Adhyaya 18

अष्टादशो ऽध्यायः पुत्र उवाच कस्यचित्त्वथ कालस्य कृतवीर्यात्मजोर्ऽजुनः । कृतवीर्ये दिवं याते मन्त्रिभिः सपुरोहितैः

aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ putra uvāca kasyacittvatha kālasya kṛtavīryātmajor'junaḥ / kṛtavīrye divaṃ yāte mantribhiḥ sapurohitaiḥ

18.1

पौरैश्चात्माभिषेकार्थं समाहूतो ऽब्रवीदिदम् । नाहं राज्यं करिष्यामि मन्त्रिणो नरकोत्तरम्

pauraiścātmābhiṣekārthaṃ samāhūto 'bravīdidam / nāhaṃ rājyaṃ kariṣyāmi mantriṇo narakottaram

18.2

यदर्थं गृह्यते शुल्कं तदनिष्पादयन् वृथा । पण्यानां द्वादशं भागं भूपालाय वणिग्जनः

yadarthaṃ gṛhyate śulkaṃ tadaniṣpādayan vṛthā / paṇyānāṃ dvādaśaṃ bhāgaṃ bhūpālāya vaṇigjanaḥ

18.3

दत्त्वार्थरक्षिभिर्मार्गे रक्षितो याति दस्युतः । गोपाश्च घृततक्रादेः षड्भागञ्च कृषीबलाः

dattvārtharakṣibhirmārge rakṣito yāti dasyutaḥ / gopāśca ghṛtatakrādeḥ ṣaḍbhāgañca kṛṣībalāḥ

18.4

दत्त्वान्यद्भूभुजे दद्युर्यदि भागं ततो ऽधिकम् । पण्यादीनामशेषाणां वणिजो गृह्णतस्ततः

dattvānyadbhūbhuje dadyuryadi bhāgaṃ tato 'dhikam / paṇyādīnāmaśeṣāṇāṃ vaṇijo gṛhṇatastataḥ

18.5

इष्टापूर्तविनाशाय तद्राज्ञश्चौरधर्मिणः । यद्यन्यैः पाल्यते लोकस्तद्वृत्तयन्तरसंश्रितैः

iṣṭāpūrtavināśāya tadrājñaścauradharmiṇaḥ / yadyanyaiḥ pālyate lokastadvṛttayantarasaṃśritaiḥ

18.6

गृह्णतो बलिषड्भागं नृपतेर्नरको ध्रुवम् । निरूपितमिदं राज्ञः पूर्वै रक्षणवेतनम्

gṛhṇato baliṣaḍbhāgaṃ nṛpaternarako dhruvam / nirūpitamidaṃ rājñaḥ pūrvai rakṣaṇavetanam

18.7

अरक्षंश्चौरतश्चौर्यं तदेनो नृपतेर्भवेत् । तस्माद्यदि तपस्तप्त्वा प्राप्तो योगित्वमीप्सितम्

arakṣaṃścaurataścauryaṃ tadeno nṛpaterbhavet / tasmādyadi tapastaptvā prāpto yogitvamīpsitam

18.8

भुवः पालनसामर्थ्य-युक्त एको महीपतिः । पृथिव्यां शस्त्रधृङ्मान्यस्त्वहमेवर्धिसंयुतः । ततो भविष्ये नात्मानं करिष्ये पापभागिनम्

bhuvaḥ pālanasāmarthya-yukta eko mahīpatiḥ / pṛthivyāṃ śastradhṛṅmānyastvahamevardhisaṃyutaḥ / tato bhaviṣye nātmānaṃ kariṣye pāpabhāginam

18.9

पुत्र उवाच तस्य तन्निश्चयं ज्ञात्वा मन्त्रिमध्यस्थितो ऽब्रवीत् । गर्गो नाम महाबुद्धिर्मुनिश्रेष्ठो वयो ऽतिगः

putra uvāca tasya tanniścayaṃ jñātvā mantrimadhyasthito 'bravīt / gargo nāma mahābuddhirmuniśreṣṭho vayo 'tigaḥ

18.10

यद्येवं कर्तुकामस्त्वं राज्यं सम्यक् प्रशासितुम् । ततो शृणुष्व मे वाक्यं कुरुष्व च नृपात्मज

yadyevaṃ kartukāmastvaṃ rājyaṃ samyak praśāsitum / tato śṛṇuṣva me vākyaṃ kuruṣva ca nṛpātmaja

