प्रेतखण्ड — Adhyaya 16

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यमलोकविस्तारतन्माहात्म्यतद्याननिरूपणं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६ श्रीभगवानुवाच । एवं विलपतस्तस्य प्रेतस्यैवं खगेश्वर । क्रन्दमानस्य नितरां पीडितस्य च किङ्करैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde yamalokavistāratanmāhātmyatadyānanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16 śrībhagavānuvāca / evaṃ vilapatastasya pretasyaivaṃ khageśvara / krandamānasya nitarāṃ pīḍitasya ca kiṅkaraiḥ

2.16.1

सप्तदश दिनान्येको वायुमार्गे विकृष्यते । अष्टादशे त्वहोरात्रे पूर्वं याम्यपुरं व्रजेत्

saptadaśa dinānyeko vāyumārge vikṛṣyate / aṣṭādaśe tvahorātre pūrvaṃ yāmyapuraṃ vrajet

2.16.2

तस्मिन्पुरवरे रम्ये प्रेतानां च गणो महान् । पुष्पभद्रा नदी तत्रन्यग्रोधः प्रियदर्शनः

tasminpuravare ramye pretānāṃ ca gaṇo mahān / puṣpabhadrā nadī tatranyagrodhaḥ priyadarśanaḥ

2.16.3

पुरे स तत्र विश्रामं प्राप्यते यमकिङ्करैः । जायापुत्रादिकं सौख्यं स्मरेत्तत्र सुदुः खितः

pure sa tatra viśrāmaṃ prāpyate yamakiṅkaraiḥ / jāyāputrādikaṃ saukhyaṃ smarettatra suduḥ khitaḥ

2.16.4

रुदते करुणैर्वाक्यै स्तृषार्तः श्रमपीडितः । स्वधनं स्वकलत्राणि गृहं पुत्राः सुखानि च

rudate karuṇairvākyai stṛṣārtaḥ śramapīḍitaḥ / svadhanaṃ svakalatrāṇi gṛhaṃ putrāḥ sukhāni ca

2.16.5

भृत्यमित्राणि चान्यच्च सर्वं शोचति वै तदा । क्षुधार्तस्य पुरे तस्मिन्किङ्करैस्तस्य चोच्यते

bhṛtyamitrāṇi cānyacca sarvaṃ śocati vai tadā / kṣudhārtasya pure tasminkiṅkaraistasya cocyate

2.16.6

किङ्करा ऊचुः । क्व धनं क्व सुता जाया क्व गृहं क्व त्वमीदृशः । स्वकर्मोपार्जितं भुङ्क्ष्व चिरं गच्छ महापथे

kiṅkarā ūcuḥ / kva dhanaṃ kva sutā jāyā kva gṛhaṃ kva tvamīdṛśaḥ / svakarmopārjitaṃ bhuṅkṣva ciraṃ gaccha mahāpathe

2.16.7

जानासि शंबलवशं बलमध्वगानां नो शंबलः प्रयतते परलोकपान्थ । गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण यत्र भवतः क्रयविक्रयौ न

jānāsi śaṃbalavaśaṃ balamadhvagānāṃ no śaṃbalaḥ prayatate paralokapāntha / gantavyamasti tava niścitameva tena mārgeṇa yatra bhavataḥ krayavikrayau na

2.16.8

यमदूतोदितं वाक्यं पक्षिन्नैवं त्वया श्रुतम् । एवमुक्तस्ततः सर्वैर्हन्यमानः स मुद्गरैः

yamadūtoditaṃ vākyaṃ pakṣinnaivaṃ tvayā śrutam / evamuktastataḥ sarvairhanyamānaḥ sa mudgaraiḥ

2.16.9

अत्र दत्तं सुतैः पात्रे (त्रैः) स्नेहाद्वा कृपयाथ वा । मासिकं पिण्डमश्राति ततः सौरिपुरं व्रजेत्

atra dattaṃ sutaiḥ pātre (traiḥ) snehādvā kṛpayātha vā / māsikaṃ piṇḍamaśrāti tataḥ sauripuraṃ vrajet

