Adhyaya 53

त्रिपञ्चाशो ऽध्यायः- ५३ क्रौष्टुकिरुवाच स्वायम्भुवं त्वयाख्यातमेतन्मन्वन्तरञ्च यत् । तदहं भगवन् ! सम्यक् श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्

tripañcāśo 'dhyāyaḥ- 53 krauṣṭukiruvāca svāyambhuvaṃ tvayākhyātametanmanvantarañca yat / tadahaṃ bhagavan ! samyak śrotumicchāmi kathyatām

53.1

मन्वन्तरप्रमाणञ्च देवा देवर्षयस्तथा । ये च क्षितीशा भगवन् ! देवेन्द्रश्चैव यस्तथा

manvantarapramāṇañca devā devarṣayastathā / ye ca kṣitīśā bhagavan ! devendraścaiva yastathā

53.2

मार्कण्डेय उवाच मन्वन्तराणां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मानुषेण प्रमाणेन शृणु मन्वन्तरञ्च मे

mārkaṇḍeya uvāca manvantarāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hyekasaptatiḥ / mānuṣeṇa pramāṇena śṛṇu manvantarañca me

53.3

त्रिंशत्कोट्यस्तु संख्याताः सहस्राणि च विंशतिः । सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया

triṃśatkoṭyastu saṃkhyātāḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ / saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṃkhyayā

53.4

मन्वन्तरप्रमाणञ्च इत्येतत् साधिकं विना । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम्

manvantarapramāṇañca ityetat sādhikaṃ vinā / aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam

53.5

द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा

dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca / svāyambhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā

53.6

औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा । षडेते मनवो ऽतीतास्तथा वैवस्वतो ऽधुना

auttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā / ṣaḍete manavo 'tītāstathā vaivasvato 'dhunā

53.7

सावर्णिः पञ्च रौच्याश्च भौत्याश्चागामिनस्त्वमी । एतेषां विस्तरं भूयो मन्वन्तरपरिग्रहे

sāvarṇiḥ pañca raucyāśca bhautyāścāgāminastvamī / eteṣāṃ vistaraṃ bhūyo manvantaraparigrahe

53.8

वक्ष्ये देवानृषींश्चैव यक्षेन्द्राः पितरश्च ये । उत्पत्तिं संग्रहं ब्रह्मन् ! श्रूयतामस्य सन्ततिः

vakṣye devānṛṣīṃścaiva yakṣendrāḥ pitaraśca ye / utpattiṃ saṃgrahaṃ brahman ! śrūyatāmasya santatiḥ

53.9

यच्च तेषामभूत् क्षेत्रं तत्पुत्राणां महात्मनाम् । मनोः स्वायम्भुवस्यासन् दश पुत्रास्तु तत्समाः

yacca teṣāmabhūt kṣetraṃ tatputrāṇāṃ mahātmanām / manoḥ svāyambhuvasyāsan daśa putrāstu tatsamāḥ

53.10

यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं निवेशिता

yairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā / sasamudrākaravatī prativarṣaṃ niveśitā

53.11

ससमुद्राकरवती प्रतिवर्षं त्रेतायुगे तथा । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायम्भुवस्य च

sasamudrākaravatī prativarṣaṃ tretāyuge tathā / priyavratasya putraistaiḥ pautraiḥ svāyambhuvasya ca

53.12

प्रियव्रतात् प्रजावत्यां वीरात् कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापते

priyavratāt prajāvatyāṃ vīrāt kanyā vyajāyata / kanyā sā tu mahābhāgā kardamasya prajāpate

53.13

कन्ये द्वे दश पुत्रांश्च सम्राट्कुक्षी च ते उभे । तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश

kanye dve daśa putrāṃśca samrāṭkukṣī ca te ubhe / tayorvai bhrātaraḥ śūrāḥ prajāpatisamā daśa

53.14

आग्नीध्रो मेधातिथिश्च वपुष्मांश्च तथापरः । ज्योतिष्मान्द्युतिमान् भव्यः सवनः सप्त एव ते

āgnīdhro medhātithiśca vapuṣmāṃśca tathāparaḥ / jyotiṣmāndyutimān bhavyaḥ savanaḥ sapta eva te