18.11

दत्तात्रेयं महाभागं सह्यद्रोणीकृताश्रयम् । तमाराधय भूपाल ! पाति यो भुवनत्रयम्

dattātreyaṃ mahābhāgaṃ sahyadroṇīkṛtāśrayam / tamārādhaya bhūpāla ! pāti yo bhuvanatrayam

18.12

योगयुक्तं महाभागं सर्वत्र समदर्शिनम् । विष्णोरंशं जगद्धातुरवतीर्णं महीतले

yogayuktaṃ mahābhāgaṃ sarvatra samadarśinam / viṣṇoraṃśaṃ jagaddhāturavatīrṇaṃ mahītale

18.13

यमाराध्य सहस्राक्षः प्राप्तवान् पदमात्मनः । हृतं दुरात्मभिर्दैत्यैर्जघान च दितेः सुतान्

yamārādhya sahasrākṣaḥ prāptavān padamātmanaḥ / hṛtaṃ durātmabhirdaityairjaghāna ca diteḥ sutān

18.14

अर्जुन उवाच कथमाराधितो देवैर्दत्तात्रेयः प्रतापवान् । कथञ्चापहृतं दैत्यैरिन्द्रत्वं प्राप वासवः

arjuna uvāca kathamārādhito devairdattātreyaḥ pratāpavān / kathañcāpahṛtaṃ daityairindratvaṃ prāpa vāsavaḥ

18.15

गर्ग उवाच देवानां दानवानाञ्च युद्धमासीत् सुदारुणम् । दैत्यानामीश्वरो जम्भो देवानाञ्च शचीपतिः

garga uvāca devānāṃ dānavānāñca yuddhamāsīt sudāruṇam / daityānāmīśvaro jambho devānāñca śacīpatiḥ

18.16

तेषाञ्च युध्यमानानां दिव्यः संवत्सरो गतः । ततो देवाः पराभूता दैत्या विजयिनो ऽभवन्

teṣāñca yudhyamānānāṃ divyaḥ saṃvatsaro gataḥ / tato devāḥ parābhūtā daityā vijayino 'bhavan

18.17

विप्रचित्तिमुखैर्देवा दानवैस्ते पराजिताः । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये

vipracittimukhairdevā dānavaiste parājitāḥ / palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye

18.18

बृहस्पतिमुपागम्य दैत्यसैन्यवधेप्सवः । अमन्त्रयन्त सहिता बालखिल्यैस्तथर्षिभिः

bṛhaspatimupāgamya daityasainyavadhepsavaḥ / amantrayanta sahitā bālakhilyaistatharṣibhiḥ

18.19

बृहस्पतिरुवाच दत्तात्रेयं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् । विकृताचरणं भक्त्या सन्तोषयितुमर्हथ

bṛhaspatiruvāca dattātreyaṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam / vikṛtācaraṇaṃ bhaktyā santoṣayitumarhatha

18.20

स वो दैत्यविनाशाय वरदो दास्यते वरम् । ततो हनिष्यथ सुरा सहिता दैत्यदानवान्

sa vo daityavināśāya varado dāsyate varam / tato haniṣyatha surā sahitā daityadānavān

18.21

गर्ग उवाच इत्युक्तास्ते तदा जग्मुर्दत्तात्रेयाश्रमं सुराः । ददृशुश्च महात्मानं तं ते लक्ष्म्या समन्वितम्

garga uvāca ityuktāste tadā jagmurdattātreyāśramaṃ surāḥ / dadṛśuśca mahātmānaṃ taṃ te lakṣmyā samanvitam

18.22

उद्गीयमानं गन्धर्वैः सुरापानरतं मुनिम् । ते तस्य गत्वा प्रणतिमवदन् साध्यसाधनम्

udgīyamānaṃ gandharvaiḥ surāpānarataṃ munim / te tasya gatvā praṇatimavadan sādhyasādhanam

18.23

चक्रुः स्तवञ्चोपजह्रुर्भक्ष्यभोज्यस्त्रगादिकम् । तिष्ठन्तमनुतिष्ठन्ति यान्तं यान्ति दिवौकसः

cakruḥ stavañcopajahrurbhakṣyabhojyastragādikam / tiṣṭhantamanutiṣṭhanti yāntaṃ yānti divaukasaḥ