2.16.10

तत्र नाम्ना तु राजा वै जङ्गमः कालरूपधृक् । तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु विश्रामे कुरुते मतिम्

tatra nāmnā tu rājā vai jaṅgamaḥ kālarūpadhṛk / taṃ dṛṣṭvā bhayabhītastu viśrāme kurute matim

2.16.11

उदकं चान्नसंयुक्तं भुङ्क्ते तस्मिन्पुरे गतः । त्रैपक्षिके तु यद्दत्तं तत्पुरं स व्यतिक्रमेत्

udakaṃ cānnasaṃyuktaṃ bhuṅkte tasminpure gataḥ / traipakṣike tu yaddattaṃ tatpuraṃ sa vyatikramet

2.16.12

नगेन्द्रनगरे रम्ये प्रेतो याति दिवानिशम् । गच्छन्वनानि रौद्राणि दृष्ट्वा क्रन्दति तत्र सः

nagendranagare ramye preto yāti divāniśam / gacchanvanāni raudrāṇi dṛṣṭvā krandati tatra saḥ

2.16.13

भीषणैः क्लिश्यमानस्तु रुदते च पुनः पुनः । मासद्वयावसाने तु तत्पुरं सो ऽतिगच्छति

bhīṣaṇaiḥ kliśyamānastu rudate ca punaḥ punaḥ / māsadvayāvasāne tu tatpuraṃ so 'tigacchati

2.16.14

भुक्त्वा चान्नं जलं पीत्वा यद्दत्तं वान्धवैरिह । क्लिश्यमानस्ततः पाशैर्नोयते यमकिङ्करैः

bhuktvā cānnaṃ jalaṃ pītvā yaddattaṃ vāndhavairiha / kliśyamānastataḥ pāśairnoyate yamakiṅkaraiḥ

2.16.15

तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरं शुभम् । तृतीयं मासिकं भुक्त्वा तत्र गच्छत्यसौ पुरः

tṛtīye māsi samprāpte gandharvanagaraṃ śubham / tṛtīyaṃ māsikaṃ bhuktvā tatra gacchatyasau puraḥ

2.16.16

शैलागमं चतुर्थे स मासे प्राप्नोति वै पुरम् । पाषाणास्तत्र वर्षन्ति प्रेतस्योपरि संस्थिताः

śailāgamaṃ caturthe sa māse prāpnoti vai puram / pāṣāṇāstatra varṣanti pretasyopari saṃsthitāḥ

2.16.17

चतुर्थमासिके श्राद्धं भुक्ते तत्र सुखी भवेत्

caturthamāsike śrāddhaṃ bhukte tatra sukhī bhavet

2.16.18

ततो याति पुरं प्रेतः क्रूरं मासे तु पञ्चमे । इह दत्तं सुतैर्भुङ्क्ते प्रेतो वै तत्पुरे स्थितः । षष्ठे मासि ततः प्रेतो याति क्रौञ्चाबिधं पुरम्

tato yāti puraṃ pretaḥ krūraṃ māse tu pañcame / iha dattaṃ sutairbhuṅkte preto vai tatpure sthitaḥ / ṣaṣṭhe māsi tataḥ preto yāti krauñcābidhaṃ puram

2.16.19

तत्र दत्तेन पिण्डेन श्राद्धेनाप्यायितः पुरे । मुहूर्तार्धं तु विश्रम्य कम्पमानः सुदुः खितः

tatra dattena piṇḍena śrāddhenāpyāyitaḥ pure / muhūrtārdhaṃ tu viśramya kampamānaḥ suduḥ khitaḥ

2.16.20

तत्पुरं स व्यतिक्रम्य तर्जितो यमकिङ्करैः । प्रयाति चित्रनगरं विचित्रो यत्र पार्थिवः

tatpuraṃ sa vyatikramya tarjito yamakiṅkaraiḥ / prayāti citranagaraṃ vicitro yatra pārthivaḥ