53.15

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेन धर्मेण द्वीपांश्चैव निबोध मे

priyavrato 'bhyaṣiñcattān sapta saptasu pārthivān / dvīpeṣu tena dharmeṇa dvīpāṃścaiva nibodha me

53.16

जम्बुद्वीपे तथाग्नीध्रं राजानं कृतवान् पिता । प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः

jambudvīpe tathāgnīdhraṃ rājānaṃ kṛtavān pitā / plakṣadvīpeśvaraścāpi tena medhātithiḥ kṛtaḥ

53.17

शाल्मलेस्तु वपुष्मन्तं ज्योतिष्मन्तं कुशाह्वये । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमन्तं भव्यं शाकाह्वयेश्वरम्

śālmalestu vapuṣmantaṃ jyotiṣmantaṃ kuśāhvaye / krauñcadvīpe dyutimantaṃ bhavyaṃ śākāhvayeśvaram

53.18

पुष्कराधिपतिञ्चापि सवनं कृतवान् सुतम् । महावीतो धातकिश्च पुष्कराधिपतेः सुतौ

puṣkarādhipatiñcāpi savanaṃ kṛtavān sutam / mahāvīto dhātakiśca puṣkarādhipateḥ sutau

53.19

द्विधा कृत्वा तयोर्वर्षं पुष्करे संन्यवेशयत् । भव्यस्य पुत्राः सप्तासन्नामतस्तान्निबोध मे

dvidhā kṛtvā tayorvarṣaṃ puṣkare saṃnyaveśayat / bhavyasya putrāḥ saptāsannāmatastānnibodha me

53.20

जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मनीवकः । कुशोत्तरो ऽथ मेधावी सप्तमस्तु महाद्रुमः

jaladaśca kumāraśca sukumāro manīvakaḥ / kuśottaro 'tha medhāvī saptamastu mahādrumaḥ

53.21

तन्नामकानि वर्षाणि शाकद्वीपे चकार सः । तथा द्युतिमतः सप्त पुत्रास्तांश्च निबोध मे

tannāmakāni varṣāṇi śākadvīpe cakāra saḥ / tathā dyutimataḥ sapta putrāstāṃśca nibodha me

53.22

कुशलो मनुगश्चोष्णः प्राकरश्चार्थकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्तितः

kuśalo manugaścoṣṇaḥ prākaraścārthakārakaḥ / muniśca dundubhiścaiva saptamaḥ parikīrtitaḥ

53.23

तेषां स्वनामधेयानि क्रौञ्चद्वीपे तथाभवन् । ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे पुत्रनामाङ्कितानि वै

teṣāṃ svanāmadheyāni krauñcadvīpe tathābhavan / jyotiṣmataḥ kuśadvīpe putranāmāṅkitāni vai

53.24

तत्रापि सप्त वर्षापि तेषां नामानि मे शृणु । उद्भिदं वैष्णवञ्चैव सुरथं लम्बनं तथा

tatrāpi sapta varṣāpi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu / udbhidaṃ vaiṣṇavañcaiva surathaṃ lambanaṃ tathā

53.25

धृतिमत् प्राकरञ्चैव कापिलं चापि सप्तमम् । वपुष्मतः सुताः सप्त शाल्मलेशस्य चाभवन्

dhṛtimat prākarañcaiva kāpilaṃ cāpi saptamam / vapuṣmataḥ sutāḥ sapta śālmaleśasya cābhavan

53.26

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव केतुमान् सप्तमस्तथा

śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā / vaidyuto mānasaścaiva ketumān saptamastathā

53.27

तथैव शाल्मलेस्तेषां समनामानि सप्त वै । सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै

tathaiva śālmalesteṣāṃ samanāmāni sapta vai / sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai

53.28

येषां नामाङ्गितैर्वर्षैः प्लक्षद्वीपस्तु सप्तधा । पूर्वं शाकभवं वर्षं शिशिरन्तु सुखोदयम्

yeṣāṃ nāmāṅgitairvarṣaiḥ plakṣadvīpastu saptadhā / pūrvaṃ śākabhavaṃ varṣaṃ śiśirantu sukhodayam

