प्रेतखण्ड — Adhyaya 24

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतकृतितदुक्तितच्चिह्नतद्विमुक्त्युपायनिरूपणं नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २४ गरुड उवाच । नाकाले म्रियते कश्चिदिति वेदानुशासनम् । कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियोपि वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretakṛtitaduktitaccihnatadvimuktyupāyanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 24 garuḍa uvāca / nākāle mriyate kaściditi vedānuśāsanam / kasmānmṛtyumavāpnoti rājā vā śrotriyopi vā

2.24.1

यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वमनृतं तद्धि दृश्यते । वेदैरुक्तं तु यद्वाक्यं शतं जीवति मानुषे

yaduktaṃ brāhmaṇā pūrvamanṛtaṃ taddhi dṛśyate / vedairuktaṃ tu yadvākyaṃ śataṃ jīvati mānuṣe

2.24.2

जीवन्ति मानुषे लोके सर्वे वर्णा द्विजातयः । अन्त्यजाम्लेच्छजाश्चैव खण्डे भारतसंज्ञके

jīvanti mānuṣe loke sarve varṇā dvijātayaḥ / antyajāmlecchajāścaiva khaṇḍe bhāratasaṃjñake

2.24.3

न दृश्यते कलौ तच्च कस्माद्देव समादिश । (आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युबा

na dṛśyate kalau tacca kasmāddeva samādiśa / (ādhānānmṛtyumāpnoti bālo vā sthaviro yubā

2.24.4

सधनो निर्धनो वापि सुकुमारः सुरूपवान् । अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणस्त्वितरो जनः

sadhano nirdhano vāpi sukumāraḥ surūpavān / avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇastvitaro janaḥ

2.24.5

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः । सर्वज्ञानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः ॥ गर्प्_२,२४।६ ॥ ) सर्वमेतदशषेण जायते वसुधातले । कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियो ऽपि वा

taporato yogaśīlo mahājñānī ca yo naraḥ / sarvajñānarataḥ śrīmāndharmātmātulavikramaḥ // garp_2,24.6 // ) sarvametadaśaṣeṇa jāyate vasudhātale / kasmānmṛtyumavāpnoti rājā vā śrotriyo 'pi vā

2.24.7

श्रीभगवानुवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्त्वं भक्तो ऽसि मे प्रियः । श्रूयतां वचनं गुह्यं नानादेशविनाशनम्

śrībhagavānuvāca / sādhusādhu mahāprājña yastvaṃ bhakto 'si me priyaḥ / śrūyatāṃ vacanaṃ guhyaṃ nānādeśavināśanam

2.24.8

विधातृविहितो मृत्युः शीघ्रमादाय गच्छति । ततो वक्ष्यामि पक्षीन्द्र काश्यपेय महाद्युते

vidhātṛvihito mṛtyuḥ śīghramādāya gacchati / tato vakṣyāmi pakṣīndra kāśyapeya mahādyute

2.24.9

मानुषः शतजीवीति पुरा वेदेन भाषितम् । विकर्मणः प्रभावेण शीघ्रं चापि विनश्यति

mānuṣaḥ śatajīvīti purā vedena bhāṣitam / vikarmaṇaḥ prabhāveṇa śīghraṃ cāpi vinaśyati

2.24.10

वेदानभ्यसनेनैव कुलाचारं न सेवते । आलस्यात्कर्मणां त्यागो निषिद्धे ऽप्यादरः सदा

vedānabhyasanenaiva kulācāraṃ na sevate / ālasyātkarmaṇāṃ tyāgo niṣiddhe 'pyādaraḥ sadā

2.24.11

यत्र तत्र गृहे ऽश्राति परक्षेत्ररतस्तथा । एतैरन्यैर्महादोषैर्जायते चायुषः क्षयः

yatra tatra gṛhe 'śrāti parakṣetraratastathā / etairanyairmahādoṣairjāyate cāyuṣaḥ kṣayaḥ

2.24.12

अश्रद्दधानमशुचिं नास्तिकं त्यक्तमङ्गलम् । परद्रोहानृतरं ब्राह्मणं यत (म) मन्दिरम्

aśraddadhānamaśuciṃ nāstikaṃ tyaktamaṅgalam / paradrohānṛtaraṃ brāhmaṇaṃ yata (ma) mandiram

2.24.13

अरक्षितारं राजानं नित्यं धर्मविवर्जितम् । क्रूरं व्यसनिनं मूर्खं वेदवादबहिष्कृतम् । प्रजापीडनकर्तारं राजानं यमशासनम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ nityaṃ dharmavivarjitam / krūraṃ vyasaninaṃ mūrkhaṃ vedavādabahiṣkṛtam / prajāpīḍanakartāraṃ rājānaṃ yamaśāsanam

