कर्तव्या द्वारदेशसमाश्रया । प्रसादे देवतानां च कार्या दिक्षु विदिक्ष्वपि

nāṭyaśālā ca kartavyā dvāradeśasamāśrayā / prasāde devatānāṃ ca kāryā dikṣu vidikṣvapi

1.47.45

द्वारपालाश्च कर्तव्या मुख्या गत्वा पृथक्पृथक् । किञ्चिददूरतः कार्या मठास्तत्रोपजीविनाम्

dvārapālāśca kartavyā mukhyā gatvā pṛthakpṛthak / kiñcidadūrataḥ kāryā maṭhāstatropajīvinām

1.47.46

प्रावृता जगती कार्या फलपुष्पजलान्विता । प्रसादेषु सुरांस्थाप्य पूजाभिः पूजयेन्नरः । वासुदेवः सर्वदेवः सर्वभाक् तद्गृहादिकृत्

prāvṛtā jagatī kāryā phalapuṣpajalānvitā / prasādeṣu surāṃsthāpya pūjābhiḥ pūjayennaraḥ / vāsudevaḥ sarvadevaḥ sarvabhāk tadgṛhādikṛt

1.47.47