Adhyaya 21

एकविंशो ऽध्यायः पितोवाच गालवेन समं गत्वा नृपपुत्रेण तेन यत् । कृतं तत् कथ्यतां पुत्रौ विचित्रा युवयोः कथा

ekaviṃśo 'dhyāyaḥ pitovāca gālavena samaṃ gatvā nṛpaputreṇa tena yat / kṛtaṃ tat kathyatāṃ putrau vicitrā yuvayoḥ kathā

21.1

पुत्रावूचतुः स गालवाश्रमे रम्ये तिष्ठन् भूपालनन्दनः । सर्वविघ्रोपशमनं चकार ब्रह्मवादिनाम्

putrāvūcatuḥ sa gālavāśrame ramye tiṣṭhan bhūpālanandanaḥ / sarvavighropaśamanaṃ cakāra brahmavādinām

21.2

वीरं कुवलयाश्वं तं वसन्तं गालवाश्रमे । मदावलेपोपहतो नाजानाद्दानवाधमः

vīraṃ kuvalayāśvaṃ taṃ vasantaṃ gālavāśrame / madāvalepopahato nājānāddānavādhamaḥ

21.3

ततस्तं गालवं विप्रं सन्ध्योपासनतत्परम् । शौकरं रूपमास्थाय प्रधर्षयितुमागतम्

tatastaṃ gālavaṃ vipraṃ sandhyopāsanatatparam / śaukaraṃ rūpamāsthāya pradharṣayitumāgatam

21.4

मुनिशिष्यैरथोत्क्रुष्टे शीघ्रमारुह्य तं हयम् । अन्वधावद्वराहं तं नृपपुत्रः शरासनी

muniśiṣyairathotkruṣṭe śīghramāruhya taṃ hayam / anvadhāvadvarāhaṃ taṃ nṛpaputraḥ śarāsanī

21.5

आजघान च बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्चसा । आकृष्य बलवच्चापं चारुचित्रोपशोभितम्

ājaghāna ca bāṇena candrārdhākāravarcasā / ākṛṣya balavaccāpaṃ cārucitropaśobhitam

21.6

नाराचाभिहतः शीघ्रमात्मत्राणपरो मृगः । गिरिपादपसम्बाधां सो ऽन्वक्रामन्महाटवीम्

nārācābhihataḥ śīghramātmatrāṇaparo mṛgaḥ / giripādapasambādhāṃ so 'nvakrāmanmahāṭavīm

21.7

तमन्वधावद्वेगेन तुरगो ऽसौ मनोजवः । चोदितो राजपुत्रेण पितुरादेशकारिणा

tamanvadhāvadvegena turago 'sau manojavaḥ / codito rājaputreṇa piturādeśakāriṇā

21.8

अतिक्रम्याथ वेगेन योजनानि सहस्रशः । धरण्यां विवृते गर्ते निपपात लघुक्रमः

atikramyātha vegena yojanāni sahasraśaḥ / dharaṇyāṃ vivṛte garte nipapāta laghukramaḥ

21.9

तस्यानन्तरमेवाशु सो ऽप्यश्वी नृपतेः सुतः । निपपात महागर्ते तिमिरौघसमावृते

tasyānantaramevāśu so 'pyaśvī nṛpateḥ sutaḥ / nipapāta mahāgarte timiraughasamāvṛte

21.10

ततो नादृश्यत मृगः स तस्मिन् राजसूनुना । प्रकाशञ्च स पातालमपश्यत् तत्र नापि नम्

tato nādṛśyata mṛgaḥ sa tasmin rājasūnunā / prakāśañca sa pātālamapaśyat tatra nāpi nam

21.11

ततो ऽपश्यत् स सौवर्ण-प्रासादशतसंकुलम् । पुरन्दरपुरप्रख्यं पुरं प्राकारशोभितम्

tato 'paśyat sa sauvarṇa-prāsādaśatasaṃkulam / purandarapuraprakhyaṃ puraṃ prākāraśobhitam

21.12

तत् प्रविश्य स नापश्यत् तत्र कञ्चिन्नरं पुरे । भ्रमता च ततो दृष्टा तत्र योषित् त्वरान्विता

tat praviśya sa nāpaśyat tatra kañcinnaraṃ pure / bhramatā ca tato dṛṣṭā tatra yoṣit tvarānvitā