53.29

आनन्दञ्च शिवञ्चैव क्षेमकञ्च ध्रुवन्तथा । प्लक्षद्वीपादिभूतेषु शाकद्वीपान्तिमेषु वै

ānandañca śivañcaiva kṣemakañca dhruvantathā / plakṣadvīpādibhūteṣu śākadvīpāntimeṣu vai

53.30

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मश्च वर्णाश्रमविभागजः । नित्यः स्वाभाविकश्चैव अहिंसाविधिवर्धितः

jñeyaḥ pañcasu dharmaśca varṇāśramavibhāgajaḥ / nityaḥ svābhāvikaścaiva ahiṃsāvidhivardhitaḥ

53.31

पञ्चस्वेतेषु वर्षेषु सर्वसाधारणः स्मृतः । अग्नीध्राय पिता पूर्वं जम्बुद्वीपं ददौ द्विज

pañcasveteṣu varṣeṣu sarvasādhāraṇaḥ smṛtaḥ / agnīdhrāya pitā pūrvaṃ jambudvīpaṃ dadau dvija

53.32

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव । ज्येष्ठो नाबिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः

tasya putrā babhūvurhi prajāpatisamā nava / jyeṣṭho nābiriti khyātastasya kiṃpuruṣo 'nujaḥ

53.33

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः । वश्यश्च पञ्चमः पुत्रो हिरण्यः षष्ठ उच्यते

harivarṣastṛtīyastu caturtho 'bhūdilāvṛtaḥ / vaśyaśca pañcamaḥ putro hiraṇyaḥ ṣaṣṭha ucyate

53.34

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः । नवमः केतुमालश्च तन्नाम्ना वर्षसंस्थितिः

kurustu saptamasteṣāṃ bhadrāśvaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ / navamaḥ ketumālaśca tannāmnā varṣasaṃsthitiḥ

53.35

यानि किपुरुषाद्यानि वर्जयित्वा हिमाह्वयम् । तेषां स्वबावतः सिद्धिः सुखप्राया ह्यत्नतः

yāni kipuruṣādyāni varjayitvā himāhvayam / teṣāṃ svabāvataḥ siddhiḥ sukhaprāyā hyatnataḥ

53.36

विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च । धर्माधर्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः

viparyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca / dharmādharmau na teṣvāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ

53.37

न वै चतुर्युगावस्था नार्तवा ऋतवो न च । आग्नीध्रसूनोर्नाभेस्तु ऋषभो ऽभूत् सुतो द्विज

na vai caturyugāvasthā nārtavā ṛtavo na ca / āgnīdhrasūnornābhestu ṛṣabho 'bhūt suto dvija

53.38

ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताद्वरः । सो ऽभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्राज्यमास्थितः

ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatādvaraḥ / so 'bhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ mahāpravrājyamāsthitaḥ

53.39

तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंश्रयः । हिमाह्विं दक्षिणं वर्षं भरताय पिता ददौ

tapastepe mahābhāgaḥ pulahāśramasaṃśrayaḥ / himāhviṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ bharatāya pitā dadau

53.40

तस्मात् तु भारतं वर्षं तस्य नान्मा महात्मनः । भतस्याप्यभूत् पुत्रः सुमतिर्नाम धार्मिकः

tasmāt tu bhārataṃ varṣaṃ tasya nānmā mahātmanaḥ / bhatasyāpyabhūt putraḥ sumatirnāma dhārmikaḥ

53.41

तस्मिन् राज्यं समावेश्य भरतो ऽपि वनं ययौ । एतेषां पुत्रपौत्रैस्तु सप्तद्वीपा वसुन्धरा

tasmin rājyaṃ samāveśya bharato 'pi vanaṃ yayau / eteṣāṃ putrapautraistu saptadvīpā vasundharā

53.42

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तु भुक्त्वा स्वायम्भुवे ऽन्तरे । एष स्वायम्भुवः सर्गः कथितस्ते द्विजोत्तम

priyavratasya putraistu bhuktvā svāyambhuve 'ntare / eṣa svāyambhuvaḥ sargaḥ kathitaste dvijottama

53.43

पूर्वमन्वन्तरे सम्यक् किमन्यत् कथयामि ते

pūrvamanvantare samyak kimanyat kathayāmi te

53.44