18.24

आराधयामासुरधः स्थितास्तिष्ठन्तमासने । स प्राह प्रणतान् देवान् दत्तात्रेयः किमिष्यते । मत्तो भवद्भिर्येनेयं शुश्रूषा क्रियते मम

ārādhayāmāsuradhaḥ sthitāstiṣṭhantamāsane / sa prāha praṇatān devān dattātreyaḥ kimiṣyate / matto bhavadbhiryeneyaṃ śuśrūṣā kriyate mama

18.25

देवा ऊचुः दानवैर्मुनिशार्दूल ! जम्भाद्यैर्भूर्भुवादिकम् । हृतं तैलोक्यमाक्रम्य क्रतुभागाश्च कृत्स्नशः

devā ūcuḥ dānavairmuniśārdūla ! jambhādyairbhūrbhuvādikam / hṛtaṃ tailokyamākramya kratubhāgāśca kṛtsnaśaḥ

18.26

तद्वधे कुरु बुद्धिं त्वं परित्राणाय नो ऽनघ । त्वत्प्रसादादभीप्सामः पुनः प्राप्तं त्रिविष्टपम्

tadvadhe kuru buddhiṃ tvaṃ paritrāṇāya no 'nagha / tvatprasādādabhīpsāmaḥ punaḥ prāptaṃ triviṣṭapam

18.27

दत्तात्रेय उवाच मद्यासक्तो ऽहमुच्छिष्टो न चैवाहं जितेन्द्रियः । कथमिच्छथ मत्तो ऽपि देवाः शत्रुपराभवम्

dattātreya uvāca madyāsakto 'hamucchiṣṭo na caivāhaṃ jitendriyaḥ / kathamicchatha matto 'pi devāḥ śatruparābhavam

18.28

देवा ऊचुः अनघस्त्वं जगन्नाथ न लेपस्तव विद्यते । विद्याक्षालनशुद्धान्तर्निविष्टज्ञानदीधिते !

devā ūcuḥ anaghastvaṃ jagannātha na lepastava vidyate / vidyākṣālanaśuddhāntarniviṣṭajñānadīdhite !

18.29

दत्तात्रेय उवाच सत्यमेतत् सुरा विद्या ममास्ति समदर्शिनः । अस्यास्तु योषितः सङ्गादहमुच्छिष्टतां गतः

dattātreya uvāca satyametat surā vidyā mamāsti samadarśinaḥ / asyāstu yoṣitaḥ saṅgādahamucchiṣṭatāṃ gataḥ

18.30

स्त्रीसम्भोगो हि दोषाय सातत्येनोपसेवितः । एवमुक्तास्ततो देवाः पुनर्वचनमब्रुवन्

strīsambhogo hi doṣāya sātatyenopasevitaḥ / evamuktāstato devāḥ punarvacanamabruvan

18.31

देवा ऊचुः अनघेयं द्विजश्रेष्ठ जगन्माता न दुष्यते । यथांशुमाला सूर्यस्य द्विज-चाण्डालसङ्गिनी

devā ūcuḥ anagheyaṃ dvijaśreṣṭha jaganmātā na duṣyate / yathāṃśumālā sūryasya dvija-cāṇḍālasaṅginī

18.32

गर्ग उवाच एवमुक्तस्ततो देवैर्दत्तात्रेयो ऽब्रवीदिदम् । प्रहस्य त्रिदशान् सर्वान् यद्येतद्भवतां मतम्

garga uvāca evamuktastato devairdattātreyo 'bravīdidam / prahasya tridaśān sarvān yadyetadbhavatāṃ matam

18.33

तदाहूयासुरान् सर्वान् युद्धाय सुरसत्तमाः । इहानयत मद्दृष्टिगोचरं मा विलम्बतः

tadāhūyāsurān sarvān yuddhāya surasattamāḥ / ihānayata maddṛṣṭigocaraṃ mā vilambataḥ

18.34

मद्दृष्टिपातहुतभुक्-प्रक्षीणबलतेजसः । येन नाशमशेषास्ते प्रयान्ति मम दर्शनात्

maddṛṣṭipātahutabhuk-prakṣīṇabalatejasaḥ / yena nāśamaśeṣāste prayānti mama darśanāt

