प्रेतखण्ड — Adhyaya 15

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे गोदानवृषोत्सर्गदशदानभूरिदानादिनिरूपणं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५ गरुड उवाच । बगवन्ब्रूहि मे सर्वं यमलोकस्य निर्णयम् । जन्तोः प्रयाणमारभ्य माहात्म्यं वर्त्मविस्तरम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde godānavṛṣotsargadaśadānabhūridānādinirūpaṇaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 15 garuḍa uvāca / bagavanbrūhi me sarvaṃ yamalokasya nirṇayam / jantoḥ prayāṇamārabhya māhātmyaṃ vartmavistaram

2.15.1

श्रीभगवानुवाच । शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यममार्गस्य निर्णयम् । प्रयाणकानि सर्वाणि नगराणि च षोडश

śrībhagavānuvāca / śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yamamārgasya nirṇayam / prayāṇakāni sarvāṇi nagarāṇi ca ṣoḍaśa

2.15.2

षाडशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । यमलोकस्य चोर्ध्वं वै अन्तरा मानुषस्य च

ṣāḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ / yamalokasya cordhvaṃ vai antarā mānuṣasya ca

2.15.3

कुकृतं दुष्कृतं वापि भुक्त्वा लोके यथार्जितम् । कर्मयोगाद्यदा कश्चिद्व्याधिरुत्पद्यते खग

kukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi bhuktvā loke yathārjitam / karmayogādyadā kaścidvyādhirutpadyate khaga

2.15.4

निमित्तमात्रं सर्वेषां कृतकर्मानुसारतः । यस्य यो विहितो मृत्युः स तं ध्रुवमवाप्नुयात्

nimittamātraṃ sarveṣāṃ kṛtakarmānusārataḥ / yasya yo vihito mṛtyuḥ sa taṃ dhruvamavāpnuyāt

2.15.5

कर्मयोगाद्यदा देही मुञ्चत्यत्र निजं वपुः । तदा भूमिगतं कुर्याद्गोमयेनोपलिप्य च

karmayogādyadā dehī muñcatyatra nijaṃ vapuḥ / tadā bhūmigataṃ kuryādgomayenopalipya ca

2.15.6

तिलान्दर्भान्विकीर्याथ मुखे स्वर्णं विनिः क्षिपेत् । तुलसींसन्निधौ कृत्वा शालग्रामशिलां तथा

tilāndarbhānvikīryātha mukhe svarṇaṃ viniḥ kṣipet / tulasīṃsannidhau kṛtvā śālagrāmaśilāṃ tathā

2.15.7

सेतु (एवं) सामादिसूक्तैस्तु मरणं मुक्तिदायकम् । शलाकास्वर्णविक्षपैः प्रतप्राणिगृहेषुच

setu (evaṃ) sāmādisūktaistu maraṇaṃ muktidāyakam / śalākāsvarṇavikṣapaiḥ prataprāṇigṛheṣuca

2.15.8

एका वक्त्रे तु दातव्या घ्राणयुग्मे तथा पुनः । अक्ष्णोश्च कर्णयोश्चैव द्वेद्वे देये यथाक्रमम्

ekā vaktre tu dātavyā ghrāṇayugme tathā punaḥ / akṣṇośca karṇayoścaiva dvedve deye yathākramam

2.15.9

अथ लिङ्गे तथा चैका त्वेकां ब्रह्माण्डकेक्षिपेत् । करयुग्मे च कण्ठे च तुलसीं च प्रदापयेत्

atha liṅge tathā caikā tvekāṃ brahmāṇḍakekṣipet / karayugme ca kaṇṭhe ca tulasīṃ ca pradāpayet

2.15.10

वस्त्रयुग्मं च दातव्यं कङ्कुमैश्चाक्षतैर्यजेत् । पुष्पमालायुतं कुर्यादन्यद्वारेण सन्नयेत्

vastrayugmaṃ ca dātavyaṃ kaṅkumaiścākṣatairyajet / puṣpamālāyutaṃ kuryādanyadvāreṇa sannayet

