प्रेतखण्ड — Adhyaya 30

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिककर्मणि पुत्रदर्भतिलतुलसीगोभूलेपताम्रपात्रदाना दीनामावश्यकत्वनिरूपणं नामैकोनत्रिशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ३० श्रीकृष्ण उवाच । शृणु तार्क्ष्य परं गुह्यं दानानां दानमुत्तमम् । परमं सर्वदानानां परं गोप्यं दिवौकसाम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadehikakarmaṇi putradarbhatilatulasīgobhūlepatāmrapātradānā dīnāmāvaśyakatvanirūpaṇaṃ nāmaikonatriśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 30 śrīkṛṣṇa uvāca / śṛṇu tārkṣya paraṃ guhyaṃ dānānāṃ dānamuttamam / paramaṃ sarvadānānāṃ paraṃ gopyaṃ divaukasām

2.30.1

देयमेकं महादानं कार्पासं चोत्तमोत्तमम् । येन दत्तेन प्रीयन्ते भूर्भुवः स्वरिति क्रमात्

deyamekaṃ mahādānaṃ kārpāsaṃ cottamottamam / yena dattena prīyante bhūrbhuvaḥ svariti kramāt

2.30.2

ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः कार्याच्च प्रीतिमाप्नुयुः । देयमेतन्महादानं प्रेतोद्धरणहेतवे

brahmādyā devatāḥ sarvāḥ kāryācca prītimāpnuyuḥ / deyametanmahādānaṃ pretoddharaṇahetave

2.30.3

चिरं वसेद्रुद्रलोके ततो राजा भवेदिह । रूपवान्सुभगो वाग्मी श्रीमानतुल विक्रमः । यमलोकं विनिर्जित्य स्वर्गं ताक्ष्य स गच्छति

ciraṃ vasedrudraloke tato rājā bhavediha / rūpavānsubhago vāgmī śrīmānatula vikramaḥ / yamalokaṃ vinirjitya svargaṃ tākṣya sa gacchati

2.30.4

गां तिलांश्च क्षितं हेम यो ददाति द्विजन्मने । तस्य जन्मार्जिर्त पापं तत्क्षणादेवनश्यति

gāṃ tilāṃśca kṣitaṃ hema yo dadāti dvijanmane / tasya janmārjirta pāpaṃ tatkṣaṇādevanaśyati

2.30.5

तिला गावो महादानं महापातकनाशनम् । तद्द्वयं दीयते विप्रे नान्यवर्णे कदाचन

tilā gāvo mahādānaṃ mahāpātakanāśanam / taddvayaṃ dīyate vipre nānyavarṇe kadācana

2.30.6

कल्पितं दीयते दानं तिला गावश्चमेदिनी । अन्येषु नैव वर्णेषु पोष्यवर्गे कदाचन

kalpitaṃ dīyate dānaṃ tilā gāvaścamedinī / anyeṣu naiva varṇeṣu poṣyavarge kadācana

2.30.7

पोष्यवर्गे तथा स्त्रीषु दानं देयमकल्पितम् । आतुरे वोपरागे च द्वयं दानं विशिष्यते । आतुरे दीयते दानं तत्काले चोपतिष्ठति

poṣyavarge tathā strīṣu dānaṃ deyamakalpitam / āture voparāge ca dvayaṃ dānaṃ viśiṣyate / āture dīyate dānaṃ tatkāle copatiṣṭhati

2.30.8

जीवतस्तु पुनर्दत्तमुपतिष्ठत्यसंस्कृतम् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं यद्दत्तं विकलेन्द्रिये

jīvatastu punardattamupatiṣṭhatyasaṃskṛtam / satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ yaddattaṃ vikalendriye

2.30.9

यच्चानु मोदते पुत्रस्तच्च दानमनन्तकम् । अतो दद्यात् स पुत्रो वा यावज्जीवत्ससौ चिरम् । अतिवाहस्तथा प्रेतो भोगांश्च लभते यतः

yaccānu modate putrastacca dānamanantakam / ato dadyāt sa putro vā yāvajjīvatsasau ciram / ativāhastathā preto bhogāṃśca labhate yataḥ

2.30.10

अस्वस्था तुरकाले तु देहपाते क्षितिस्थिते । देहे तथातिवाहस्य परतः प्रीणनं भवेत्

asvasthā turakāle tu dehapāte kṣitisthite / dehe tathātivāhasya parataḥ prīṇanaṃ bhavet

2.30.11

पङ्गावन्धे च काणे च ह्यर्धोन्मीलितलोचने । तिलेषु दर्भान्संस्तीर्य दानमुक्तं तदक्षयम्

paṅgāvandhe ca kāṇe ca hyardhonmīlitalocane / tileṣu darbhānsaṃstīrya dānamuktaṃ tadakṣayam

2.30.12

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा । सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

tilā lauhaṃ hiraṇyañca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā / saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

