प्रेतखण्ड — Adhyaya 14

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गदानधर्मपुत्रादिप्रशंसनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४ गरुड उवाच । आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद । स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde vṛṣotsargadānadharmaputrādipraśaṃsanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 14 garuḍa uvāca / ārtena mriyamāṇena yaddattaṃ tatphalaṃ vada / svasthāvasthena dattena vidhihīnena vā vibho

2.14.1

श्रीकृष्ण उवाच । एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् । सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्

śrīkṛṣṇa uvāca / ekā gauḥ svasthacittasya hyāturasya ca gośatam / sahasraṃ mriyamāṇasya dattaṃ vittavivarjitam

2.14.2

मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् । तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा

mṛtasyaiva punarlakṣaṃ vidhipūtaṃ ca tatsamam / tīrthapātrasamāyogādekā gaurlakṣapuṇyadā

2.14.3

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते । दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः

pātre datte khagaśreṣṭha ahanyahani vardhate / dāturdānamapāpāya jñānināṃ ca pratigrahaḥ

2.14.4

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् । दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः

viṣaśītāpaho mantravahniḥ kiṃ doṣabhājanam / dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ

2.14.5

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता । अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्

nāpātre viduṣā kiñcidātmanaḥ śreya icchatā / apātre jātu gaurdattā dātāraṃ narakaṃ nayet

2.14.6

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् । देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्

kulaikaviṃśatiyutaṃ grahītāraṃ ca pātayet / dehāntaraṃ pariprāpya svahastena kṛtaṃ ca yat

2.14.7

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् । तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर

dhanaṃ bhūmigataṃ yadvatsvahastena niveśitam / tadvatphalamavāpnoti hyahaṃ vacmi khageśvara

2.14.8

अपुत्रो ऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् । प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः

aputro 'pi viśeṣeṇa kriyāṃ caivāndhvadauhikīm / prakuryānmokṣakāmaśca nirdhanaśca viśeṣataḥ

2.14.9

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् । अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने

svalpenāpi hi vittena svayaṃ hastena yatkṛtam / akṣayaṃ yāti tatsarvaṃ yathājyaṃ ca hutāśane

2.14.10

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी । सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्

ekā caikasya dātavyā śayyā kanyā payasvinī / sā vikrītā vā dahatyāsaptamaṃ kulam

2.14.11

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति । गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि

tasmātsarvaṃ prakurvīta cañcale jīvite sati / gṛhītadānapātheyaḥ sukhaṃ yāti mahādhvani

2.14.12

अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि । एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्

anyathā kliśyate jantuḥ pātheyarahitaḥ pathi / evaṃ jñātvā khagaśreṣṭha vṛṣayajñaṃ samācaret

2.14.13

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् । अपुत्रो ऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे

akṛtvā mriyate yastu aputro naiva muktibhāk / aputro 'pi hi yaḥ kuryātsukhaṃ yāti mahāpathe

2.14.14

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि । न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः

agnihotrādhibhiryajñairdānaiśca vividhairapi / na tāṃ gatimavāpnoti vṛṣotsargeṇa yā gatiḥ

2.14.15

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्

yajñānāṃ caiva sarveṣāṃ vṛṣayajñastathottamaḥ / tasmātsarvaprayatnena vṛṣayajñaṃ samācaret

2.14.16

गरुड उवाच । कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् । कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्

garuḍa uvāca / kathayasva prasādena kṣayāhaṃ caurdhvadaihikam / kasminkāle tithau kasyāṃ vidhinā kena tadbhavet

2.14.17

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् । त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः

kṛtvā kiṃ phalamāpnoti etanme vada sāmpratam / tvatprasādena govinda mukte bhavati mānavaḥ

2.14.18

श्रीकृष्ण उवाच । कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ । शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे

śrīkṛṣṇa uvāca / kārtikādiṣu māseṣu yāmyāyatagate ravau / śuklapakṣe tathā pakṣindvādaśyāditithau śubhe

2.14.19

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः । ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्

śubhe lagne muhūrte vā śucau deśe samāhitaḥ / brāhmaṇaṃ tu samāhūya vidhijñaṃ śubhalakṣaṇam

2.14.20

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् । पुण्ये ऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्

japahomaistathā dānaiḥ kuryāddahesya śodhanam / puṇye 'bhijitsunakṣatre grahāndevānsamarcayet

2.14.21

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि । ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर

homaṃ kuryādyathāśakti mantraiśca vividhairapi / grahāṇāṃ sthāpanaṃ kuryātpūrvaṃ caiva khageśvara

2.14.22

मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् । वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्

mātṝṇāṃ pūjanaṃ kāryaṃ vasordhārāṃ ca pātayet / vahniṃ saṃsthāpya tatraiva pūrṇaṃ homaṃ tu kārayet

2.14.23

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् । वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः

śālagrāmaṃ ca saṃsthāpya vaiṣṇavaṃ śrāddhamācaret / vṛṣaṃ sampūjya tatraiva vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ

2.14.24

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् । प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्

catasro vatsataryaśca pūrvaṃ samadhivāsayet / pradakṣiṇaṃ tataḥ kuryāddhomānte ca visarjanam

2.14.25

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः । धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा

imaṃ mantraṃ samuccārya uttarābhimukhaḥ sthitaḥ / dharma tvaṃ vṛṣarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā

2.14.26

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् । अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्

tavotsargaprabhāvānmāmuddharasvabhavārṇāvāt / abiṣicya śubhairmantraiḥ pāvanairvidhipūrvakam

2.14.27

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् । अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु

tanakrīḍantimantreṇa vṛṣotsargaṃ tu kārayet / abhiṣiñcettato nīlaṃ rudrakumbho dakena tu