2.24.14

प्रापयन्ति वशं मृत्योस्ततो याति च यातनाम् । स्वकर्माणि परित्यज्य मुख्यवृत्तानि यानि च

prāpayanti vaśaṃ mṛtyostato yāti ca yātanām / svakarmāṇi parityajya mukhyavṛttāni yāni ca

2.24.15

परकर्मरतो नित्यं यमलोकं स गच्छति । शूद्रः करोतिः यत्किञ्चिद्विजशुश्रूषणं विना

parakarmarato nityaṃ yamalokaṃ sa gacchati / śūdraḥ karotiḥ yatkiñcidvijaśuśrūṣaṇaṃ vinā

2.24.16

उत्तमाधममध्ये वा यमलोके स पच्यते । स्नानं दानं जपो होमो स्वाध्यायो दवर्ताच्चनम्

uttamādhamamadhye vā yamaloke sa pacyate / snānaṃ dānaṃ japo homo svādhyāyo davartāccanam

2.24.17

यस्मिन्दिने न सेव्यन्ते स वृथा दिवसो नृणाम् । अनित्यमध्रुवं देहमनाधारं रसोद्भवम्

yasmindine na sevyante sa vṛthā divaso nṛṇām / anityamadhruvaṃ dehamanādhāraṃ rasodbhavam

2.24.18

अन्नोदकमये देहे गुणानेतान्वदाम्यहम् । यत्प्रातः संस्कृतं सायं नूनमन्नं विनश्यति

annodakamaye dehe guṇānetānvadāmyaham / yatprātaḥ saṃskṛtaṃ sāyaṃ nūnamannaṃ vinaśyati

2.24.19

तदीयरससम्पुष्टकाये का बत नित्यता । गतं ज्ञात्वा तु पक्षीन्द्र वपुरर्धं स्वकर्मभिः

tadīyarasasampuṣṭakāye kā bata nityatā / gataṃ jñātvā tu pakṣīndra vapurardhaṃ svakarmabhiḥ

2.24.20

नरः पापविनाशाय कुर्वीत परमौषधम् । देहः किमन्नदातुः स्विन्निषेक्तुर्मातुरेव वा

naraḥ pāpavināśāya kurvīta paramauṣadham / dehaḥ kimannadātuḥ svinniṣekturmātureva vā

2.24.21

उभयोर्वा प्रभोर्वापि बालनोग्नेः शुनो ऽपि वा । कस्तत्र परमो यज्ञः कृमिविड्भस्मसंज्ञके

ubhayorvā prabhorvāpi bālanogneḥ śuno 'pi vā / kastatra paramo yajñaḥ kṛmiviḍbhasmasaṃjñake

2.24.22

कर्तव्यः परमो यत्नः पातकस्य विनाशने । अनेकभवसम्भूतं पातकं तु त्रिधा कृतम्

kartavyaḥ paramo yatnaḥ pātakasya vināśane / anekabhavasambhūtaṃ pātakaṃ tu tridhā kṛtam

2.24.23

यदा प्राप्नोति मानुष्यं तदा सर्वं तपत्यपि । सर्वजन्मानि संस्मृत्य विषादी कृतचेतनः

yadā prāpnoti mānuṣyaṃ tadā sarvaṃ tapatyapi / sarvajanmāni saṃsmṛtya viṣādī kṛtacetanaḥ

2.24.24

अवेक्ष्य गर्भवासांश्च कर्मजा गतयस्तथा । मानुषोदरवासी चेत्तदा भवति पातकी

avekṣya garbhavāsāṃśca karmajā gatayastathā / mānuṣodaravāsī cettadā bhavati pātakī

2.24.25

अण्डजादिषु भूतेषु यत्रयत्र प्रसर्पति । आधयो व्याधयः क्लेशा जरारूपविपर्ययः

aṇḍajādiṣu bhūteṣu yatrayatra prasarpati / ādhayo vyādhayaḥ kleśā jarārūpaviparyayaḥ

2.24.26

गर्भवासाद्विनिर्मुक्तस्त्वज्ञानतिमिरावृतः । न जानातिः खगश्रेष्ठ बालभावं समाश्रितः

garbhavāsādvinirmuktastvajñānatimirāvṛtaḥ / na jānātiḥ khagaśreṣṭha bālabhāvaṃ samāśritaḥ