21.13

सा पृष्टा तेन तन्वङ्गी प्रस्थिता केन कस्य वा । नोवाच किञ्चित् प्रासादमारुरोह च भामिनी

sā pṛṣṭā tena tanvaṅgī prasthitā kena kasya vā / novāca kiñcit prāsādamāruroha ca bhāminī

21.14

सो ऽप्यश्वमेकतो बद्ध्वा तामेवानुससार वै । विस्मयोत्फुल्लनयनो निः शङ्को नृपतेः सुतः

so 'pyaśvamekato baddhvā tāmevānusasāra vai / vismayotphullanayano niḥ śaṅko nṛpateḥ sutaḥ

21.15

ततो ऽपश्यत् सुविस्तीर्णे पर्यङ्के सर्वकाञ्चने । निषण्णां कन्यकामेकां कामयुक्तां रतीमिव

tato 'paśyat suvistīrṇe paryaṅke sarvakāñcane / niṣaṇṇāṃ kanyakāmekāṃ kāmayuktāṃ ratīmiva

21.16

विस्पष्टेन्दुमुखीं सुभ्रूं पीनश्रोणिपयोधराम् । बिम्बाधरोष्ठीं नन्वङ्गीं नीलोत्पलविलोचनाम्

vispaṣṭendumukhīṃ subhrūṃ pīnaśroṇipayodharām / bimbādharoṣṭhīṃ nanvaṅgīṃ nīlotpalavilocanām

21.17

रक्ततुङ्गनखीं श्यामां मृद्वीं ताम्रकराङ्घ्रिकाम् । करभोरुं सुदशनां नीलसूक्ष्मस्थिरालकाम्

raktatuṅganakhīṃ śyāmāṃ mṛdvīṃ tāmrakarāṅghrikām / karabhoruṃ sudaśanāṃ nīlasūkṣmasthirālakām

21.18

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीमनङ्गाङ्गलतामिव । सो ऽमन्यत् पार्थिवसुतस्तां रसातलदेवताम्

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīmanaṅgāṅgalatāmiva / so 'manyat pārthivasutastāṃ rasātaladevatām

21.19

सा च दृष्ट्वैव तं बाला नीलकुञ्चितमूर्धजम् । पीनोरुस्कन्धबाहुं तममंस्त मदनं शुभा

sā ca dṛṣṭvaiva taṃ bālā nīlakuñcitamūrdhajam / pīnoruskandhabāhuṃ tamamaṃsta madanaṃ śubhā

21.20

उत्तस्थौ च महाभागा चित्तक्षोभमवाप्य सा । लज्जाविस्मयदैन्यानां सद्यस्तन्वी वशं गता

uttasthau ca mahābhāgā cittakṣobhamavāpya sā / lajjāvismayadainyānāṃ sadyastanvī vaśaṃ gatā

21.21

को ऽयं देवो नु यक्षो वा गन्धर्वो वोरगो ऽपि वा । विद्याधरो वा सम्प्राप्तः कृतपुण्यरतिर्नरः

ko 'yaṃ devo nu yakṣo vā gandharvo vorago 'pi vā / vidyādharo vā samprāptaḥ kṛtapuṇyaratirnaraḥ

21.22

एवं विचिन्त्य वहुधा निश्वस्य च महीतले । उपविश्य ततो भेजे सा मूर्च्छां मदिरक्षणा

evaṃ vicintya vahudhā niśvasya ca mahītale / upaviśya tato bheje sā mūrcchāṃ madirakṣaṇā

21.23

सो ऽपि कामशराघातमवाप्य नृपतेः सुतः । तां समाश्वासयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन्

so 'pi kāmaśarāghātamavāpya nṛpateḥ sutaḥ / tāṃ samāśvāsayāmāsa na bhetavyamiti bruvan

21.24

सा च स्त्री या तदा दृष्टा पूर्वं तेन महात्मना । तालवृन्तमुपादाय पर्यवीजयदाकुला

sā ca strī yā tadā dṛṣṭā pūrvaṃ tena mahātmanā / tālavṛntamupādāya paryavījayadākulā

21.25

समाश्वास्य तदा पृष्टा तेन संमोहकारणम् । किञ्चिल्लज्जान्विता बाला तस्याः सख्युर्न्यवेदयत्

samāśvāsya tadā pṛṣṭā tena saṃmohakāraṇam / kiñcillajjānvitā bālā tasyāḥ sakhyurnyavedayat