2.15.11

पुत्रस्तु बान्धवैः सार्धं विप्रस्तु पुरवासिभिः । पितुः प्रेतं स्वयं पुत्रः स्कन्धमारोप्य बान्धवैः

putrastu bāndhavaiḥ sārdhaṃ viprastu puravāsibhiḥ / pituḥ pretaṃ svayaṃ putraḥ skandhamāropya bāndhavaiḥ

2.15.12

गत्वा श्मशानदेशे तु प्राड्मुखश्चोत्तरामुखम् । अदग्धपूर्वा या भूमिश्चितां तत्रैव कारयेत्

gatvā śmaśānadeśe tu prāḍmukhaścottarāmukham / adagdhapūrvā yā bhūmiścitāṃ tatraiva kārayet

2.15.13

श्रीखण्डतुलसीकाष्ठसमित्पालाशसंभृताम् । विकलेन्द्रियसङ्घाते चैतन्ये जडतां गते

śrīkhaṇḍatulasīkāṣṭhasamitpālāśasaṃbhṛtām / vikalendriyasaṅghāte caitanye jaḍatāṃ gate

2.15.14

प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः । एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते

pracalanti tataḥ prāṇā yāmyairnikaṭavartibhiḥ / ekībhūtaṃ jagatpaśyeddaivī dṛṣṭiḥ prajāyate

2.15.15

बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः । फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत्

bībhatsaṃ dāruṇaṃ rūpaṃ praṇaiḥ kaṇṭhaṃ samāśritaiḥ / phenamudgirate kopi mukhaṃ lālākulaṃ bhavet

2.15.16

दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः । सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः

durātmānaśca tāḍyante kiṅkaraiḥ pāśabandhanaiḥ / sukhena kṛtinastatra nīyante nākanāyakaiḥ

2.15.17

दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे । यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत्

duḥ khena pāpino yānti yamamārge ca durgame / yamaścaturbhujo bhūtvā śaṅkhacakragadādibhṛt

2.15.18

पुण्यकर्मरतान्सम्यक् शुभान्मित्रवदाचरेत् । आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत्

puṇyakarmaratānsamyak śubhānmitravadācaret / āhūya pāpinaḥ sarvānyamo daṇḍena rajjayet

2.15.19

प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः । महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः

pralayāmbudanirghoṣastvañjanādrisamaprabhaḥ / mahiṣastho durārādhyo vidyuttejaḥ samadyutiḥ

2.15.20

योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रो ऽतिभीषणः । लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः

yojanatrayavistāradeho raudro 'tibhīṣaṇaḥ / lohadaṇḍadharo bhīmaḥ pāśapāṇirdurākṛtiḥ

2.15.21

वक्रनेत्रो ऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम् । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात्

vakranetro 'tibhayado darśanaṃ yāti pāpinām / aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo hāhā kurvan kalevarāt

2.15.22

तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् । निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम्

tadaiva nīyate dūtairyāmyairvokṣansvakaṃ gṛham / nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tu prāṇairmuktaṃ jugupsitam

2.15.23

अस्पृश्यं जायते तूर्णं दुर्गन्धं सर्वनिन्दितम् । त्रिधावस्था हि देहस्य कृमिविड्मस्मसंज्ञिता

aspṛśyaṃ jāyate tūrṇaṃ durgandhaṃ sarvaninditam / tridhāvasthā hi dehasya kṛmiviḍmasmasaṃjñitā

2.15.24

को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः । दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

ko garvaḥ kriyate tārkṣya kṣaṇavidhvaṃsibhirnaraiḥ / dānaṃ vittādṛtā vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ

2.15.25

परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम् । तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि

paropakaraṇaṃ kāyādasataḥ sāramuddhṛtam / tasyaivaṃ nīyamānasya dūtāḥ santarjayanti hi

2.15.26

दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः । शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतो ऽसित्वं यमालये

darśayanto bhayaṃ tīvraṃ narakāya punaḥ punaḥ / śīghraṃ pracala duṣṭātman gato 'sitvaṃ yamālaye

