प्रेतखण्ड — Adhyaya 45

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे दुर्मरणे कार्याकार्यक्रियादिनिरूपणं नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ४५ श्रीविष्णुरुवाच । प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर । प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśākhye dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde durmaraṇe kāryākāryakriyādinirūpaṇaṃ nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 45 śrīviṣṇuruvāca / pratyabdaṃ śrāddhamevaṃ te kathayāmi khageśvara / pratyabdaṃ pārvaṇenaiva kuryātāṃ kṣetrajorasau

2.45.1

विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

vidhinācetarairevamekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

2.45.2

अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ । एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम्

anagneśca sutau syātāmanagnī kṣetrajorasau / ekoddiṣṭaṃ na kuryātāṃ pratyabdaṃ tau tu pārvaṇam

2.45.3

यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता । प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ

yadā tvanyataraḥ sāgniḥ putro vāpyathavā pitā / pratyabdaṃ pārvaṇaṃ tatra kuryātāṃ kṣetrajaurasau

2.45.4

अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरो ऽपि वा । एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन

anagnayaḥ sāgnayo vā putrā vā pitaro 'pi vā / ekoddiṣṭaṃ sutaiḥ kāryaṃ kṣayāha iti kecana

2.45.5

दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षे ऽथ वा पुनः । प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि

darśakāle kṣayo yasya pretapakṣe 'tha vā punaḥ / pratyabdaṃ pārvaṇaṃ kāryaṃ tasya sarvaiḥ sutairapi

2.45.6

एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि । एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि । बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा

ekoddiṣṭamaputrāṇāṃ puṃsāṃ syādyopitāmapi / ekoddiṣṭe kuśā grāhyāḥ samūlā yajñakarmaṇi / bahirlūnāḥ sakṛllanāḥ śrāddhaṃ vṛddhimṛte sadā

2.45.7

कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते । आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम्

kartavye pārvaṇe śrāddhe āśaucaṃ yadi jāyate / āśaucāvagame kuryācchrāddhaṃ hi tadanantaram

2.45.8

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि

ekoddiṣṭe tu samprāpte yadi vighnaḥ prajāyate / māsenyasmin tithau tasyāṃ kuryācchrāddhaṃ tadaiva hi

2.45.9

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च । कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च

tūṣṇīṃ śrāddhāntu śūdrasya bhāryāyāstatsutasya ca / kanyāyāśca dvijātīnāmanupetadvijasya ca

2.45.10

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः । तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात् पृथक्पृथक्

ekakāle gatā sūnāṃ bahūnāmatha vā dvayoḥ / tantreṇa śrapaṇaṃ kuryācchrāddhaṃ kuryāt pṛthakpṛthak

2.45.11

दद्यात् पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः । तृतीयस्य ततः कुर्यात् संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः)

dadyāt pūrvaṃ mṛtasyādau dvitīyasya tataḥ punaḥ / tṛtīyasya tataḥ kuryāt saṃnipāte tvayaṃ vidhiḥ (kramaḥ)

2.45.12

प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः । तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम्

pratyabdamevaṃ yaḥ kuryādyathātathamatandritaḥ / tārayitvā pitṝn sarvān prāpnoti paramāṃ gatim

2.45.13

न ज्ञायते मृताहश्चेत् प्रस्थानदिनमेव च । मासश्चेत् स्यात् परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम्

na jñāyate mṛtāhaścet prasthānadinameva ca / māsaścet syāt parijñātastaddarśe syānmṛtāhikam

2.45.14

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च । तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत्

yadā māso na vijñāto vijñātaṃ dinameva ca / tadā mārgaśire māsi māghe vā taddinaṃ bhavet

2.45.15

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः । प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ

dinamāsāvavijñātau maraṇasya yadā punaḥ / prasthānadinamāsau tu grāhyau śrāddhe mayoditau

2.45.16

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः । मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु

prasthānasyāpi na jñātau dinamāsau yadā punaḥ / mṛtavārtāśrutau grāhyau pūrvaproktakrameṇa tu

2.45.17

प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा । तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत् तु मृताहिके

pravāsamantareṇāpi syātāṃ tau vismṛtau yadā / tadānīmapi tau grāhyau pūrvavat tu mṛtāhike

2.45.18

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे । आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि

gṛhasthe proṣite yacca kaścittu mriyate gṛhe / āsaucāpagame yatra prārabdhe śrāddhakarmaṇi

2.45.19

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा । आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत्

pratyāgataścejjānāti tatra vṛttaṃ gṛhī tathā / āśaucaṃ gṛhiṇasteṣāṃ na dravyādestadā bhavet

2.45.20

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् । समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः

putrādinā yadārabdhaṃ śrāddhaṃ tattvena vākhilam / samāpanīyaṃ tatrāpi śrāddhaṃ gṛhītu dūrataḥ

2.45.21

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित्

dātrā boktrā ca na jñātaṃ sūtakaṃ mṛtakaṃ tathā / ubhayorapi taddoṣaṃ nāropayati karhicit

2.45.22

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा । भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति

yadā tvanyatarajñātaṃ sūtakaṃ mṛtakaṃ tathā / bhoktureva tadā doṣo nānyo dātā praduṣyati

2.45.23

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् । अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ

ityuktena prakāreṇa yaḥ kuryānmṛtavāsaram / avijñātamṛtāhasya satataṃ tārayatyasau

2.45.24

नित्यश्राद्धे ऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः । सर्वान् पितृगणान् सम्यक् सहैवोद्दिश्य योजयेत्

nityaśrāddhe 'tha gandhādyairdvijānabhyarcya bhaktitaḥ / sarvān pitṛgaṇān samyak sahaivoddiśya yojayet

2.45.25

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् । ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च

āvāhanaṃ svadhākāro piṇḍāgnaukaraṇādikam / brahmacaryādiniyamā viśvadevāstathaiva ca

2.45.26

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् । दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत्

nityaśrāddhe tyajedetān bhojyamannaṃ prakalpayet / dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā namaskārairvisarjayet

2.45.27

देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् । तन्नित्यश्राद्धवत् कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते

devānuddiśya viśvādīn yaddadyāddvijabhojanam / tannityaśrāddhavat kāryaṃ devaśrāddhaṃ taducyate

2.45.28

मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा । उत्तरे ऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु

mātṛśrāddhantu pūrveṇa karmādau paitṛkaṃ tathā / uttare 'hani vṛddhau syānmātāmahagaṇasya tu

2.45.29

श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम्

śrāddhatrayaṃ prakurrvīta vaiśvadevantutāntrikam

2.45.30

मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् । मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु

mātṛbhyaḥ kalpayetpūrvaṃ pitṛbhyastadanantaram / mātāmahebhyaśca tathā dadyāditthaṃ krameṇa tu

2.45.31

मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः । पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितो ऽष्टौ च भावयेत्

mātṛśrāddhe tu viprāṇāmabhāve sukulodgatāḥ / patiputrānvitāḥ sādhvyo yoṣito 'ṣṭau ca bhāvayet

2.45.32

इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा । उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु

iṣṭāpūrtādike śrāddhaṃ kuryādābhyudayaṃ tathā / utpātādinimitteṣu nitya śrāddhavadeva tu

2.45.33

नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा । श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् । इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि

nityaṃ daivañca vṛddhiñca kāmyaṃ naimittikaṃ tathā / śrāddhānyuktaprakāreṇa kurvan siddhimavāpnuyāt / iti te kathitaṃ tārkṣya kimanyatparipṛcchasi

2.45.34