Adhyaya 49

ऊनपञ्चाशो ऽध्यायः- ४९ क्रौष्टुकिरुवाच अर्वाक्स्त्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन् ! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा

ūnapañcāśo 'dhyāyaḥ- 49 krauṣṭukiruvāca arvākstrotastu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ / brahman ! vistarato brūhi brahmā samasṛjadyathā

49.1

यथा च वर्णानसृजद्यद् गुणाश्च महामते । यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत्

yathā ca varṇānasṛjadyad guṇāśca mahāmate / yacca yeṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ vadasva tat

49.2

मार्कण्डेय उवाच ब्रह्मणः सृजतः पूर्वं सत्याभिध्यायिनस्तथा । मिथुनानां सहस्रन्तु मुखात् सो ऽथासृजन्मुने

mārkaṇḍeya uvāca brahmaṇaḥ sṛjataḥ pūrvaṃ satyābhidhyāyinastathā / mithunānāṃ sahasrantu mukhāt so 'thāsṛjanmune

49.3

जातास्ते ह्यु पपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः स्वतेजसः । सहस्रमन्यद्वक्षस्तो मिथुनानां ससर्ज ह

jātāste hyu papadyante sattvodriktāḥ svatejasaḥ / sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarja ha

49.4

ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः । ससर्जान्यते सहस्रन्तु द्वन्द्वानामूरुतः पुनः

te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ / sasarjānyate sahasrantu dvandvānāmūrutaḥ punaḥ

49.5

रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीलास्तु ते स्मृताः । पद्भ्यां सहस्रमन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह

rajastamobhyāmudriktā īhāśīlāstu te smṛtāḥ / padbhyāṃ sahasramanyacca mithunānāṃ sasarja ha

49.6

उद्रिक्तास्तमसा सर्वे निः श्रीका ह्यल्पचेतसः । ततः संहर्षमाणास्ते द्वन्द्वोत्पन्नास्तु प्राणिनः

udriktāstamasā sarve niḥ śrīkā hyalpacetasaḥ / tataḥ saṃharṣamāṇāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ

49.7

अन्योन्यहृर्च्छ्याविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः । ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः

anyonyahṛrcchyāviṣṭā maithunāyopacakramuḥ / tataḥ prabhṛti kalpe 'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ

49.8

मासि मास्यार्तवं यत् तु न तदासीत्तु योषिताम् । तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः

māsi māsyārtavaṃ yat tu na tadāsīttu yoṣitām / tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ

49.9

आयुषो ऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ताः सकृत् । ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः

āyuṣo 'nte prasūyante mithunānyeva tāḥ sakṛt / tataḥ prabhṛti kalpe 'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ

49.10

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते सकृत् । शब्दादिर्विषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणः

dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate sakṛt / śabdādirviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ

49.11

इत्येषा मानुषी सृष्टिर्या पूर्वं वै प्रजापतेः । तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत्

ityeṣā mānuṣī sṛṣṭiryā pūrvaṃ vai prajāpateḥ / tasyānvavāyasambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat

49.12

सरित्सरः समुद्रांश्च सेवन्ते पर्वतानपि । तास्तदा ह्यल्पशीतोष्णा युगे तस्मिंश्चरन्ति वै

saritsaraḥ samudrāṃśca sevante parvatānapi / tāstadā hyalpaśītoṣṇā yuge tasmiṃścaranti vai

49.13

तृप्तिं स्वाभाविकीं प्राप्ता विषयेषु महामते । न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वेषो नापि मत्सरः

tṛptiṃ svābhāvikīṃ prāptā viṣayeṣu mahāmate / na tāsāṃ pratighāto 'sti na dveṣo nāpi matsaraḥ

49.14

पर्वतोदधिसेविन्यो ह्यनिकेतास्तु सर्वशः । ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

parvatodadhisevinyo hyaniketāstu sarvaśaḥ / tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ

49.15

पिशाचोरगरक्षांसि तथा मत्सरिणो जनाः । पशवः पक्षिणश्चैव नक्रा मत्स्याः सरीसृपाः

piśācoragarakṣāṃsi tathā matsariṇo janāḥ / paśavaḥ pakṣiṇaścaiva nakrā matsyāḥ sarīsṛpāḥ

49.16

अवारका ह्यण्डजा वा ते ह्यधर्मप्रसूतयः । न मूलफलपुष्पाणि नार्तवा वत्सराणि च

avārakā hyaṇḍajā vā te hyadharmaprasūtayaḥ / na mūlaphalapuṣpāṇi nārtavā vatsarāṇi ca