2.15.27

कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम् । एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा

kuṃbhīpākādinarakāṃstvāṃ neṣyāmaśca mā ciram / evaṃ vācastadā śṛṇvanbandhūnāṃ ruditaṃ tathā

2.15.28

उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः । स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशे ऽहनि

uccairhāheti vilapannīyate yamakiṅkaraiḥ / sthāne śrāddhaṃ prakurvīta tathā cekādaśe 'hani

2.15.29

मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट् पिण्डान्क्रमशो ददेत् । मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात्

mṛsyotkrāntisamayātṣaṭ piṇḍānkramaśo dadet / mṛtasthāne tathā dvāre catvare tārkṣya kāraṇāt

2.15.30

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् । शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट् पिण्डपरिकल्पने

viśrāme kāṣṭhacayane tathā sañcayane ca ṣaṭ / śṛṇu tatkāraṇaṃ tārkṣya ṣaṭ piṇḍaparikalpane

2.15.31

मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते । तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः

mṛtasthāne śavo nāma tena nāmnā pradīyate / tena dattena tṛpyanti gṛhavāstvadhidevatāḥ

2.15.32

तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता । द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु

tena bhūmirbhavettuṣṭātadadhiṣṭhātṛdevatā / dvāre tu piṇḍaṃ deyaṃ ca pānthamityabhidhāya tu

2.15.33

दत्तेन तेन प्रीणन्ति द्वारस्था गृहदेवताः । चत्वरे खेचरो नाम तमुद्दिश्य प्रदापयेत्

dattena tena prīṇanti dvārasthā gṛhadevatāḥ / catvare khecaro nāma tamuddiśya pradāpayet

2.15.34

न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः । विश्रामे भूतसंज्ञो ऽयं तेन तत्र प्रदापयेत्

na copaghātaṃ kurvanti bhūtādyā devayonayaḥ / viśrāme bhūtasaṃjño 'yaṃ tena tatra pradāpayet

2.15.35

पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः । तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः

piśācā rākṣasā yakṣā ye cānye diśi vāsinaḥ / tasya hotavyadehasyanaivāyogyatvakārakāḥ

2.15.36

चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते । चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर

citāpiṇḍhaprabhṛtitaḥ pretatvamupajāyate / citāyāṃ sādhakaṃ nāma vadantyeke khageśvara

2.15.37

केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः । तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते

kecittaṃ pretamevāhuryathā kalpavido budhāḥ / tadādi tatratatrāpi pretanāmnā pradīyate

2.15.38

इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि

ityevaṃ pañcabhiḥ piṇḍaiḥ śavasyāhutiyogyatā / anyathā copaghātāya pūrvoktāste bhavanti hi

2.15.39

उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च । चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः

utkrāme prathamaṃ piṇḍaṃ tathā cārdhapayepi ca / citāyāṃ tu tṛtīyaṃ syāttrayaḥ piṇḍāśca kalpitāḥ

2.15.40

विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः । तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः

vidhātā prathame piṇḍe dvitīye garuḍadhvajaḥ / tṛtīye yamadūtāśca prayogaḥ parikīrtitaḥ

2.15.41

दत्ते तृतीये पिण्डे ऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते । आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम्

datte tṛtīye piṇḍe 'smindehadoṣaiḥ pramucyate / ādhārabhūtajīvaścajvalanairjvālayeccitām

2.15.42

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः

saṃmṛjya copalipyātha ullikhyoddhṛtya vedikām / abhyukṣyopasamādhāya vahniṃ tatraḥ vidhānataḥ

2.15.43

पुष्पाक्षतैश्च सम्पूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । त्वं भूतकृज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः

puṣpākṣataiśca sampūjya devaṃ kravyādasaṃjñakam / tvaṃ bhūtakṛjjagadyone tvaṃ lokaparipālakaḥ

2.15.44

उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

upasaṃhārakastasmādenaṃ svargaṃ mṛtaṃ naya / iti kravyādamabhyarcya śarīrāhutimācaret