2.14.28

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् । अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे

nābhimūle samāsthāya tadambu mūrdhani nyaset / anna (ātma) śrāddhaṃ tataḥ kuryāddadyāddānaṃ dvijottame

2.14.29

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् । यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः

udakecaiva gantavyaṃ jalaṃ tatra pradāpayet / yadiṣṭaṃ jīvatastvāsīttacca dadyātsvaśaktitaḥ

2.14.30

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति । सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः

nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti vṛṣotsarge kṛte sati / sutṛpto dustare mārge mṛto yāti na saṃśayaḥ

2.14.31

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः । यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्

yamalokaṃ na paśyanti sadā dānaratā narāḥ / yāvanna dīyate jantoḥ śrāddhaṃ caikādaśāhikam

2.14.32

स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति । त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु

svadattaṃ paradattaṃ vā nehāmutropatiṣṭhati / trayodaśā tathā sapta pañca trīṇī krameṇa tu

2.14.33

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्

padadānāni kurvīta śraddhābhaktisamanvitaḥ / tilapātrāṇi kurvīta sapta pañca yathākramam

2.14.34

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् । वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः

brāhmaṇān bhojayetpaścādekāṃ gāṃ ca pradāpayet / vṛṣaṃ hi śannodevīti vedoktavidhinā tataḥ

2.14.35

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् । वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा

catasṛbhirvatsatarībhiḥ pariṇayanamācaret / vāme cakraṃ pradātavyaṃ triśūlaṃ dakṣiṇe tathā

2.14.36

मूल्यं दद्याद् वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् । एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्

mūlyaṃ dadyād vṛṣasyāpi taṃ vṛṣaṃ ca visarjayet / ekoddiṣṭavidhānena svāhākāreṇa vuddhimān

2.14.37

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः । सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

kuryādekādaśāhaṃ ca dvādaśāhaṃ ca yatnataḥ / sapiṇḍīkaraṇādarvākkuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

2.14.38

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् । कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्

brāhmaṇān bhojayitvā tu padadānāni dāpayet / kāposopari saṃsthāpya tāmrapātre tathācyutam

2.14.39

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः । नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्

vastreṇācchādya tatrasthamarghaṃ dadyācchubhaiḥ phalaiḥ / nāvamikṣumayīṃ kṛtvā paṭṭasūtreṇa veṣṭayet

2.14.40

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः । नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्

kāṃsyapātre ghṛtaṃ sthāpya vaitaraṇyā nimittataḥ / nāvārohaṇaṃ kuryātpūjayedgaruḍadhvajam

2.14.41

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् । भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्

ātmavittānusāreṇa tacca dānamanantakam / bhavasāgaramagnānāṃ śokatāpārtiduḥ khinām

2.14.42

धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः । तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा

dharmaplavavihīnānāṃ tārako hi janārdanaḥ / tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

2.14.43

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् । तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्

saptadhānyaṃ kṣitirgāvo hyekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam / tilapātrāṇi kurvīta śayyādānaṃ ca dāpayet

2.14.44

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्

dīnānāthaviśiṣṭebhyo dadyācchaktyā ca dakṣiṇām / evaṃ yaḥ kurute tārkṣya putravānapyaputravān

2.14.45

स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः । नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः

sa siddhiṃ samavāpnoti yathā te brahmacāriṇaḥ / nityaṃ naimittikaṃ kuryādyāvajjīvati mānavaḥ

2.14.46

यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् । तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि

yaḥ kaścitkriyate dharmastatphalaṃ cākṣayaṃ bhavet / tīrthayātrāvratādīnāṃ śrāddhaṃ saṃvatsarasya hi

2.14.47

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च । पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग

devatānāṃ gurūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca / puṇyaṃ deyaṃ prayatnena pratyahaṃ vardhate khaga

2.14.48

अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति । तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल

asminyajñeḥ hiyaḥ kaścidbhūridānaṃ prayacchati / tattasya cākṣayaṃ sarvaṃ vedikāyāṃ yathā kila

2.14.49

यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः । तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः

yathā pūjyatamā loke yatayo brahmacāriṇaḥ / tathaiva pratipūjyante loke sarve ca nityaśaḥ

2.14.50

वरदो ऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः । ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम

varado 'haṃ sadā tasya caturvaktrastathā haraḥ / te yānti paramāṃllokāniti satyaṃ vaco mama

2.14.51

उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये । शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः

utsṛṣṭo vṛṣabho yatra pibatyapo jalāśaye / śṛṅgeṇālikhate vāpi bhūmiṃ nityaṃ praharṣitaḥ

2.14.52

पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति । पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्

pitṝṇāmannapānaṃ ca prabhūtamupatiṣṭhati / paurṇamāsyāmamāyāṃ vā tilapātrāṇi dāpayet

2.14.53

संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने

saṃkrāntīnāṃ sahasrāṇi sūryaparvaśatāni ca / dattvā yatphalamāpnoti tadvai nīlavisarjane

2.14.54

वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च । तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च

vatsataryaḥ pradātavyā brāhmaṇebhyaḥ padāni ca / tilapātrāṇi deyāni śivabhaktadvijeṣu ca

2.14.55

उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् । अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्

umāmaheśvaraṃ caikaṃ paridhāpya pridāpayet / atasīpuṣpasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam

2.14.56

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् । प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्

ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam / pretatvānmokṣamicchanto ye kariṣyanti satkriyām

2.14.57

यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम । एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्

yāsyanti te parāṃllokāniti satyaṃ vaco mama / etatte sarvamākhyātaṃ mayā caivordhvadaihikam

2.14.58

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः । मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्

yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ / śrutvā mahātmyamatulaṃ garuḍo harṣamāgataḥ / mānuṣāṇāṃ hitārthāya punaḥ prapacchakeśavam

2.14.59