21.26

सा चास्मै कथयामास नृपपुत्राय विस्तरात् । मोहस्य कारणं सर्वं तद्दर्शनसमुद्भवम् । यथा तया समाख्यातं तद्वृत्तान्तञ्च भामिनी

sā cāsmai kathayāmāsa nṛpaputrāya vistarāt / mohasya kāraṇaṃ sarvaṃ taddarśanasamudbhavam / yathā tayā samākhyātaṃ tadvṛttāntañca bhāminī

21.27

स्त्र्युवाच विश्वावसुरिति ख्यातो दिवि गन्धर्वराट् प्रभो । तस्येयमात्मजा सुभ्रूर्नाम्नरा ख्याता मदालसा

stryuvāca viśvāvasuriti khyāto divi gandharvarāṭ prabho / tasyeyamātmajā subhrūrnāmnarā khyātā madālasā

21.28

वज्रकेतोः सुतश्चोग्रो दानवो ऽरिविदारणः । पातालकेतुर्विख्यातः पातालान्तरसंश्रयः

vajraketoḥ sutaścogro dānavo 'rividāraṇaḥ / pātālaketurvikhyātaḥ pātālāntarasaṃśrayaḥ

21.29

तेनेयमुद्यानगता कृत्वा मायां तमोमयीम् । अपहृत्य मयां हीना बाला नीता दुरात्मना

teneyamudyānagatā kṛtvā māyāṃ tamomayīm / apahṛtya mayāṃ hīnā bālā nītā durātmanā

21.30

आगामिन्यां त्रयोदश्यामुद्वक्ष्यति किलासुरः । स तु नार्हति चार्वङ्गीं शूद्रो वेदश्रुतीमिव

āgāminyāṃ trayodaśyāmudvakṣyati kilāsuraḥ / sa tu nārhati cārvaṅgīṃ śūdro vedaśrutīmiva

21.31

अतीते च दिने बालामात्मव्यापदनोद्यताम् । सुरभिः प्राह नायं त्वं प्राप्स्यते दानवाधमः

atīte ca dine bālāmātmavyāpadanodyatām / surabhiḥ prāha nāyaṃ tvaṃ prāpsyate dānavādhamaḥ

21.32

मर्त्यलोकमनुप्राप्तं य एनं छेत्स्यते शरैः । सते भर्ता महाभागे अचिरेण भविष्यति

martyalokamanuprāptaṃ ya enaṃ chetsyate śaraiḥ / sate bhartā mahābhāge acireṇa bhaviṣyati

21.33

अहं चास्याः सखी नाम्नरा कुण्डलेति मनस्विनी । सुता विन्ध्यवतः पत्नी वीरपुष्करमालिनः

ahaṃ cāsyāḥ sakhī nāmnarā kuṇḍaleti manasvinī / sutā vindhyavataḥ patnī vīrapuṣkaramālinaḥ

21.34

हते भर्तरि शुम्भेन तीर्थात् तीर्थमनुव्रता । चरामि दिव्यया गत्या परलोकार्थमुद्यता

hate bhartari śumbhena tīrthāt tīrthamanuvratā / carāmi divyayā gatyā paralokārthamudyatā

21.35

पातालकेतुर्दुष्टात्मा वाराहं वपुरास्थितः । केनापि विद्धो बाणेन मुनीनां त्राणकारणात्

pātālaketurduṣṭātmā vārāhaṃ vapurāsthitaḥ / kenāpi viddho bāṇena munīnāṃ trāṇakāraṇāt

21.36

तञ्चाहं तत्त्वतो ऽन्विष्य त्वरिता समुपागता । सत्यमेव स केनापि ताडितो दानवाधमः

tañcāhaṃ tattvato 'nviṣya tvaritā samupāgatā / satyameva sa kenāpi tāḍito dānavādhamaḥ

21.37

इयञ्च मूर्च्छामगमत् कारणं यत् शृणुष्व तत् । त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद

iyañca mūrcchāmagamat kāraṇaṃ yat śṛṇuṣva tat / tvayi prītimatī bālā darśanādeva mānada

21.38

देवपुत्रोपमे चारु-वाक्यादिगुणशालिनि । भर्या चान्यस्य विहिता येन विद्धः स दानवः

devaputropame cāru-vākyādiguṇaśālini / bharyā cānyasya vihitā yena viddhaḥ sa dānavaḥ

21.39

एतस्मात् कारणान्मोहं महान्तमियमागता । यावज्जीवं च तन्वङ्गी दुः खमेवोपभोक्ष्यते

etasmāt kāraṇānmohaṃ mahāntamiyamāgatā / yāvajjīvaṃ ca tanvaṅgī duḥ khamevopabhokṣyate