2.30.13

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् । लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात्

lohadānādyamastuṣyeddharma rājastilārpaṇāt / lavaṇe dīyamāne tu na bhayaṃ vidyate yamāt

2.30.14

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् । तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात्

karpāsasya tu dānena na bhūtebhyo bhayaṃ bhavet / tārayanti naraṃ gāvastrividhāścaiva pātakāt

2.30.15

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् । हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत्

hemadānātsukhaṃ svarge bhūmidānānnṛpo bhavet / hemabhūmipradānācca na pīḍā narake bhavet

2.30.16

सर्वे ऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः । सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः

sarve 'pi yamadūtāśca yamarūpā vibhīṣaṇāḥ / sarve te varadā yānti saptadhānyena prīṇitāḥ

2.30.17

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः । एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते

viṣṇoḥ smaraṇamātreṇa prāpyate paramā gatiḥ / etatte sarvamākhyātaṃ martyairyā gatirāpyate

2.30.18

तस्मात् पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया । भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम्

tasmāt putraṃ praśaṃsanti dadāti piturājñayā / bhūmiṣṭhaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā hyardhonmīlitalocanam

2.30.19

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् । गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः

tasmin kāle suto yastu sarvadānāni dāpayet / gayāśrāddhādviśiṣyeta sa putraḥ kulanandanaḥ

2.30.20

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा । पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते

svasthānāccalitaścāsau vikalasya pitustadā / putrairyatnena kartavyā pitaraṃ tārayanti te

2.30.21

किं दत्तैर्बहुभिर्दानैः पितुरन्त्येष्टिमाचरेत् । अश्वमेधो महायज्ञः कलां नार्हति षोडशीम्

kiṃ dattairbahubhirdānaiḥ piturantyeṣṭimācaret / aśvamedho mahāyajñaḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

2.30.22

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते । दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि

dharmātmā sa nu putro vaidevairapi supūjyate / dāpayedyastu dānāni hyāturaṃ pitaraṃ bhuvi

2.30.23

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना । यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत् तस्य वेश्मनि

lohadānañca dātavyaṃ bhūmiyuktena pāṇinā / yamaṃ bhīmañca nāpnoti na gacchet tasya veśmani

2.30.24

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा । एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम्

kuṭhāro musalo daṇḍaḥ khaḍgaśca cchurikā tathā / etāni yamahasteṣu dṛśyāni pāpakarmiṇām

2.30.25

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् । यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम्

tasmāllohasya dānantu brāhmaṇāyāturo dadet / yamāyudhānāṃ santuṣṭyai dānametadudāhṛtam

2.30.26

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा । एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम्

garbhasthāḥ śiśavo ye ca yuvānaḥ sthavirāstathā / ebhirdānaviśeṣaistu nirdaheyuḥ svapātakam

2.30.27

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः । शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः

churiṇaḥ śyāmaśabalau ṣaṇḍāmarkā udumbarāḥ / śabalā śyāmadūtā ye lohadānena prīṇitāḥ

2.30.28

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा । ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते

putrāḥ pautrāstathā bandhuḥ sagotrāḥ suhahṛdastathā / dadate nāture dānaṃ brahmaghnaistu samā hi te

2.30.29

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः । अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत्

pañcatve bhūmiyuktasya śṛṇu tasya ca yā gatiḥ / ativāhaḥ punaḥ pretovarṣordhvaṃ sukṛtaṃ labhet

2.30.30

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयो ऽमराः । कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः

agnitrayaṃ trayo lokāstrayo vedāstrayo 'marāḥ / kālatrayaṃ trisandhyaṃ ca trayo varṇāstriśaktayaḥ

2.30.31

पादादूर्ध्वं कटिं यावत् तावद्ब्रह्याधितिष्ठति । ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च

pādādūrdhvaṃ kaṭiṃ yāvat tāvadbrahyādhitiṣṭhati / grīvāṃ yāvaddharirnābheḥ śarīre manujasya ca

2.30.32

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः । एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः

mastake tiṣṭhatīśāno vyaktāvyakto maheśvaraḥ / ekamūrtestrayo bhāgā brahmā viṣṇuheśvarāḥ

2.30.33

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये । धर्माधर्मे मतिं दद्यात् सुखदुःखे कृताकृते

ahaṃ prāṇaḥ śarīrastho bhūtagrāmacatuṣṭaye / dharmādharme matiṃ dadyāt sukhaduḥkhe kṛtākṛte

2.30.34

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् । अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु । स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम्

jantorvuddhiṃ samāsthāya pūrvamarmādhivāsitām / ahameva tathā jīvānprerayāmi ca karmasu / svargaṃ ca narakaṃ mokṣaṃ prayānti prāṇino dhruvam

2.30.35

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् । तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः

svargasthaṃ narakasthaṃ vā śrāddhe vāpyāyanaṃ bhavet / tasmācchrāddhāni kurvīta trividhāni vicakṣaṇaḥ

