प्रेतखण्ड — Adhyaya 25

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे ऽल्पायुर्मरणहे तुबालान्त्येष्ट्योर्निरूपणं नाम चतुर्विशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २५ श्रीविष्णुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् । जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिको ऽपि वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśākhye dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde 'lpāyurmaraṇahe tubālāntyeṣṭyornirūpaṇaṃ nāma caturviśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 25 śrīviṣṇuruvāca / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi puruṣastrī vinirṇayam / jīvanvāpi mṛto vāpi pañcavarṣādhiko 'pi vā

2.25.1

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः । सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ

pūrṇe tu pañcame varṣe pumāṃścaiva pratiṣṭhitaḥ / sarvaindriyāṇi jānāti rūpārūpaviparyayau

2.25.2

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् । विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम्

pūrvakarmavipākena prāṇināṃ vadhabandhanam / viprādīnantyajānsarvānpāpaṃ mārayati dhruvam

2.25.3

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः

garbhe naṣṭe kriyā nāsti dugdhaṃ deyaṃ mṛte śiśau / paraṃ ca pāyasaṃ kṣīraṃ dadyādvalavipattitaḥ

2.25.4

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना । महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत्

ekādaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vṛṣaṃ vṛṣavidhiṃ vinā / mahādānavihīnaṃ ca kumāre kṛtyamādiśet

2.25.5

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् । बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते

kumārāṇāṃ caiva bālānāṃ bhojanaṃ vastraveṣṭanam / bāle vā taruṇe vṛddhe ghaṭo bhavati vai mṛte

2.25.6

भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् । ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते

bhūmau viniḥ kṣipedbālaṃ dvimāsonaṃ dvivārṣikam / tataḥ paraṃ khagaśreṣṭha dehadāho vidhoyate

2.25.7

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् । कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात्

śiśurā dantajananādbālaḥ syādyāvadāśikham / kathyate sarvaśāstreṣu kumāro mauñjibandhanāt

2.25.8

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् । गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम्

śūdrādīnāṃ kathaṃ kuryātsaṃśayo mauñjivarjanāt / garbhācca navamaṃ hitvā śiśurāmāsaṣoḍaśam

2.25.9

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति । आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः

bālaścātha parañjñeya āmāsasaptaviṃśati / ā pañca varṣātkaumāraḥ paugaṇḍo navahāṃyanaḥ

2.25.10

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् । मृतो ऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतो ऽपि वा

kiśoraḥ ṣoḍaśābdaḥ syāttato yauvanamādiśet / mṛto 'pi pañcame varṣe avṛtaḥ savṛto 'pi vā

2.25.11

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् । स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात्

pūrvoktameva kartavyamīhate daśapiṇḍakam / svalpakarmaprasaṅgācca svalpādviṣayabandhanāt

2.25.12

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति । यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः

svalṣādvapuṣi vastrācca kriyāṃ svalpāmapīcchati / yāvadupacayo janturyāvadviṣayaveṣṭitaḥ

2.25.13

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति । ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः

yadyadyasyopajīvyaṃ syāttattaddeyamihecchati / brahmabījodbhavāḥ putrā devarṣoṇāṃ ca vallabhāḥ

2.25.14

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग । बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः

yamena yamadūtaiśca śāsyante niścitaṃ khaga / bālo vṛddho yubā vāpi ghaṭamicchanti dehinaḥ

2.25.15

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह । परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः

sukhaṃ duḥ khaṃ sadā vetti dehī vai sarvagastviha / parityajya tadātmānaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

2.25.16

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः । तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम्

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo vāyubhṛtaḥ kṣudhānvitaḥ / tasmāddeyāni dānāni mṛte bāle suniścitam

2.25.17

जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् । पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते

janmataḥ pañca varṣāṇi bhuṅkte dattamasaṃskṛtam / pañcavarṣādhike bāle vipattiryadi jāyate

2.25.18

वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना । द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

vṛṣotsargādikaṃ karma sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā / dvādaśe hani samprāpte kuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

2.25.19

पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् । उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च

pāyasena guḍenāpi piṇḍāndadyādyathākramam / udakumbhapradānaṃ ca pada (upa) dānāni yāni ca

2.25.20

भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः । दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा

bhojanāni dvije dadyānmahādānādi śaktitaḥ / dīpadānādi yatkiñcitpañcavarṣādhike sadā

2.25.21

कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक् प्रेततृप्तये । यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति

kartavyaṃ ca khagaśreṣṭha vratātprāk pretatṛptaye / yadā nakriyate sarvaṃ mudgalatvaṃ sa gacchati

2.25.22

व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च । स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश

vratātprāṅgeva deyaṃ tu tataḥ pitṛgaṇasya ca / svāhākāreṇa vai kuryādekoddiṣṭāni ṣoḍaśa

2.25.23

ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् । अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम्

ṛjudarbhaistilaiḥ śuklaiḥ prācīnāvīti niścitam / apasavyaṃ ca kartavyaṃ kṛte yānti parāṃ gatim