49.17

सर्वकालसुखः कालो नात्यर्थं घर्मशीतता । कालेन गच्छता तेषां चित्रा सिद्धिरजायत

sarvakālasukhaḥ kālo nātyarthaṃ gharmaśītatā / kālena gacchatā teṣāṃ citrā siddhirajāyata

49.18

ततश्च तेषां पूर्वाह्ने मध्याह्ने च वितृप्तता । पुनस्तथेच्छतां तृप्तिरनायासेन साभवत्

tataśca teṣāṃ pūrvāhne madhyāhne ca vitṛptatā / punastathecchatāṃ tṛptiranāyāsena sābhavat

49.19

इच्छताञ्च तथायासो मनसः समजायत । अपां सौक्ष्म्यं ततस्तासां सिद्धिर्नानारसोल्लसा

icchatāñca tathāyāso manasaḥ samajāyata / apāṃ saukṣmyaṃ tatastāsāṃ siddhirnānārasollasā

49.20

समजायत चैवान्या सर्वकामप्रदायिनी । असंस्कार्यैः शरीरैश्च प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

samajāyata caivānyā sarvakāmapradāyinī / asaṃskāryaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ

49.21

तासां विना तु संकल्पं जायन्ते मिथुनाः प्रजाः । समं जन्म च रूपञ्च म्रियन्ते चैव ताः समम्

tāsāṃ vinā tu saṃkalpaṃ jāyante mithunāḥ prajāḥ / samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samam

49.22

अनिच्छाद्वेषसंयुक्ता वर्तन्ते तु परस्परम् । तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमतां विना

anicchādveṣasaṃyuktā vartante tu parasparam / tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamatāṃ vinā

49.23

तत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । आयुः प्रमाणं जीवन्ति न च क्लेशाद्विपत्तयः

tatvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu / āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti na ca kleśādvipattayaḥ

49.24

क्वचित् क्वचित् पुनः साभूत् क्षितिर्भाग्येन सर्वशः । कालेन गच्छता नाशमुपयान्ति यथा प्रजाः

kvacit kvacit punaḥ sābhūt kṣitirbhāgyena sarvaśaḥ / kālena gacchatā nāśamupayānti yathā prajāḥ

49.25

तथा ताः क्रमशो नाशं जग्मुः सर्वत्र सिद्धयः । तासु सर्वासु नष्टासु नभसः प्रच्युता नराः

tathā tāḥ kramaśo nāśaṃ jagmuḥ sarvatra siddhayaḥ / tāsu sarvāsu naṣṭāsu nabhasaḥ pracyutā narāḥ

49.26

प्रायशः कल्पवृक्षास्ते संभूता गृहसंज्ञिताः । सर्वे प्रत्युपभोगाश्च तासं तेभ्यः प्रजायते

prāyaśaḥ kalpavṛkṣāste saṃbhūtā gṛhasaṃjñitāḥ / sarve pratyupabhogāśca tāsaṃ tebhyaḥ prajāyate

49.27

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे तदा । ततः कालेन वै रागस्तासामाकस्मिको ऽभवत्

vartayanti sma tebhyastāstretāyugamukhe tadā / tataḥ kālena vai rāgastāsāmākasmiko 'bhavat

49.28

मासि मास्यार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिः पुनः पुनः । रागोत्पत्त्या ततस्तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

māsi māsyārtavotpattyā garbhotpattiḥ punaḥ punaḥ / rāgotpattyā tatastāsāṃ vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

49.29

ब्रह्मन्नन्वपरेषान्तु पेतुः शाखा महीरुहाम् । वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च

brahmannanvapareṣāntu petuḥ śākhā mahīruhām / vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca

49.30

तेष्वेव जायते तेषां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं माहवीर्यं पुटके पुटके मधु

teṣveva jāyate teṣāṃ gandhavarṇarasānvitam / amākṣikaṃ māhavīryaṃ puṭake puṭake madhu

49.31

तेन वा वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेयायुगस्य वै । ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभान्वितास्तु ताः

tena vā vartayanti sma mukhe treyāyugasya vai / tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhānvitāstu tāḥ

49.32

वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णन्त ममत्वाविष्टचेतसः । नेशुस्तेनापचारेण ते ऽपि तासां महीरुहाः

vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇanta mamatvāviṣṭacetasaḥ / neśustenāpacāreṇa te 'pi tāsāṃ mahīruhāḥ