2.16.21

यमस्यैवानुजः सौरिर्यत्र राज्यं प्रशास्ति हि । मासैस्तु पञ्चभिः सार्धैरूपषाण्मासिकं भवेत्

yamasyaivānujaḥ sauriryatra rājyaṃ praśāsti hi / māsaistu pañcabhiḥ sārdhairūpaṣāṇmāsikaṃ bhavet

2.16.22

ऊनषाण्मासिकं तत्र भुङ्क्ते याम्यसमाहतः । मार्गे पुनः पुनस्तस्य बुभुक्षा पीडयत्यलम्

ūnaṣāṇmāsikaṃ tatra bhuṅkte yāmyasamāhataḥ / mārge punaḥ punastasya bubhukṣā pīḍayatyalam

2.16.23

सन्तिष्ठते मृते को ऽपि मदीयः सुतबान्धवः । सौख्यं यो मे जनयति पततः शोकसागरे

santiṣṭhate mṛte ko 'pi madīyaḥ sutabāndhavaḥ / saukhyaṃ yo me janayati patataḥ śokasāgare

2.16.24

एवं मार्गे विलपति वार्यमाणश्च किङ्करैः । आयान्ति संमुखास्तत्र कैवर्तास्तु सहस्रशः

evaṃ mārge vilapati vāryamāṇaśca kiṅkaraiḥ / āyānti saṃmukhāstatra kaivartāstu sahasraśaḥ

2.16.25

वयं ते तर्तुकामाय महावैतरणीं नदीम् । शतयोजनविस्तीर्णां पूयशोणितसंकुलाम्

vayaṃ te tartukāmāya mahāvaitaraṇīṃ nadīm / śatayojanavistīrṇāṃ pūyaśoṇitasaṃkulām

2.16.26

नानाझषसमाकीर्णां नानापक्षिगणैर्वृताम् । वयं त्वां तारयिष्यामः सुखेनेति वदन्ति ते

nānājhaṣasamākīrṇāṃ nānāpakṣigaṇairvṛtām / vayaṃ tvāṃ tārayiṣyāmaḥ sukheneti vadanti te

2.16.27

अन्तरं देहि भो पान्थ बहुला चेद्रुचिस्तव । तेन तत्र प्रदत्ता गौस्तया नावा प्रसर्पति । मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी स्मृता

antaraṃ dehi bho pāntha bahulā cedrucistava / tena tatra pradattā gaustayā nāvā prasarpati / manujānāṃ hitaṃ dānamante vaitaraṇī smṛtā

2.16.28

परापापं दहेत्सर्वं विष्णुलोकं च सा नयेत् । न दत्ता चेत्खगश्रेष्ठ तां समेत्य समज्जति

parāpāpaṃ dahetsarvaṃ viṣṇulokaṃ ca sā nayet / na dattā cetkhagaśreṣṭha tāṃ sametya samajjati

2.16.29

स्वस्थावस्थे शरीरे ऽत्र वैतरण्या व्रतं चरेत् । देया च विदुषे धेनुस्तां नदीं तर्तुमिच्छता

svasthāvasthe śarīre 'tra vaitaraṇyā vrataṃ caret / deyā ca viduṣe dhenustāṃ nadīṃ tartumicchatā

2.16.30

अवदन्मज्जमानस्तु निन्दत्यात्मानमात्मना । पाथेयार्थं मया किञ्चिन्न प्रदत्तं द्विजायच

avadanmajjamānastu nindatyātmānamātmanā / pātheyārthaṃ mayā kiñcinna pradattaṃ dvijāyaca

2.16.31

न दत्तं न हुतं जप्तं न स्नातं न कृतं स्तुतम् । यादृशं कर्म चरितं मूढ भुङ्क्ष्वेति तादृशम्

na dattaṃ na hutaṃ japtaṃ na snātaṃ na kṛtaṃ stutam / yādṛśaṃ karma caritaṃ mūḍha bhuṅkṣveti tādṛśam