2.15.45

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि

ardhadagdhe tathā dehe dadyādājyāhutiṃ tataḥ / lomabhyaḥ svotivākyena kuryāddhomaṃ yathāvidhi

2.15.46

चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः । यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा

citāmāropya taṃ pretaṃ hunedājyāhutiṃ tataḥ / yamāya cāntakāyeti mṛtyave brahmaṇe tathā

2.15.47

जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा । ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः

jātavedomuke deyā ekā pretamukhe tathā / ūrdhvaṃ tu jvālayedvahniṃ pūrvabhāge citāṃ punaḥ

2.15.48

अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः

asmāttvamadhijātosi tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ / asau svargāya lokāya svāhā jvalati pāvakaḥ

2.15.49

एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम् । ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम्

evamājyāhutiṃ dattvā tilamiśrāṃ samantrakām / tato dāhaḥ prakartavyaḥ putreṇa kila niścitam

2.15.50

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम्

roditavyaṃ tato gāḍhamevaṃ tasya sukhaṃ bhavet / dāhasyānantaraṃ tatra kṛtvā sañcayanakriyām

2.15.51

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम्

pretapiṇḍaṃ pradadyācca dāhārtiśamanaṃ khaga / tāvadbhūtāḥ pratīkṣante taṃ pretaṃ bāndhavārthinam

2.15.52

दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम् । तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु

dāhasyānantaraṃ kāryaṃ putraiḥ snānaṃ sacailakam / tilodakaṃ tato dadyānnāmagotreṇa tiṣṭhatu

2.15.53

ततो जनपदैः सर्वैर्दातव्या करतालिका । विष्णुर्विष्णुरिति ब्रूयाद्गुणैः प्रेतमुदीरयेत्

tato janapadaiḥ sarvairdātavyā karatālikā / viṣṇurviṣṇuriti brūyādguṇaiḥ pretamudīrayet

2.15.54

जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः । द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान्

janāḥ sarve samāstasya gṛhamāgatya sarvaśaḥ / dvārasya dakṣiṇe bhāge gomayaṃ gaurasarṣapān

2.15.55

निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि । भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत्

nidhāya varuṇaṃ devamantardhāya svaveśmani / bhakṣayennimbapatrāṇi ghṛtaṃ prāśya gṛhaṃ vrajet

2.15.56

केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर । अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन्

keciddugdhena siñcanti citāsthānaṃ khageśvara / aśrupātaṃ na kurvīta dadyādasmai jalāñjalīn

2.15.57

श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः । अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः

śleṣmāśru bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ / ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ

2.15.58

दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम् । सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरे ऽपि वा

dugdhaṃ ca mṛnmaye pātre toyaṃ dadyāddinatrayam / sūrye cāstaṃ gate tārkṣya valabhyāṃ catvare 'pi vā

2.15.59

बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः । श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते

baddhaḥ saṃmūḍhahṛdayo dehamicchankṛtānugaḥ / śmaśānaṃ catvaraṃ gehaṃ vīkṣanyāmyaiḥ sa nīyate

2.15.60

गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने । जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः

garte piṇḍā daśāhaṃ ca dātavyāśca dinedine / jalāñjalīḥ pradātavyāḥ pretamuddiśya nityaśaḥ

2.15.61

तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम् । पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः

tāvadvṛddhiśca kartavyā yāvatpiṇḍaṃ daśāhikam / puttreṇa hi kriyā kāryā bhāryayā tadabhāvataḥ

2.15.62

तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः । श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत्

tadabhāve ca śiṣyeṇa tadabhāve sahodaraḥ / śmaśāne cānyatīrthe vā jalaṃ piṇḍaṃ ca dāpayet

2.15.63

ओदनानि च सक्तूंश्च शाकमूलफलादिना । प्रथमे ऽहनि यद्दद्यात्तद्दद्यादुत्तरे ऽहनि

odanāni ca saktūṃśca śākamūlaphalādinā / prathame 'hani yaddadyāttaddadyāduttare 'hani