2.30.36

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् । रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् । एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः

matsyaṃ karmaṃ ca vārāhaṃ nārasiṃhañca vāmanam / rāmaṃ rāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca buddhaṃ caiva sakalkinam / etāni daśa nāmāni smartavyāni sadā budhaiḥ

2.30.37

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः । लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः । पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम्

svargaṃ jīvāḥ sukhaṃ yānti cyutāḥ svargācca mānavāḥ / labdhvā sukhaṃ ca vittaṃ ca dayādākṣiṇyasaṃyutāḥ / putrapautrairdhanairāḍhyā jīveyuḥ śaradāṃ śatam

2.30.38

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् । अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम्

āture ca dadeddānaṃ viṣṇupūjāñca kārayet / aṣṭākṣaraṃ tathā mantraṃ japedvā dvādaśākṣaram

2.30.39

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः । तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः

pūjayecchuklapuṣpaiśca naivedyairghṛtapācitaiḥ / tathā gandhaiśca dhūpaiśca śrutismṛtimanūditaiḥ

2.30.40

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः । यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम

viṣṇurmātā pitā viṣṇurviṣṇuḥ svajanabāndhavāḥ / yatra viṣṇuṃ na paśyāmi tena vāsena kiṃ mama

2.30.41

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके । ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत्

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇurviṣṇuḥ parvatamastake / jvālāmālākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

2.30.42

वयमापो वयं पृथ्वी वयं दर्भा वयं तिलाः । वयं गावो वयं राजा वयं वायुर्वयं प्रजाः

vayamāpo vayaṃ pṛthvī vayaṃ darbhā vayaṃ tilāḥ / vayaṃ gāvo vayaṃ rājā vayaṃ vāyurvayaṃ prajāḥ

2.30.43

वयं हेम वयं धान्यं वयं मधु वयं घृतम् । वयं विप्रा वयं देवा वयं शम्भुश्च भूर्भुवः

vayaṃ hema vayaṃ dhānyaṃ vayaṃ madhu vayaṃ ghṛtam / vayaṃ viprā vayaṃ devā vayaṃ śambhuśca bhūrbhuvaḥ

2.30.44

अहं दाता अहं ग्राही अहं यज्वा अहं क्रतुः । अहं हर्ता अहं धर्मो अहं पृथ्वी ह्यहं जलम्

ahaṃ dātā ahaṃ grāhī ahaṃ yajvā ahaṃ kratuḥ / ahaṃ hartā ahaṃ dharmo ahaṃ pṛthvī hyahaṃ jalam

2.30.45

धर्माधर्मे मतिं दद्यां कर्मभिस्तु शुभाशुभैः । यत् कर्म क्रियते क्वापि पूर्वजन्मार्जितं खग

dharmādharme matiṃ dadyāṃ karmabhistu śubhāśubhaiḥ / yat karma kriyate kvāpi pūrvajanmārjitaṃ khaga

2.30.46

धर्मे मतिमहं दद्यामधर्मे ऽप्यहमेव च । यातनां कुरुते सो ऽपि धर्मे मुक्तिं ददाम्यहम्

dharme matimahaṃ dadyāmadharme 'pyahameva ca / yātanāṃ kurute so 'pi dharme muktiṃ dadāmyaham

2.30.47

मनुजानां हिता तार्क्ष्य अन्ते वैतरणी स्मृता । तयावमत्य पापौघं विष्णुलोकं स गच्छति

manujānāṃ hitā tārkṣya ante vaitaraṇī smṛtā / tayāvamatya pāpaughaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati

2.30.48

बालत्वे यच्च कौमारे यच्च परिणतौ च यत् । सर्वावम्थाकृतं पापं यच्च जन्मान्तरेष्वपि

bālatve yacca kaumāre yacca pariṇatau ca yat / sarvāvamthākṛtaṃ pāpaṃ yacca janmāntareṣvapi

2.30.49

यन्निशायां तथा प्रातर्यन्मध्याह्नापराह्नयोः । सन्ध्ययोर्यत् कृतं कर्म कर्मणा मनसा गिरा

yanniśāyāṃ tathā prātaryanmadhyāhnāparāhnayoḥ / sandhyayoryat kṛtaṃ karma karmaṇā manasā girā

2.30.50

दत्त्वा वरां सकृदपि कपिलां सर्वकामिकाम् । उद्धरेदन्तकाले स आत्मानं पापसञ्चयात्

dattvā varāṃ sakṛdapi kapilāṃ sarvakāmikām / uddharedantakāle sa ātmānaṃ pāpasañcayāt

2.30.51

गावो ममाग्रतः सन्तु पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा । गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

gāvo mamāgrataḥ santu pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā / gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham

2.30.52

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

yā lakṣmīḥ sarvabhūtānāṃ yā ca deve vyavasthitā / dhenurūpeṇa sā devī mama pāpaṃ vyapohatu

2.30.53