21.40

त्वय्यस्या हृदयं रागि भर्ता चान्यो भविष्यति । यावज्जीवमतो दुः खं सुरभ्या नान्यथा वचः

tvayyasyā hṛdayaṃ rāgi bhartā cānyo bhaviṣyati / yāvajjīvamato duḥ khaṃ surabhyā nānyathā vacaḥ

21.41

अहं त्वस्याः प्रभी प्रीत्या दुः खितात्र समागता । यतो विशेषो नैवास्ति स्वसखी-निजदेहयोः

ahaṃ tvasyāḥ prabhī prītyā duḥ khitātra samāgatā / yato viśeṣo naivāsti svasakhī-nijadehayoḥ

21.42

यद्येषाभिमतं वीरं पतिमाप्नोति शोभना । ततस्तपस्त्वहं कुर्यां निर्व्यलीकेन चेतसा

yadyeṣābhimataṃ vīraṃ patimāpnoti śobhanā / tatastapastvahaṃ kuryāṃ nirvyalīkena cetasā

21.43

त्वन्तु को वा किमर्थं वा सम्प्राप्तो ऽत्र महामते । देवो दैत्यो नु गन्धर्वः पन्नगः किन्नरो ऽपि वा

tvantu ko vā kimarthaṃ vā samprāpto 'tra mahāmate / devo daityo nu gandharvaḥ pannagaḥ kinnaro 'pi vā

21.44

न ह्यत्र मानुषगतिर्न चेदृङ्मानुषं वपुः । तत्त्वमाख्याहि कथितं यथैवावितथं मया

na hyatra mānuṣagatirna cedṛṅmānuṣaṃ vapuḥ / tattvamākhyāhi kathitaṃ yathaivāvitathaṃ mayā

21.45

कुवलयाश्व उवाच यन्मां पृच्छसि धर्मज्ञे कस्त्वं किं वा समागतः । तच्छृणुष्वामलप्रज्ञे कथयाम्यादितस्तव

kuvalayāśva uvāca yanmāṃ pṛcchasi dharmajñe kastvaṃ kiṃ vā samāgataḥ / tacchṛṇuṣvāmalaprajñe kathayāmyāditastava

21.46

राज्ञः शत्रुजितः पुत्रः पित्रा सम्प्रेषितः शुभे । मुनिरक्षणमुद्दिश्य गालवाश्रममागतः

rājñaḥ śatrujitaḥ putraḥ pitrā sampreṣitaḥ śubhe / munirakṣaṇamuddiśya gālavāśramamāgataḥ

21.47

कुर्वतो मम रक्षाञ्च मुनीनां धर्मचारिणाम् । विघ्नार्थमागतः कोषऽपि शौकरं रूपमास्थितः

kurvato mama rakṣāñca munīnāṃ dharmacāriṇām / vighnārthamāgataḥ koṣa'pi śaukaraṃ rūpamāsthitaḥ

21.48

मया स विद्धो बाणेन चन्द्रार्धाकारवर्च्चसा । अपक्रान्तो ऽतिवेगेन तमस्म्यनुगतो हयी

mayā sa viddho bāṇena candrārdhākāravarccasā / apakrānto 'tivegena tamasmyanugato hayī

21.49

पपात सहसा गर्ते सक्रीडो ऽश्वश्च मामकः । सो ऽहमश्वं समारूढस्तमस्येकः परिभ्रमन्

papāta sahasā garte sakrīḍo 'śvaśca māmakaḥ / so 'hamaśvaṃ samārūḍhastamasyekaḥ paribhraman

21.50

प्रकाशमासादितवान् दृष्टा च भवती मया । पृष्टया च न मे किञ्चिद्भवत्या दत्तमुत्तरम्

prakāśamāsāditavān dṛṣṭā ca bhavatī mayā / pṛṣṭayā ca na me kiñcidbhavatyā dattamuttaram

21.51

त्वाञ्चैवानुप्रविष्टो ऽहमिमं प्रासादमुत्तमम् । इत्येतत् कथितं सत्यं न देवो ऽहं न दानवः

tvāñcaivānupraviṣṭo 'hamimaṃ prāsādamuttamam / ityetat kathitaṃ satyaṃ na devo 'haṃ na dānavaḥ