2.15.64

दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः । प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर

dināni daśa piṇḍāṃśca kurvantyatra sutādayaḥ / pratyahaṃ te vibhajyante caturbhāgāḥ khageśvara

2.15.65

भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके । तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति

bhāgadvayaṃ tu dehārthaṃ prītidaṃ bhūtapañcake / tṛtīyaṃ yamadūtānāṃ caturthaṃ copajīvyati

2.15.66

अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् । जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा

ahorātraistu navabhiḥ preto niṣpattimāpnuyāt / jantorniṣpannadehasya daśame valavatkṣudhā

2.15.67

न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः । नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम्

na vidhirnaiva mantraśca na svadhāvāhanāśiṣaḥ / nāma gotraṃ samuccārya yaddattaṃ taddaśāhikam

2.15.68

दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग । प्रथमे ऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते

dagdhe dehe punardehamevamutpadyate khaga / prathame 'hani yaḥ piṇḍastena mūrdhā prajāyate

2.15.69

ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् । चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च

grīvā skandhau dvitīye ca tṛtīye hṛdayaṃ bhavet / caturthena bhavetpṛṣṭhaṃ pañcame nābhireva ca

2.15.70

षट् सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा । तालू पादौ च नवमे दशमे ऽह्नि क्षुधा भवेत्

ṣaṭ saptame kaṭī guhyamṛrū cāpyaṣṭame tathā / tālū pādau ca navame daśame 'hni kṣudhā bhavet

2.15.71

देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति । दशमे ऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु

dehaṃ prāptaḥ kṣudhāviṣṭo gṛhe dvāre ca tiṣṭhati / daśame 'hani yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu

2.15.72

यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतो ऽतीव क्षुधान्वितः । अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति

yato dehe samutpanne preto 'tīva kṣudhānvitaḥ / atastvāmiṣabāhyena kṣudhā tasya na naśyati

2.15.73

एकादशे द्वादशाहे प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम् । योषितः पुरुषास्यापि प्रेतशब्दं समुच्चरेत्

ekādaśe dvādaśāhe preto bhuṅkte dinadvayam / yoṣitaḥ puruṣāsyāpi pretaśabdaṃ samuccaret

2.15.74

दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते । प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम्

dīpamannaṃ jalaṃ vastraṃ yatkiñcidvastu dīyate / pretaśabdena taddeyaṃ mṛsyānandadāyakam

2.15.75

त्रयोदशे ऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे । पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः

trayodaśe 'hni sa preto nīyate ca mahāpathe / piṇḍajaṃ dehamāśritya divā naktaṃ bubhukṣitaḥ

2.15.76

शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम् । क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम्

śītoṣṇaśaṅkukravyādavahnimārgastu pāpinām / kṣudhā tṛṣṇātmikā caiva savva saumyaṃ kṛtātmanām

2.15.77

मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते । क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः

mārge caitāni duḥ khāni asipatravanānvite / kṣutpipāsārdito nityaṃ yamadṛtaiḥ prapīḍitaḥ

2.15.78

अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम् । चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति

ahanyahani vai preto yojanānāṃ śatadvayam / catvāriṃśattathā sapta ahorātreṇa gacchati

2.15.79

गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः । स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत्

gṛhīto yamapāśaiśca hāheti rudite tu saḥ / svagṛhaṃ tu parityajya yāmyaṃ puramanuvrajet

2.15.80

क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम् । अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च

krameṇa yāti sa pretaḥ puraṃ yāmyaṃ śubhāśubham / atītya tānitānyeva mārge puravarāṇi ca

2.15.81

याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ । क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम्

yāmyaṃ sauripuraṃ nagendrabhavanaṃ gandharvaśailāgamau / kroñcaṃ krūrapuraṃ vicitrabhavanaṃ bahvāpadaṃ duḥ khadam

2.15.82

नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः

nānākrandapuraṃ sutaprabhavanaṃ raudraṃ payovarṣaṇaṃ śītāḍhyaṃ bahudharmabhītabhavanaṃ yāmyaṃ puraṃ cāgrataḥ