18.35

गर्ग उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवैर्दैत्या महाबलाः । आहवाय समाहूता जग्मुर्देवगणान् रुषा

garga uvāca tasya tadvacanaṃ śrutvā devairdaityā mahābalāḥ / āhavāya samāhūtā jagmurdevagaṇān ruṣā

18.36

ते हन्यमाना दैतेयैर्देवा शीघ्रं भयातुराः । दत्तात्रेयाश्रमं जग्मुः समेताः शरणार्थिनः

te hanyamānā daiteyairdevā śīghraṃ bhayāturāḥ / dattātreyāśramaṃ jagmuḥ sametāḥ śaraṇārthinaḥ

18.37

तमेव विविशुर्दैत्याः कालयन्तो दिवौकसः । ददृशुश्च महात्मानं दत्तात्रेयं महाबलम्

tameva viviśurdaityāḥ kālayanto divaukasaḥ / dadṛśuśca mahātmānaṃ dattātreyaṃ mahābalam

18.38

वामपार्श्वस्थितामिष्टामशेषजगतां शुभाम् । भार्याञ्चास्य सुचार्वङ्गीं लक्ष्मीमिन्दुनिभाननाम्

vāmapārśvasthitāmiṣṭāmaśeṣajagatāṃ śubhām / bhāryāñcāsya sucārvaṅgīṃ lakṣmīmindunibhānanām

18.39

नीलोत्पलाभनयनां पीनश्रोणिपयोधराम् । गदन्तीं मधुरां भाषां सर्वैर्योषिद्गुणैर्युताम्

nīlotpalābhanayanāṃ pīnaśroṇipayodharām / gadantīṃ madhurāṃ bhāṣāṃ sarvairyoṣidguṇairyutām

18.40

ते तां दृष्ट्वाग्रतो दैत्याः साभिलाषा मनोभवम् । न शेसुरुद्धतं धैर्यान्मनसा वोढुमातुराः

te tāṃ dṛṣṭvāgrato daityāḥ sābhilāṣā manobhavam / na śesuruddhataṃ dhairyānmanasā voḍhumāturāḥ

18.41

त्यक्त्वा देवान् स्त्रियं तां तु हर्तुकामा हतौजसः । तेन पापेन मुह्यन्तः संशक्तास्ते ततो ऽब्रुवन्

tyaktvā devān striyaṃ tāṃ tu hartukāmā hataujasaḥ / tena pāpena muhyantaḥ saṃśaktāste tato 'bruvan

18.42

स्त्रोरत्नमेतत् त्रैलोक्ये सारं नो यदि वै भवेत् । कृतकृत्यास्ततः सर्व इति नो भावितं मनः

stroratnametat trailokye sāraṃ no yadi vai bhavet / kṛtakṛtyāstataḥ sarva iti no bhāvitaṃ manaḥ

18.43

तस्मात् सर्वे समुत्क्षिप्य शिविकायां सुरार्दनाः । आरोप्य स्वमधिष्ठानं नयाम इति निश्चिताः

tasmāt sarve samutkṣipya śivikāyāṃ surārdanāḥ / āropya svamadhiṣṭhānaṃ nayāma iti niścitāḥ

18.44

गर्ग उवाच सानुरागास्ततस्ते तु प्रोक्ताश्चेत्त्थं परस्परम् । तस्य तां योषितं साध्वीं समुत्क्षिप्य स्मरार्दिताः

garga uvāca sānurāgāstataste tu proktāścettthaṃ parasparam / tasya tāṃ yoṣitaṃ sādhvīṃ samutkṣipya smarārditāḥ

18.45

शिविकायां समारोप्य सहिता दैत्यदानवाः । शिरः सु शिविकां कृत्वा स्वस्थानाभिमुखं ययुः

śivikāyāṃ samāropya sahitā daityadānavāḥ / śiraḥ su śivikāṃ kṛtvā svasthānābhimukhaṃ yayuḥ

18.46

दत्तात्रेयस्ततो देवान् विहस्येदमथाब्रवीत् । दिष्ट्या वर्धथ दैत्यानामेषा लक्ष्मीः शिरोगता । सप्त सथानान्यतिक्रान्ता नवमन्यमुपैष्यति

dattātreyastato devān vihasyedamathābravīt / diṣṭyā vardhatha daityānāmeṣā lakṣmīḥ śirogatā / sapta sathānānyatikrāntā navamanyamupaiṣyati