2.16.32

तदैव हृदि संमूढस्ताडितो भाषते भटैः । वैतरण्याः परतटे भुङ्क्ते दत्तं घटादिकम्

tadaiva hṛdi saṃmūḍhastāḍito bhāṣate bhaṭaiḥ / vaitaraṇyāḥ parataṭe bhuṅkte dattaṃ ghaṭādikam

2.16.33

ऊनषाण्मासिकश्राद्धं भुक्त्वा गच्छति चाग्रतः । तार्क्ष्य तत्र विशेषेण भोजयीत द्विजाञ्छुभान्

ūnaṣāṇmāsikaśrāddhaṃ bhuktvā gacchati cāgrataḥ / tārkṣya tatra viśeṣeṇa bhojayīta dvijāñchubhān

2.16.34

चत्वारिंशत्तथा सप्त योजनानि शतद्वयम् । प्रयाति प्रत्यहं तार्क्ष्य अहोरात्रेण कर्शितः

catvāriṃśattathā sapta yojanāni śatadvayam / prayāti pratyahaṃ tārkṣya ahorātreṇa karśitaḥ

2.16.35

सप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं व्रजेत् । तत्र भुक्त्व प्रदत्तं यच्छ्राद्धं सप्तममासिकम्

saptame māsi samprāpte puraṃ bahvāpadaṃ vrajet / tatra bhuktva pradattaṃ yacchrāddhaṃ saptamamāsikam

2.16.36

अष्टमे मासि सम्प्राप्ते नानाक्रन्दपुरं व्रजेत् । नानाक्रन्दगणान्दृष्ट्वा क्रन्दमानान्सुदारुणम्

aṣṭame māsi samprāpte nānākrandapuraṃ vrajet / nānākrandagaṇāndṛṣṭvā krandamānānsudāruṇam

2.16.37

स्वयं च शून्यहृदयः समाक्रन्दति दुः खितः । तन्मासिकं च यच्छ्राद्धं भुक्त्वा तत्र सुखी भवेत्

svayaṃ ca śūnyahṛdayaḥ samākrandati duḥ khitaḥ / tanmāsikaṃ ca yacchrāddhaṃ bhuktvā tatra sukhī bhavet

2.16.38

विहाय तत्पुरं प्रेतो याति तप्तपुरं प्रति । सुतप्तनगरं प्राप्य नवमे मासि सो ऽश्नुते । द्विजभोज्यं पिण्डदानं कृतं श्राद्धं सुतेन यत्

vihāya tatpuraṃ preto yāti taptapuraṃ prati / sutaptanagaraṃ prāpya navame māsi so 'śnute / dvijabhojyaṃ piṇḍadānaṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ sutena yat

2.16.39

मासि वै दशमे प्राप्ते रौद्रं स्थानं स गच्छति । दशमे मासि यद्दत्तं तद्भुक्त्वा च प्रयाति सः

māsi vai daśame prāpte raudraṃ sthānaṃ sa gacchati / daśame māsi yaddattaṃ tadbhuktvā ca prayāti saḥ

2.16.40

दशैकमासिकं भुक्त्वा पयोवर्षणमृच्छति । मेघास्तत्र प्रवर्षन्ति प्रेतानां दुः खदायकाः

daśaikamāsikaṃ bhuktvā payovarṣaṇamṛcchati / meghāstatra pravarṣanti pretānāṃ duḥ khadāyakāḥ

2.16.41

(ततः प्रचलितो पोतो बहुर्घमतृषार्दितः) । द्वादशे मासि यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः शितः

(tataḥ pracalito poto bahurghamatṛṣārditaḥ) / dvādaśe māsi yacchrāddhaṃ tatra bhuṅkte suduḥ śitaḥ

2.16.42

किञ्चिन्न्यूने ततो वर्षे सार्धे चैकादशे ऽथ वा । याति शीतपुरं तत्र शीतं यत्रातिदुः खदम्

kiñcinnyūne tato varṣe sārdhe caikādaśe 'tha vā / yāti śītapuraṃ tatra śītaṃ yatrātiduḥ khadam