21.52

न पन्नगो न गन्धर्वः किन्नरो वा शुचिस्मिते । समस्ता पूज्यपक्षो वै देवाद्या मम कुण्डले । मनुष्यो ऽस्मि विशङ्का ते न कर्तव्यात्र कर्हिचित्

na pannago na gandharvaḥ kinnaro vā śucismite / samastā pūjyapakṣo vai devādyā mama kuṇḍale / manuṣyo 'smi viśaṅkā te na kartavyātra karhicit

21.53

पुत्रावूचतुः ततः प्रहृष्टा सा कन्या सखीवदनमुत्तमम् । लज्जाजडं वीक्षमाणा किञ्चिन्नोवाच भामिनी

putrāvūcatuḥ tataḥ prahṛṣṭā sā kanyā sakhīvadanamuttamam / lajjājaḍaṃ vīkṣamāṇā kiñcinnovāca bhāminī

21.54

सा सखी पुनरप्येनां प्रहृष्टा प्रत्युवाच ह । यथावत् कथितं तेन सुरभ्या वचनानुगे

sā sakhī punarapyenāṃ prahṛṣṭā pratyuvāca ha / yathāvat kathitaṃ tena surabhyā vacanānuge

21.55

कुण्डलोवाच वीर सत्यमसन्दिग्धं भवताभिहितं वचः । नान्यत्र हृदयन्त्वस्या दृष्ट्वा स्थैर्यं प्रयास्यति

kuṇḍalovāca vīra satyamasandigdhaṃ bhavatābhihitaṃ vacaḥ / nānyatra hṛdayantvasyā dṛṣṭvā sthairyaṃ prayāsyati

21.56

चन्द्रमेवाधिका कान्तिः समुपैति रविं प्रभा । भूतिर्धन्यं धृतिर्धोरं क्षान्तिरभ्येति चोत्तमम्

candramevādhikā kāntiḥ samupaiti raviṃ prabhā / bhūtirdhanyaṃ dhṛtirdhoraṃ kṣāntirabhyeti cottamam

21.57

त्वयैव विद्धो ऽसन्दिग्धं स पापो दानवाधमः । सुरभिः सा गवां माता कथं मिथ्या वदिष्यति

tvayaiva viddho 'sandigdhaṃ sa pāpo dānavādhamaḥ / surabhiḥ sā gavāṃ mātā kathaṃ mithyā vadiṣyati

21.58

तद्धन्येयं सभाग्या च त्वत्सम्बन्धं समेत्य वै । कुरुष्व वीर यत् कार्यं विधिनैव समाहितम्

taddhanyeyaṃ sabhāgyā ca tvatsambandhaṃ sametya vai / kuruṣva vīra yat kāryaṃ vidhinaiva samāhitam

21.59

पुत्रावूचतुः परवानहमित्याह राजपुत्रः सतां पितुः । सा च तं चिन्तयामास तुम्बुरुं तत्कुले गुरुम्

putrāvūcatuḥ paravānahamityāha rājaputraḥ satāṃ pituḥ / sā ca taṃ cintayāmāsa tumburuṃ tatkule gurum

21.60

स चापि तत्क्षणात् प्राप्तः प्रगृहीतसमित्कुशः । मदालसायाः सम्प्रीत्या कुण्डलागौरवेण च

sa cāpi tatkṣaṇāt prāptaḥ pragṛhītasamitkuśaḥ / madālasāyāḥ samprītyā kuṇḍalāgauraveṇa ca

21.61

प्रज्वाल्य पावकं हुत्वा मन्त्रवित् कृतमङ्गलाम् । वैवाहिकविधिं कन्यां प्रतिपाद्य यथागतम्

prajvālya pāvakaṃ hutvā mantravit kṛtamaṅgalām / vaivāhikavidhiṃ kanyāṃ pratipādya yathāgatam

21.62

जगाम तपसे धीमान् स्वाश्रमपदं तदा । सा चाह तां सखीं बालां कृतार्थास्मि वरानने

jagāma tapase dhīmān svāśramapadaṃ tadā / sā cāha tāṃ sakhīṃ bālāṃ kṛtārthāsmi varānane

21.63

संयुक्ताममुना दृष्ट्वा त्वामहं रूपशालिनीम् । तमस्तप्स्ये ऽहमतुलं निर्व्यलीकेन चेतसा

saṃyuktāmamunā dṛṣṭvā tvāmahaṃ rūpaśālinīm / tamastapsye 'hamatulaṃ nirvyalīkena cetasā

