Adhyaya 20

विंशो ऽध्यायः जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः

viṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca prāgbabhūva mahāvīryaḥ śatrujinnāma pārthivaḥ / tutoṣa yasya yajñeṣu somāvāptyā purandaraḥ

20.1

तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धि-विक्रम-लावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः

tasyātmajo mahāvīryo babhūvārividāraṇaḥ / buddhi-vikrama-lāvaṇyairguruśakrāśvibhiḥ samaḥ

20.2

स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः

sa samānavayo-buddhi-sattva-vikrama-ceṣṭitaiḥ / nṛpaputro nṛpasutairnityamāste samāvṛtaḥ

20.3

कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः

kadācicchāstrasambhāra-vivekakṛtaniścayaḥ / kadācit kāvyasaṃlāpa-gīta-nāṭakasambhavaiḥ

20.4

तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यन्दनाभ्यासतत्परः

tathaivākṣavinodaiśca śastrāstravinayeṣu ca / yogyāni yuddhanāgāśva-syandanābhyāsatatparaḥ

20.5

रेमे नरेन्द्रपुत्रो ऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रवपि मुदा युतः

reme narendraputro 'sau narendratanayaiḥ saha / yathaiva hi divā tadvadrātravapi mudā yutaḥ

20.6

तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः

teṣāṃ tu krīḍatāṃ tatra dvija-bhūpa-viśāṃ sutāḥ / samānavayasaḥ prītyā rantumāyāntyanekaśaḥ

20.7

कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु

kasyacittvatha kālasya nāgalokānmahītalam / kumārāvāgatau nāgau putrāvaśvatarasya tu

20.8

ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः

brahmarūpapraticchannau taruṇau priyadarśanau / tau tairnṛpasutaiḥ sārdhaṃ tathaivānyairdvijanmabhiḥ

20.9

विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्व च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः

vinodairvividhaistatra tasthatuḥ prītisaṃyutau / sarva ca te nṛpasutāste ca brahmaviśāṃ sutāḥ

20.10

नागराजात्मजौ तौ च स्त्रानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम्

nāgarājātmajau tau ca strānasaṃvāhanādikam / vastragandhānusayuktāṃ cakrurbhāgabhujikriyām

20.11

अहन्यहन्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः

ahanyahanyanuprāpte tau ca nāgakumārakau / ājagmaturmudā yuktau prītyā sūnormahīpateḥ

20.12

स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-संलापादिभिरेव च

sa ca tābhyāṃ nṛpasutaḥ paraṃ nirvāṇamāptavān / vinodairvividhairhāsya-saṃlāpādibhireva ca

20.13

विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये

vinā tābhyāṃ na bubhuje na sastrau na papau madhu / na rarāma na jagrāha śāstrāṇyātmaguṇardhaye

20.14

रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने

rasātale ca tau rātriṃ vinā tena mahātmanā / niśvāsaparamau nītvā jagmatustaṃ dine dine

20.15

मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ

martyaloke parā prītirbhavatoḥ kena putrakau / saheti papraccha pitā tāvubhau nāgadārakau

20.16

दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ

dṛṣṭayoratra pātāle bahūni divasāni me / divā rajanyāmevobhau paśyāmi priyadarśanau

20.17

जड उवाच प्रत्यूचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ

jaḍa uvāca pratyūcaturmahābhāgāvuragādhipateḥ sutau

20.18

पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः

putrāvūcatuḥ putraḥ śatrujitastāta nāmnā khyāta ṛtadhvajaḥ / rūpavānārjavopetaḥ śūro mānī priyaṃvadaḥ

20.19

अनापृष्टकथो वाग्ग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः

anāpṛṣṭakatho vāggmī vidvān maitro guṇākaraḥ / mānyamānayitā dhīmān hrīmān vinayabhūṣaṇaḥ

20.20

तस्योपचारसम्प्रीति-सम्बोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः

tasyopacārasamprīti-sambogāpahṛtaṃ manaḥ / nāgaloke bhuvarloke na ratiṃ vindate pitaḥ

20.21

तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा

tadviyogena nastāta ! na pātālañca śītalam / paritāpāya tatsaṅgādāhlādāya ravirdivā

20.22

पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम्

pitovāca putraḥ puṇyavato dhanyaḥ sa yasyaivaṃ bhavidvidhaiḥ / parokṣasyāpi guṇibhaiḥ kriyate guṇakīrtanam

20.23

सन्ति शास्त्रविदो ऽशीलाः सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम्

santi śāstravido 'śīlāḥ santi mūrkhāḥ suśīlinaḥ / śāstraśīle samaṃ manye putrau dhanyatarantu tam

20.24

तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता

tasya mitraguṇān mitrāṇyamitrāśca parākramam / kathayanti sadā satsu putravāṃstena vai pitā

20.25

तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः

tasyopakāriṇaḥ kaccid bhavadbhyāmabhivāñchitam / kiñcinniṣpāditaṃ vatsau paritoṣāya cetasaḥ

20.26

स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः

sa dhanyo jīvitaṃ tasya tasya janma sujanmanaḥ / yasyārthino na vimukhā mitrārtho na ca durbalaḥ

20.27

मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया

madgṛhe yad suvarṇādi ratnaṃ vāhanamāsanam / yaccānyat prītaye tasya taddeyamaviśaṅkayā

20.28

धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतिरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति

dhik tasya jīvitaṃ puṃso mitrāṇāmupakāriṇām / pratirūpamakurvan yo jīvāmītyavagacchati