2.15.83

त्रयोदशे ऽह्नि स प्रेतो गृहीतो यमकिङ्करैः । तस्मिन्मार्गे ब्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः

trayodaśe 'hni sa preto gṛhīto yamakiṅkaraiḥ / tasminmārge brajatyeko gṛhīta iva markaṭaḥ

2.15.84

तथव स व्रजन्मार्गे पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् । हाहेति क्रन्दते नित्यं कीदृशं तु मया कृतम्

tathava sa vrajanmārge putraputreti ca bruvan / hāheti krandate nityaṃ kīdṛśaṃ tu mayā kṛtam

2.15.85

मानुष्यं लभ्यते कस्मादिति ब्रूते प्रसर्पति । महता पुण्ययोगेन मानुष्यं जन्म लभ्यते

mānuṣyaṃ labhyate kasmāditi brūte prasarpati / mahatā puṇyayogena mānuṣyaṃ janma labhyate

2.15.86

न तत्प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम् । पराधीनं तदभवदिति ब्रूते (रौति) सगद्गदः

na tatprāpya pradattaṃ hi yācakebhyaḥ svakaṃ dhanam / parādhīnaṃ tadabhavaditi brūte (rauti) sagadgadaḥ

2.15.87

किङ्करैः पीड्यते ऽत्यर्थं स्मरते पूर्वदैहिकम्

kiṅkaraiḥ pīḍyate 'tyarthaṃ smarate pūrvadaihikam

2.15.88

सुखस्य दुः खस्य न कोपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा । पुरा कृतं कर्म सदैव भुज्यते देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

sukhasya duḥ khasya na kopi dātā paro dadātīti kubuddhireṣā / purā kṛtaṃ karma sadaiva bhujyate dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2.15.89

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे । न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dattaṃ na hutaṃ hutāśane tapo na taptaṃ himaśailagahvare / na sevitaṃ gāṅgamaho mahājalaṃ dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2.15.90

न नित्यदानं न गावाह्निकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम् । पुरा नदृष्टं न च सेवितो ऽध्वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na nityadānaṃ na gāvāhnikaṃ kṛtaṃ na vedadānaṃ na ca śāstrapustakam / purā nadṛṣṭaṃ na ca sevito 'dhvā dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2.15.91

जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे । गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन्क्वचिन्नस्तर यत्त्वया कृतम्

jalāśayo naiva kṛto hi nirjale manuṣyahetoḥ paśupakṣihetave / gotṛptihetorna kṛtaṃ hi gocaraṃ dehinkvacinnastara yattvayā kṛtam

2.15.92

मया न भुक्तं पतिसङ्गसौख्यं वह्निप्रवेशो न कृतो मृते सति । तस्मिन्मृते तद्व्रतपालनं वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na bhuktaṃ patisaṅgasaukhyaṃ vahnipraveśo na kṛto mṛte sati / tasminmṛte tadvratapālanaṃ vā dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2.15.93

मासोपवासैर्न विशोषितं वपुश्चान्द्रायणैर्वा नियमैश्च संहतैः । नारीशरीरं बहुदुः खभाजनं लब्धं मया पूर्वकृतैर्विकर्मभिः

māsopavāsairna viśoṣitaṃ vapuścāndrāyaṇairvā niyamaiśca saṃhataiḥ / nārīśarīraṃ bahuduḥ khabhājanaṃ labdhaṃ mayā pūrvakṛtairvikarmabhiḥ

2.15.94

उक्तानि वाच्यानि मया नराणामतः शृणुष्वावहितो ऽपि पक्षिन् । स्त्रीणां शरीरं प्रतिलभ्य देही ब्रवीति कर्माणि कृतानि पूर्वम्

uktāni vācyāni mayā narāṇāmataḥ śṛṇuṣvāvahito 'pi pakṣin / strīṇāṃ śarīraṃ pratilabhya dehī bravīti karmāṇi kṛtāni pūrvam

2.15.95