49.33

ततो द्वन्द्वान्यजायन्ते शीतोष्णक्षुन्मुखानि वै । तास्तद्द्वन्द्वोपघातार्थं चक्रुः पूर्वं पुराणि तु

tato dvandvānyajāyante śītoṣṇakṣunmukhāni vai / tāstaddvandvopaghātārthaṃ cakruḥ pūrvaṃ purāṇi tu

49.34

मरुधन्वषु दुर्गेषु पर्वतेषु दरीषु च । संश्रयन्ति च दुर्गाणि वार्क्षं पार्वतमौदकम्

marudhanvaṣu durgeṣu parvateṣu darīṣu ca / saṃśrayanti ca durgāṇi vārkṣaṃ pārvatamaudakam

49.35

कृत्रिमञ्च तथा दुर्गं मित्वा मित्वात्मनो।ङ्गुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तास्तु पूर्वं प्रचक्रिरे

kṛtrimañca tathā durgaṃ mitvā mitvātmano/ṅgulaiḥ / mānārthāni pramāṇāni tāstu pūrvaṃ pracakrire

49.36

परमाणुः परं सूक्ष्मं त्रषरेणुर्महीरजः । बालाग्रञ्चैव लिक्षां च यूकां चाथ यवोदरम्

paramāṇuḥ paraṃ sūkṣmaṃ traṣareṇurmahīrajaḥ / bālāgrañcaiva likṣāṃ ca yūkāṃ cātha yavodaram

49.37

क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौ तथाङ्गुलम् । षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम्

kramādaṣṭaguṇānyāhuryavānaṣṭau tathāṅgulam / ṣaḍaṅgulaṃ padaṃ tacca vitastirdviguṇaṃ smṛtam

49.38

द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राह्म्यतीर्थादिवेष्टनः । चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिकार्युगमेव च

dve vitastī tathā hasto brāhmyatīrthādiveṣṭanaḥ / caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nāḍikāryugameva ca

49.39

धनुषां द्वे सहस्रे तु गव्यूतिस्तच्चतुर्गुणम् । प्रोक्तञ्च योजवनं प्राज्ञैः संख्यानार्थमिदं परम्

dhanuṣāṃ dve sahasre tu gavyūtistaccaturguṇam / proktañca yojavanaṃ prājñaiḥ saṃkhyānārthamidaṃ param

49.40

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु । चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं ते चक्रुर्यत्नतस्तु वै

caturṇāmatha durgāṇāṃ svasamutthāni trīṇi tu / caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ te cakruryatnatastu vai

49.41

पुरञ्च खेटकञ्चैव तद्वद् द्रोणीमुखं द्विज । शाखानगरकञ्चापि तथा कर्वटकं द्रमी

purañca kheṭakañcaiva tadvad droṇīmukhaṃ dvija / śākhānagarakañcāpi tathā karvaṭakaṃ dramī

49.42

ग्रामं सघोषविन्यासं तेषु चावसथान् पृथक् । सोत्सेधवप्रकारञ्च सर्वतः परिखावृतम्

grāmaṃ saghoṣavinyāsaṃ teṣu cāvasathān pṛthak / sotsedhavaprakārañca sarvataḥ parikhāvṛtam

49.43

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् । प्रागुदक्प्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम्

yojanārdhārdhaviṣkambhamaṣṭabhāgāyataṃ puram / prāgudakpravaṇaṃ śastaṃ śuddhavaṃśabahirgamam

49.44

तदर्धेन तथा खेटं तत्पादेन च कर्वटम् । न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते

tadardhena tathā kheṭaṃ tatpādena ca karvaṭam / nyūnaṃ droṇīmukhaṃ tasmādantabhāgena cocyate

49.45

प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत्

prākāraparikhāhīnāṃ puraṃ kharvaṭamucyate / śākhānagarakañcānyanmantrisāmantabhuktimat

49.46

तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता

tathā śūdrajanaprāyāḥ svasamṛddhikṛṣībalāḥ / kṣetropabhogyabhūmadhye vasatirgrāmasaṃjñitā

49.47

अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः

anyasmānnagarāderyā kāryamuddiśya mānavaiḥ / kriyate vasatiḥ sā vai vijñeyā vasatirnaraiḥ

49.48

दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः

duṣṭaprāyo vinā kṣetraiḥ parabhūmicaro balī / grāma eva dramīsaṃjño rājavallabhasaṃśrayaḥ

49.49

शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः

śakaṭārūḍhabhāṇḍaiśca gopālairvipaṇaṃ vinā / gosamūhaistathā ghoṣo yatrecchābhūmiketanaḥ