18.47

देवा ऊचुः कथयस्व जगन्नाथ ! केषु स्थानेष्वस्थिता । पुरुषस्य फलं किं वा प्रयच्छत्यथ नश्यति

devā ūcuḥ kathayasva jagannātha ! keṣu sthāneṣvasthitā / puruṣasya phalaṃ kiṃ vā prayacchatyatha naśyati

18.48

दत्तात्रेय उवाच नृणां पदे स्थिता लक्ष्मीर्निलयं सम्प्रयच्छति । सक्थ्न्योश्च संस्थिता वस्त्रं तथा नानाविधं वसु

dattātreya uvāca nṛṇāṃ pade sthitā lakṣmīrnilayaṃ samprayacchati / sakthnyośca saṃsthitā vastraṃ tathā nānāvidhaṃ vasu

18.49

कलात्रञ्च गुह्यसंस्था क्रोडस्थापत्यदायिनी । मनोरथान् पूरयति पुरुषाणां हृदि स्थिता

kalātrañca guhyasaṃsthā kroḍasthāpatyadāyinī / manorathān pūrayati puruṣāṇāṃ hṛdi sthitā

18.50

लक्ष्मीर्लक्ष्मीवतां श्रेष्ठा कण्ठस्था कण्ठभूषणम् । अभीष्टबन्धुदारैश्च तथाश्लेषं प्रवासिभिः

lakṣmīrlakṣmīvatāṃ śreṣṭhā kaṇṭhasthā kaṇṭhabhūṣaṇam / abhīṣṭabandhudāraiśca tathāśleṣaṃ pravāsibhiḥ

18.51

सृष्टानुवाक्यलावण्यमाज्ञामवितथां तथा । मुखसंस्था कवित्वञ्च यच्छत्युदधिसम्भवा

sṛṣṭānuvākyalāvaṇyamājñāmavitathāṃ tathā / mukhasaṃsthā kavitvañca yacchatyudadhisambhavā

18.52

शिरोगता सन्त्यजति ततो ऽन्यं याति चाश्रयम् । सेयं शिरोगता चैतान् परित्यक्ष्यति साम्प्रतम्

śirogatā santyajati tato 'nyaṃ yāti cāśrayam / seyaṃ śirogatā caitān parityakṣyati sāmpratam

18.53

प्रगृह्यास्त्राणि बध्यन्तां तस्मादेते सुरारयः । न भेतव्यं भृशञ्चैते मया निस्तेजसः कृताः । परदारावमर्षाच्च दग्धपुण्या हतौजसः

pragṛhyāstrāṇi badhyantāṃ tasmādete surārayaḥ / na bhetavyaṃ bhṛśañcaite mayā nistejasaḥ kṛtāḥ / paradārāvamarṣācca dagdhapuṇyā hataujasaḥ

18.54

ततस्ते विविधैरस्त्रैर्वध्यमानाः सुरारयः । मूध्नि लक्ष्म्या समाक्रान्ता विनेशुरिति नः श्रुतम्

tataste vividhairastrairvadhyamānāḥ surārayaḥ / mūdhni lakṣmyā samākrāntā vineśuriti naḥ śrutam

18.55

लक्ष्मीश्चीत्पत्य सम्प्राप्ता दत्तात्रेयं महामुनिम् । स्तूयमाना सुरैः सर्वैर्दैत्यनाशान्मुदान्वितैः

lakṣmīścītpatya samprāptā dattātreyaṃ mahāmunim / stūyamānā suraiḥ sarvairdaityanāśānmudānvitaiḥ

18.56

प्रणिपत्य ततो देवा दत्तात्रेयं मनीषिणम् । नाकपृष्ठमनुप्राप्ता यथापूर्वं गतज्वराः

praṇipatya tato devā dattātreyaṃ manīṣiṇam / nākapṛṣṭhamanuprāptā yathāpūrvaṃ gatajvarāḥ

18.57

तथा त्वमपि रोजेन्द्र ! यदीच्छसि यथेप्सितम् । प्राप्तुमैश्वर्यमतुलं तूर्णमाराधयस्व ताम्

tathā tvamapi rojendra ! yadīcchasi yathepsitam / prāptumaiśvaryamatulaṃ tūrṇamārādhayasva tām

18.58