20.29

उपकारं सुहृद्वर्गे यो ऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम्

upakāraṃ suhṛdvarge yo 'pakārañca śatruṣu / nṛmegho varṣati prājñāstasyecchanti sadonnatim

20.30

पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदार्च्चिताः

putrāvūcatuḥ kiṃ tasya kṛtakṛtyasya kartuṃ śakyeta kenacit / yasya sarvārthino gehe sarvakāmaiḥ sadārccitāḥ

20.31

यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च

yāni ratnāni tadgehe pātāle tāni naḥ kutaḥ / vāhanāsanayānāni bhūṣaṇānyambarāṇi ca

20.32

विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः

vijñānaṃ tatra yaccāsti tadanyatra na vidyate / prājñānāmapyasau tāta sarvasandehahṛttamaḥ

20.33

एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीनीश्वरादृते

ekaṃ tasyāsti kartavyamasādhyaṃ tacca nau matam / hiraṇyagarbha-govinda-śarvādīnīśvarādṛte

20.34

पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यद् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम्

pitovāca pathāpi śrotumicchāmi tasya yad kāryamuttamam / asādhyamathavā sādhyaṃ kiṃ vāsādhyaṃ vipaścitām

20.35

देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसायिनः

devatvamamareśatvaṃ tatpūjyatvañca mānavāḥ / prayānti vāñchitaṃ vānyad dṛḍhaṃ ye vyavasāyinaḥ

20.36

नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम्

nāvijñātaṃ na cāgamyaṃ nāprāpyaṃ divi ceha vā / udyatānāṃ manuṣyāṇāṃ yatacittendriyātmanām

20.37

योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयो ऽपि पादमेकं न गच्छति

yojanānāṃ sahasrāṇi vrajan yāti pitīlikaḥ / agacchan vainateyo 'pi pādamekaṃ na gacchati

20.38

क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः

kva bhūtalaṃ kva ca dhrauvyaṃ sthānaṃ yat prāptavān dhruvaḥ / uttānapādanṛpateḥ putraḥ san bhūmigocaraḥ

20.39

तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम्

tat kathyatāṃ mahābhāga kāryavān yena putrakau / sa bhūpālasutaḥ sādhuryenānṛṇyaṃ bhaveta vām

20.40

पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृतं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः

putrāvūcatuḥ tenākhyātamidaṃ tāta pūrvavṛtaṃ mahātmanā / kaumārake yathā tasya vṛtaṃ sadvṛttaśālinaḥ

20.41

तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्तमः । गालवो ऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम्

tantu śatrujitaṃ tāta pūrvaṃ kaścididvajottamaḥ / gālavo 'bhyāgamaddhīmān gṛhītvā turagottamam

20.42

प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । को ऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत्

pratyuvāca ca rājānaṃ samupetyāśramaṃ mama / ko 'pi daityādhamo rājan vidhvaṃsayati pāpakṛt

20.43

तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहेभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात्

tattadrūpaṃ samāsthāya siṃhebha-vanacāriṇām / anyeṣāñcālpakāyānāmaharniśamakāraṇāt

20.44

समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्रानि यथा चलति मे मनः

samādhidhyānayuktasya maunavrataratasya ca / tathā karoti vighrāni yathā calati me manaḥ

20.45

दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुः खार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव

dagdhaṃ kopāgninā sadyaḥ samarthastvaṃ vayaṃ na tu / duḥ khārjitasya tapaso vyayamicchāmi pārthiva

20.46

एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत् क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्झितः

ekadā tu mayā rājannatinirviṇṇacetasā / tat kleśitena niśvāso nirīkṣyāsuramujjhitaḥ

20.47

ततो ऽम्बरतलात् सद्यः पतितो ऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम्

tato 'mbaratalāt sadyaḥ patito 'yaṃ turaṅgamaḥ / vāk cāśarīriṇī prāha naranātha śṛṇuṣva tām

20.48

अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः

aśrāntaḥ sakalaṃ bhūmervalayaṃ turagottamaḥ / samarthaḥ krāntumarkeṇa tavāyaṃ pratipāditaḥ

20.49

पातालाम्बरतोयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि

pātālāmbaratoyeṣu na cāsya vihatā gatiḥ / samastadikṣu vrajato na bhaṅgaḥ parvateṣvapi

20.50

यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तो ऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति

yato bhūvalayaṃ sarvamaśrānto 'yaṃ cariṣyati / ataḥ kuvalayo nāmnā khyātiṃ loke prayāsyati

20.51

क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति

kliśyatyaharniśaṃ pāpo yaśca tvāṃ dānavādhamaḥ / tamapyenaṃ samāruhya dvijaśreṣṭha haniṣyati

20.52

शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति

śatrujinnāma bhūpālastasya putra ṛtadhvajaḥ / prāpyaitadaśvaratnañca khyātimetena yāsyati

20.53

सो ऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः

so 'haṃ tvāṃ samanuprāptastapaso vighrakāriṇam / taṃ nivāraya bhūpāla bhāgabhāṅnṛpatiryataḥ

20.54

तदेतश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते

tadetaśvaratnaṃ te mayā bhūpa niveditam / putramājñāpaya tathā yathā dharmo na lupyate

20.55

स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम्

sa tasya vacanādrājā taṃ vai putramṛtadhvajam / tamaśvaratnamāropya kṛtakautukamaṅgalam

20.56

अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सो ऽपि तमादाय ययौ मुनिः

apreṣayata dharmātmā gālavena samaṃ tadā / svamāśramapadaṃ so 'pi tamādāya yayau muniḥ

20.57