2.25.24

पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् । सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः

punaścirāyuṣo bhūtvā jāyante svakule dhruvam / sarvasaukhyapradaḥ putraḥ pitroḥ prītivivardhanaḥ

2.25.25

आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः । घटादिषु पृथक् सर्वं पश्य रूपं च तत्समम्

ākāśamekaṃ hi yathā candrādityau yathaikataḥ / ghaṭādiṣu pṛthak sarvaṃ paśya rūpaṃ ca tatsamam

2.25.26

आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा । या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे

ātmā tathaiva sarveṣu puttreṣu vicaretsadā / yā yasya prakṛtiḥ pūrvaṃ śukraśoṇitasaṅgame

2.25.27

सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः । पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः

sā (sa) tena bhāvayogena puttrāstatkarmakāriṇaḥ / pitṛrūpaṃ samādāya kasyacijjāyate sutaḥ

2.25.28

पितृतः को ऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः । सदृशः को ऽपि लोके ऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति

pitṛtaḥ ko 'pi rūpāḍhyo guṇajño dānatatparaḥ / sadṛśaḥ ko 'pi loke 'sminna bhūto na bhaviṣyati

2.25.29

अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते । बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि । अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु

andhādandho na bhavati mūkānmūko na jāyate / badhirādbadhiro naiva vidyāvānviduṣo na hi / anurūpā na dṛśyante madīyaṃ vacanaṃ śṛṇu

2.25.30

गरुड उवाच । औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः । संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम्

garuḍa uvāca / aurasakṣetrajādyāśca puttrā daśavidhāḥ smṛtāḥ / saṃgṛhītaḥ suto yastu dāsīputtraśca tena kim

2.25.31

काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः । भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः

kāṅkāṃ gatimavāpnoti jāyo mṛtyuvaśaṃ gataḥ / bhavenna duhitā yasya na dauhitro na vā sutaḥ

2.25.32

श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् । श्रीभगवानुवाच । मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात्

śrāddhaṃ tasya kathaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadbhavet / śrībhagavānuvāca / mukhaṃ dṛṣṭvā tu putrasya mucyate paitṛkādṛṇāt

2.25.33

पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् । लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः

pauttrasya darśanājjanturmucyate caḥ ṛṇatrayāt / lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ puttrapauttra prapauttrakaiḥ

2.25.34

अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः । कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः

anyakṣetrodbhavādyā ye bhuktimātrapradāḥ sutāḥ / kurvīta pārvaṇaṃ śrāddhamāraiso vidhivatsutaḥ

2.25.35

कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् । ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् । श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै

kurvantyanye sutāḥ śrāddhame koddiṣṭaṃ na pārvaṇam / brāhmoḍhājastūnnayati saṃgṛhītastvadho nayet / śrāddhaṃ sāṃvatsaraṃ kurvañjāyate narakāya vai

2.25.36

सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग । संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

sarvadānāni deyāni hyanna dānādṛte khaga / saṃgṛhītaḥ sutaḥ kuryādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

2.25.37

प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते । एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि

pratyabdaṃ pitṛmātṛbhyāṃ śrāddhaṃ dattvā na lipyate / ekoddiṣṭaṃ parityajya pārvaṇaṃ kurute yadi

2.25.38

आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् । संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये

ātmānaṃ ca pitṝṃścaiva sa nayedyamamandiram / saṃgṛhītastu yaḥ keciddāsīputtrādayaśca ye

2.25.39

तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने । संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति

tīrthe kuryuḥ pitṛśrāddhaṃ dānaṃ (māsaṃ) dadyurdvijanmane / saṃgṛhītasuto bhūtvā pākaṃ vā yaḥ prayacchati

2.25.40

वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः । न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् । एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत्

vṛthā śrāddhaṃ vijānīyācchūdrānnena yathā dvijaḥ / na prīṇayati tacchrāddhaṃ pitāmahamukhānpitṝn / evaṃ jñātvā svagaśreṣṭha hīnajātīnsutāṃstyajet

2.25.41

(ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) । यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः

(brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjātaścāṇḍālādadhamaḥ smṛtaḥ ) / yastu pravrajitājjāto brāhmaṇyāṃ śūdrataśca yaḥ

2.25.42

द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते । स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर

dvāvetau viddhi cāṇḍālau sagotrādyastu jāyate / svaryātivihitānputraḥ samutpādya khageśvara

2.25.43

तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् । हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते

taiḥ suvṛttaiḥ sukhaṃ prāpyaṃ kuvṛttairnarakaṃ vrajet / hīnajātisamudbhūtaiḥ suvṛttaiḥ sukhamedhate

2.25.44

कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानो ऽप्सरोभिः । पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव

kalikaluṣavimuktaḥ pūjitaḥ siddhasaṅghairamaracamaramālāvījyamāno 'psarobhiḥ / pitṛśatamapi bandhūnputtrapauttraprapauttrānapi narakanimagnānuddharedeka eva

2.25.45