21.64

तीर्थाम्बुधूतपापा च भवित्री नेदृशी यथा । तञ्चाह राजपुत्रं सा प्रश्रयावनता तदा । गन्तुकामा निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी

tīrthāmbudhūtapāpā ca bhavitrī nedṛśī yathā / tañcāha rājaputraṃ sā praśrayāvanatā tadā / gantukāmā nijasakhī-snehaviklavabhāṣiṇī

21.65

कुण्डलोवाच पुंभिरप्यमितप्रज्ञ नोपदेशो भवद्विधे । दातव्यः किमुत स्त्रीभिरतो नोपदिशामि ते

kuṇḍalovāca puṃbhirapyamitaprajña nopadeśo bhavadvidhe / dātavyaḥ kimuta strībhirato nopadiśāmi te

21.66

किन्त्वस्यास्तनुमध्यायाः स्नेहाकृष्टेन चेतसा । त्वया विश्रम्भिता चास्मि स्मारयाम्यरिसूदन

kintvasyāstanumadhyāyāḥ snehākṛṣṭena cetasā / tvayā viśrambhitā cāsmi smārayāmyarisūdana

21.67

भर्तव्या रक्षितव्या च भार्या हि पतिना सदा । धर्मार्थकामसंसिद्ध्यै भार्या भर्तृसहायिनी

bhartavyā rakṣitavyā ca bhāryā hi patinā sadā / dharmārthakāmasaṃsiddhyai bhāryā bhartṛsahāyinī

21.68

यदा भार्या च भर्ता च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गतम्

yadā bhāryā ca bhartā ca parasparavaśānugau / tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇāmapi saṅgatam

21.69

कथं भार्यामृते धर्ममर्थं वा पुरुषः प्रभो । प्राप्नोति काममथवा तस्यां त्रितयमाहितम्

kathaṃ bhāryāmṛte dharmamarthaṃ vā puruṣaḥ prabho / prāpnoti kāmamathavā tasyāṃ tritayamāhitam

21.70

तथैव भर्तारमृते भार्या धर्मादिसाधने । न समर्था त्रिवर्गो ऽयं दाम्पत्यं समुपाश्रितः

tathaiva bhartāramṛte bhāryā dharmādisādhane / na samarthā trivargo 'yaṃ dāmpatyaṃ samupāśritaḥ

21.71

देवाता-पितृ-भृत्यानामतिथीनाञ्च पूजनम् । न पुंभिः शक्यते कर्तुमृते भार्यां नृपात्मज

devātā-pitṛ-bhṛtyānāmatithīnāñca pūjanam / na puṃbhiḥ śakyate kartumṛte bhāryāṃ nṛpātmaja

21.72

प्राप्तो ऽपि चार्थो मनुजैरानीतो ऽपी निजं गृहम् । क्षयमेति विना भार्यां कुभार्यासंश्रये ऽपि वा

prāpto 'pi cārtho manujairānīto 'pī nijaṃ gṛham / kṣayameti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃśraye 'pi vā

21.73

कामस्तु तस्य नैवास्ति प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । दम्पत्योः सहधर्मेण त्रयीधर्ममवाप्नुयात्

kāmastu tasya naivāsti pratyakṣeṇopalakṣyate / dampatyoḥ sahadharmeṇa trayīdharmamavāpnuyāt

21.74

पितॄन् पुत्रैस्तथैवान्न-साधनैरतिथीन् नरः । पूजाभिरमरांस्तद्वत् साध्वीं भार्यां नरो ऽवति

pitṝn putraistathaivānna-sādhanairatithīn naraḥ / pūjābhiramarāṃstadvat sādhvīṃ bhāryāṃ naro 'vati

21.75

स्त्रियाश्चापि विना भर्त्रा धर्मकामार्थसन्ततिः । नैव तस्मात् त्रिवर्गो ऽयं दाम्पत्यमधिगच्छति

striyāścāpi vinā bhartrā dharmakāmārthasantatiḥ / naiva tasmāt trivargo 'yaṃ dāmpatyamadhigacchati

21.76

एतन्मयोक्तं युवयोर्गच्छामि च यथेप्सितम् । वर्ध त्वमनया सार्धं धन-पुत्र-सुखायुषा

etanmayoktaṃ yuvayorgacchāmi ca yathepsitam / vardha tvamanayā sārdhaṃ dhana-putra-sukhāyuṣā