2.16.43

शीतार्तः क्षुधितः सो ऽथ वीक्षते हि दिशो दश । तिष्ठेत्तु बान्धवः को ऽपि यो मे दुःखं व्यपोहति

śītārtaḥ kṣudhitaḥ so 'tha vīkṣate hi diśo daśa / tiṣṭhettu bāndhavaḥ ko 'pi yo me duḥkhaṃ vyapohati

2.16.44

किङ्करास्तं वदन्त्येवं क्व ते पुण्यं हि तादृशम् । श्रुत्वा तेषां तु तद्वाक्यं हा दैव इति भाषते

kiṅkarāstaṃ vadantyevaṃ kva te puṇyaṃ hi tādṛśam / śrutvā teṣāṃ tu tadvākyaṃ hā daiva iti bhāṣate

2.16.45

दैवं हि पूर्वसुकृतं तन्मया नैव सञ्चितम् । एवं सञ्चिन्त्य बहुशो धैर्यमालम्बते पुनः

daivaṃ hi pūrvasukṛtaṃ tanmayā naiva sañcitam / evaṃ sañcintya bahuśo dhairyamālambate punaḥ

2.16.46

चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानि वै ततः । धर्मराजपुरं रम्यं गन्धर्वाप्सराकुलम्

catvāriṃśadyojanāni caturyuktāni vai tataḥ / dharmarājapuraṃ ramyaṃ gandharvāpsarākulam

2.16.47

चतुरशीतिलक्षैश्च मूर्तामूर्तैरधिष्ठितम् । त्रयोदश प्रतीहारा धर्मराजपुरे स्थिताः

caturaśītilakṣaiśca mūrtāmūrtairadhiṣṭhitam / trayodaśa pratīhārā dharmarājapure sthitāḥ

2.16.48

शुभाशुभं तु यत्कर्म ते विचार्य पुनः पुनः । श्रवणा ब्रह्मणः पुत्रा मनुष्याणां च चेष्टितम् । कथयन्ति तदा लोके पूजिताः पूजिताः स्वयम्

śubhāśubhaṃ tu yatkarma te vicārya punaḥ punaḥ / śravaṇā brahmaṇaḥ putrā manuṣyāṇāṃ ca ceṣṭitam / kathayanti tadā loke pūjitāḥ pūjitāḥ svayam

2.16.49

नरैस्तुष्टैश्च पुष्टैश्च यत्प्रोक्तं च कृतं च यत् । सर्वमावेदयन्ति स्म चित्रगुप्ते यमे च तत्

naraistuṣṭaiśca puṣṭaiśca yatproktaṃ ca kṛtaṃ ca yat / sarvamāvedayanti sma citragupte yame ca tat

2.16.50

दूराच्छ्रवणविज्ञाना दूराद्दर्शनगोचराः । एवञ्चेष्टास्तु ते ह्यष्टौ स्वर्भूपातालचारिणः

dūrācchravaṇavijñānā dūrāddarśanagocarāḥ / evañceṣṭāstu te hyaṣṭau svarbhūpātālacāriṇaḥ

2.16.51

तेषां पत्न्यस्तथै वोग्रा श्रवण्यः पृथगाह्वयाः । एवं तेषां शक्तिरस्ति यर्त्ये मर्त्याधिकारिणः

teṣāṃ patnyastathai vogrā śravaṇyaḥ pṛthagāhvayāḥ / evaṃ teṣāṃ śaktirasti yartye martyādhikāriṇaḥ

2.16.52

व्रतैर्दानैस्तवैर्यश्च पूजयेदिह मानवः । जायन्ते तस्य ते सौम्याः सुखमृत्युप्रदायिनः

vratairdānaistavairyaśca pūjayediha mānavaḥ / jāyante tasya te saumyāḥ sukhamṛtyupradāyinaḥ

2.16.53