49.50

त एवं नगरादींस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै

ta evaṃ nagarādīṃstu kṛtvā vāsārthamātmanaḥ / niketanāni dvandvānāṃ cakrurāvasathāya vai

49.51

गृहाकारा यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः

gṛhākārā yathā pūrvaṃ teṣāmāsannahīruhāḥ / tathā saṃsmṛtya tatsarvaṃ cakrurveśmāni tāḥ prajāḥ

49.52

वृक्षस्यैवङ्गताः शाखास्तथैवञ्चापरी गताः । नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे

vṛkṣasyaivaṅgatāḥ śākhāstathaivañcāparī gatāḥ / natāścaivonnatāścaiva tadvacchākhāḥ pracakrire

49.53

याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत्

yāḥ śākhāḥ kalpavṛkṣāṇāṃ pūrvamāsan dvijottama / tā eva śākhā gehānāṃ śālātvaṃ tena tāsu tat

49.54

कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः

kṛtvā dvandvopaghātante vārtopāyamacintayan / naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣvaśeṣataḥ

49.55

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा

viṣādavyākulāstā vai prajāstṛṣṇākṣudhārditāḥ / tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāmukhe tadā

49.56

वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै

vārtāsvasādhitā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ / tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnagatāni vai

49.57

वृष्ट्यावरुद्धैरभवत् स्त्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले

vṛṣṭyāvaruddhairabhavat strotaḥ khātāni nimnagāḥ / ye purastādapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale

49.58

ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

tato bhūmeśca saṃyogādoṣadhyastāstadā bhavan / aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa

49.59

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्यो ऽयमौषधस्य तु

ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire / prādurbhāvastu tretāyāmādyo 'yamauṣadhasya tu

49.60

तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा

tenauṣadhena vartante prajāstretāyuge mune / rāgalobhau samāsādya prajāścākasmikau tadā

49.61

ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम्

tatastāḥ paryagvahṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān / vṛkṣagulmauṣadhīścaivamātmanyāyādyathābalam

49.62

तेन दोषेण ता नेशुरौषध्यो मिषतां द्विज । अग्रसद् भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते

tena doṣeṇa tā neśurauṣadhyo miṣatāṃ dvija / agrasad bhūryugapattāstadauṣadhyo mahāmate

49.63

पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम्

punastāsu praṇaṣṭāsu vibhrāntāstāḥ punaḥ prajāḥ / brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ kṣudhārtāḥ parameṣṭhinam

49.64

स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान् विभुः

sa cāpi tattvato jñātvā tadā grastāṃ vasundharām / vatsaṃ kṛtvā sumeruntu dudoha bhagavān vibhuḥ

49.65

दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः

dugdheyaṃ gaustadā tena śasyāni pṛthivītale / jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ

49.66

ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशा स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः

oṣadhyaḥ phalapākāntā gaṇāḥ saptadaśā smṛtāḥ / vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ

49.67

प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः

priyaṅgavo hyudārāśca koradūṣāḥ sacīnakāḥ / māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ

49.68

आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा

āḍhakāścaṇakāścaiva gaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ / ityetā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayaḥ purā

49.69

ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः

oṣadhyo jajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa / vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ

49.70

प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः

priyaṅgusaptamā hyete aṣṭamāstu kulatthakāḥ / śyāmākāstvatha nīvārā yattilā sagavedhukāḥ

49.71

कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश

kuruvindā markaṭakāstathā veṇuyavāśca ye / grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyaśca caturdaśa

49.72

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह

yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prarohanti tāḥ punaḥ / tataḥ sa tāsāṃ vṛddhyarthaṃ vārtopāyañcakāra ha

49.73

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिञ्च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

brahmā svayambhūrbhagavān hastasiddhiñca karmajām / tataḥ prabhṛtyathauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire

49.74

संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम्

saṃsiddhāyāntu vārtāyāṃ tatastāsāṃ svayaṃ prabhuḥ / maryādāṃ sthāpayāmāsa yathānyāyaṃ yathāguṇam

49.75

वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतांवर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम्

varṇānāmāśramāṇāñca dharmān dharmabhṛtāṃvara / lokānāṃ sarvavarṇānāṃ samyagdharmārthapālinām

49.76

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām / sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām

49.77

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम्

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartatām / gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartatām

49.78

अष्टाशीतिसहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇāmṛṣīṇāmūrdhvaretasām / smṛtaṃ teṣāntu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām

49.79

सप्तर्षोणान्तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना

saptarṣoṇāntu yat sthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥ kṣayam / yogināmamṛtaṃ sthānamiti vai sthānakalpanā

49.80