21.77

पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वा सा परिष्वज्य स्वसखीं तं नमस्य च । जगाम दिव्यया गत्या यथाभिप्रेतमात्मनः

putrāvūcatuḥ ityuktvā sā pariṣvajya svasakhīṃ taṃ namasya ca / jagāma divyayā gatyā yathābhipretamātmanaḥ

21.78

सो ऽपि शत्रुजितः पुत्रस्तामारोप्य तुरङ्गमम् । निर्गन्तुकामः पातालाद्विज्ञातो दनुसम्भवैः

so 'pi śatrujitaḥ putrastāmāropya turaṅgamam / nirgantukāmaḥ pātālādvijñāto danusambhavaiḥ

21.79

ततस्तैः सहसोत्क्रुष्टं ह्रियते ह्रियते ऽति वै । कन्यारत्नं यदानीतं दिवः पातालकेतुना

tatastaiḥ sahasotkruṣṭaṃ hriyate hriyate 'ti vai / kanyāratnaṃ yadānītaṃ divaḥ pātālaketunā

21.80

ततः परिघ-निस्त्रिंश-गदा-शूल-शरायुधम् । दानवानां बलं प्राप्तं सह पातालकेतुना

tataḥ parigha-nistriṃśa-gadā-śūla-śarāyudham / dānavānāṃ balaṃ prāptaṃ saha pātālaketunā

21.81

तिष्ठ तिष्ठेति जल्पन्तस्ते तदा दानवोत्तमाः । शरवर्षैस्तथा शूलैर्ववर्षुर्नृपनन्दनम्

tiṣṭha tiṣṭheti jalpantaste tadā dānavottamāḥ / śaravarṣaistathā śūlairvavarṣurnṛpanandanam

21.82

स च शत्रुजितः पुत्रस्तदस्त्राण्यतिवीर्यवान् । चिच्छेद शरजालेन प्रहसन्निव लीलया

sa ca śatrujitaḥ putrastadastrāṇyativīryavān / ciccheda śarajālena prahasanniva līlayā

21.83

क्षणेन पातालतलमसिखक्त्यृष्टिशायकैः । छिन्नैः सञ्छन्नमभवदृतध्वजशरोत्करैः

kṣaṇena pātālatalamasikhaktyṛṣṭiśāyakaiḥ / chinnaiḥ sañchannamabhavadṛtadhvajaśarotkaraiḥ

21.84

ततो ऽस्त्रं त्वाष्ट्रमादाय चिक्षेप प्रति दानवान् । तेन ते दानवाः सर्वे सह पातालकेतुना

tato 'straṃ tvāṣṭramādāya cikṣepa prati dānavān / tena te dānavāḥ sarve saha pātālaketunā

21.85

ज्वालामालातितीव्रेण स्फुटदस्थिचयाः कृताः । निर्दग्धाः कापिलं तेजः समासाद्येव सागराः

jvālāmālātitīvreṇa sphuṭadasthicayāḥ kṛtāḥ / nirdagdhāḥ kāpilaṃ tejaḥ samāsādyeva sāgarāḥ

21.86

ततः स राजपुत्रो ऽश्वी निहत्यासुरसत्तमान् । स्त्रीरत्नेन समं तेन समागच्छत् पितुः पुरम्

tataḥ sa rājaputro 'śvī nihatyāsurasattamān / strīratnena samaṃ tena samāgacchat pituḥ puram

21.87

प्रणिपत्य च तत् सर्वं स तु पित्रे न्यवेदयत् । पातालगमनञ्चैव कुण्डलायाश्च दर्शनम्

praṇipatya ca tat sarvaṃ sa tu pitre nyavedayat / pātālagamanañcaiva kuṇḍalāyāśca darśanam

21.88

तद्वन्मदालसाप्राप्तिं दानवैश्चापि सङ्गरम् । वधञ्च तेषामस्त्रेण पुनरागमनं तथा

tadvanmadālasāprāptiṃ dānavaiścāpi saṅgaram / vadhañca teṣāmastreṇa punarāgamanaṃ tathā

21.89

प्रीतिमानभवच्चेदं परिष्वज्याह चात्मजम्

prītimānabhavaccedaṃ pariṣvajyāha cātmajam

21.90

सत्पात्रेण त्वया पुत्र तारितो ऽहं महात्मना । भयेभ्यो मुनयस्त्राता येन सद्धर्मचारिणः

satpātreṇa tvayā putra tārito 'haṃ mahātmanā / bhayebhyo munayastrātā yena saddharmacāriṇaḥ