2.24.27

यौवने तिमिरान्धश्च यः पश्यति स मुक्तिभाक् । आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युवा

yauvane timirāndhaśca yaḥ paśyati sa muktibhāk / ādhānānmṛtyumāpnoti bālo vā sthaviro yuvā

2.24.28

सधनो निर्धनश्चैव सुकुमारः कुरूपवान् । अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणास्त्वितरो जनः

sadhano nirdhanaścaiva sukumāraḥ kurūpavān / avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇāstvitaro janaḥ

2.24.29

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः । महादानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः । विना मानुपदेहं तु सुखं दुः खं न विन्दति

taporato yogaśīlo mahājñānī ca yo naraḥ / mahādānarataḥ śrīmāndharmātmātulavikramaḥ / vinā mānupadehaṃ tu sukhaṃ duḥ khaṃ na vindati

2.24.30

प्राकृतैः कर्मपाशैस्तु मृत्युमाप्नोति मानवः । आधानात्पञ्च वर्षाणि स्वल्पपापैर्विपच्यते

prākṛtaiḥ karmapāśaistu mṛtyumāpnoti mānavaḥ / ādhānātpañca varṣāṇi svalpapāpairvipacyate

2.24.31

पञ्चवर्षाधिको भूत्वा महापापैर्विपच्यते । योनिं पूरयते यस्मान्मृतो ऽप्यायाति याति च

pañcavarṣādhiko bhūtvā mahāpāpairvipacyate / yoniṃ pūrayate yasmānmṛto 'pyāyāti yāti ca

2.24.32

मृतो दानप्रभावेण जीवन्मर्त्यश्चिरं भुवि । सूत उवाच । इति कृष्णवचः श्रुत्वा गरुडो वाक्यमब्रवीत्

mṛto dānaprabhāveṇa jīvanmartyaściraṃ bhuvi / sūta uvāca / iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā garuḍo vākyamabravīt

2.24.33

गरुड उवाच । मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः । गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः

garuḍa uvāca / mṛte bāle kathaṃ kuryātpiṇḍadānādikāḥ kriyāḥ / garbheṣu ca vipannānāmācūḍākaraṇācchiśoḥ

2.24.34

कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः । गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत्

kathaṃ kiṃ kena dātavyaṃ mṛtānte ko vidhiḥ smṛtaḥ / garuḍoktamiti śrutvā viṣṇurvākyamathābravīt

2.24.35

श्रीविष्णुरुवाच । यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः । यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम्

śrīviṣṇuruvāca / yadi garbho vipadyate stravate vāpi yoṣitaḥ / yāvanmāsaṃ sthito garbhastāvaddinamaśaucakam

2.24.36

तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः

tasya kiñcinna kartavyamātmanaḥ śreya icchatā / tato jāte vipanne tu ā cūḍākaraṇācchiśoḥ

2.24.37

दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते । आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते

dugdhaṃ bhojyaṃ tāśakti bālānāṃ ca pradīyate / ā cūḍātpañcavarṣe tu dehadāho vidhīyate

2.24.38

दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् । पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च

dugdhaṃ tasya pradeyaṃ syādbālānāṃ bhojanaṃ śubham / pañcavarṣādhike prete svajātivihitāni ca

2.24.39

कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् । दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः

kuryātkarmāṇi sarvāṇi codakumbhādi pāyasam / dātavyaṃ tu khagaśreṣṭha ṛṇasambandhakastu saḥ

2.24.40

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca / kartavyaṃ pakṣiśārdūla punardehakṣayāya vai

2.24.41

तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले । स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः

tasmai yadrocate deyamadattvā nirdhane kule / svalpāyurnirdhano bhūtvā ratibhaktivivarjitaḥ

2.24.42

पुनर्जन्माप्नुयान्मर्त्यस्तस्माद्देयमृते शिशोः । पुराणे गीयते गाथा सर्वथा प्रतिभाति मे

punarjanmāpnuyānmartyastasmāddeyamṛte śiśoḥ / purāṇe gīyate gāthā sarvathā pratibhāti me

2.24.43

मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा । भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः

miṣṭānnaṃ bhojanaṃ deyaṃ dāne śaktistu durlabhā / bhojye bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarastriyaḥ

2.24.44

विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् । दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् । सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः

vibhave dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam / dānādbhogānavāpnoti saukhyaṃ tīrthasya sevanāt / subhāṣaṇānmṛto yastu sa vidvāndharmavittamaḥ

2.24.45

अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् । पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी

adattadānācca bhaveddaridro daridrabhāvācca karotipāpam / pāpaprabhāvānnarakaṃ prayāti punardaridraḥ punareva pāpī

2.24.46