21.91

मत्पूर्वैः ख्यातिमानीतं मया विस्तारितं पुनः । पराक्रमवता वीर त्वया तद्वहुलीकृतम्

matpūrvaiḥ khyātimānītaṃ mayā vistāritaṃ punaḥ / parākramavatā vīra tvayā tadvahulīkṛtam

21.92

यदुपात्तं यशः पित्रा धनं वीर्यमथापि वा । तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः स्मृतः

yadupāttaṃ yaśaḥ pitrā dhanaṃ vīryamathāpi vā / tanna hāpayate yastu sa naro madhyamaḥ smṛtaḥ

21.93

तद्वीर्यादधिकं यस्तु पुनरन्यत् स्वशक्तितः । निष्पादयति तं प्राज्ञाः प्रवदन्ति नरोत्तमम्

tadvīryādadhikaṃ yastu punaranyat svaśaktitaḥ / niṣpādayati taṃ prājñāḥ pravadanti narottamam

21.94

यः पिता समुपात्तानि धनवीर्ययशांसि वै । न्यूनतां नयति प्राज्ञास्तमाहुः पुरुषाधमम्

yaḥ pitā samupāttāni dhanavīryayaśāṃsi vai / nyūnatāṃ nayati prājñāstamāhuḥ puruṣādhamam

21.95

तन्मया ब्राह्मणत्राणं कृतमासीद्यथा त्वया । पातालगमनं यच्च यच्चासुरविनाशनम्

tanmayā brāhmaṇatrāṇaṃ kṛtamāsīdyathā tvayā / pātālagamanaṃ yacca yaccāsuravināśanam

21.96

एतदप्यधिकं वत्स तेन त्वं पुरुषोत्तमः । तद्धन्यो ऽस्म्य बाल त्वमहमेव गुणाधिकम्

etadapyadhikaṃ vatsa tena tvaṃ puruṣottamaḥ / taddhanyo 'smya bāla tvamahameva guṇādhikam

21.97

त्वां पुत्रमीदृशं प्राप्य श्लाघ्यः पुण्यवतामपि । न स पुत्रकृतां प्रीतिं मन्ये प्राप्नोति मानवः

tvāṃ putramīdṛśaṃ prāpya ślāghyaḥ puṇyavatāmapi / na sa putrakṛtāṃ prītiṃ manye prāpnoti mānavaḥ

21.98

पुत्रेण नातिशयितो यः प्रज्ञादानविक्रमैः । धिग्जन्म तस्य यः पित्रा लोके विज्ञायते नरः

putreṇa nātiśayito yaḥ prajñādānavikramaiḥ / dhigjanma tasya yaḥ pitrā loke vijñāyate naraḥ

21.99

यः पुत्रात् ख्यातिमभ्येति तस्य जन्म सुजन्मनः । आत्मना ज्ञायते धन्यो मध्यः पितृपितामहैः

yaḥ putrāt khyātimabhyeti tasya janma sujanmanaḥ / ātmanā jñāyate dhanyo madhyaḥ pitṛpitāmahaiḥ

21.100

मातृपक्षेण मात्रा च ख्यातिमेति नराधमः । तत् पुत्र धनवीर्यैस्त्वं विवर्धस्व सुखेन च

mātṛpakṣeṇa mātrā ca khyātimeti narādhamaḥ / tat putra dhanavīryaistvaṃ vivardhasva sukhena ca

21.101

घन्धर्वतनया चेयं मा त्वया वै वियुज्यताम् । इति पित्रा बहुविधं प्रियमुक्तः पुनः पुनः

ghandharvatanayā ceyaṃ mā tvayā vai viyujyatām / iti pitrā bahuvidhaṃ priyamuktaḥ punaḥ punaḥ

21.102

परिष्वज्य स्वमावासं सभार्यः स विसर्जितः । स तया भार्याया सार्धं रेमे तत्र पितुः पुरे

pariṣvajya svamāvāsaṃ sabhāryaḥ sa visarjitaḥ / sa tayā bhāryāyā sārdhaṃ reme tatra pituḥ pure

21.103

अन्येषु च तथोद्यान-वन-पर्वतसानुषु । श्वश्रू-श्वसुरयोः पादौ प्रणिपत्य च सा शुभा । प्रातः प्रातस्ततस्तेन सह रेमे सुमध्यमा

anyeṣu ca tathodyāna-vana-parvatasānuṣu / śvaśrū-śvasurayoḥ pādau praṇipatya ca sā śubhā / prātaḥ prātastatastena saha reme sumadhyamā

21.104