Adhyaya 54

चतुःपञ्चाशो ऽध्यायः- ५४ क्रौष्टुकिरुवाच कतिद्वीपाः समुद्रा वा पर्वता वा कति द्विज । कियन्ति चैव वर्षाणि तेषां नद्यश्च का मुने

catuḥpañcāśo 'dhyāyaḥ- 54 krauṣṭukiruvāca katidvīpāḥ samudrā vā parvatā vā kati dvija / kiyanti caiva varṣāṇi teṣāṃ nadyaśca kā mune

54.1

महाभूतप्रमाणञ्च लोकालोकन्तथैव च । पर्यासं परिमाणञ्च गतिञ्चन्द्रार्कयोरपि

mahābhūtapramāṇañca lokālokantathaiva ca / paryāsaṃ parimāṇañca gatiñcandrārkayorapi

54.2

एतत् प्रब्रूहि मे सर्वं विस्तरेण महामुने

etat prabrūhi me sarvaṃ vistareṇa mahāmune

54.3

मार्कण्डेय उवाच शतार्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्त्रशो द्विज । तस्या हि स्थानमखिलं कथयामि शृणुष्व तत्

mārkaṇḍeya uvāca śatārdhakoṭivistārā pṛthivī kṛtstraśo dvija / tasyā hi sthānamakhilaṃ kathayāmi śṛṇuṣva tat

54.4

ये ते द्वीपा मया प्रोक्ता जम्बुद्वीपादयो द्विज । पुष्करान्ता महाभाग ! शृण्वेषां विस्तरं पुनः

ye te dvīpā mayā proktā jambudvīpādayo dvija / puṣkarāntā mahābhāga ! śṛṇveṣāṃ vistaraṃ punaḥ

54.5

द्वीपात् तु द्विगुणो द्वीपो जम्बुः प्लक्षो ऽथ शाल्मलः । कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करद्वीप एव च

dvīpāt tu dviguṇo dvīpo jambuḥ plakṣo 'tha śālmalaḥ / kuśaḥ krauñcastathā śākaḥ puṣkaradvīpa eva ca

54.6

लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्धःजलाब्धिभिः । द्विगुणैर्द्विगुणैर्वृद्ध्या सर्वतः परिवेष्टिताः

lavaṇekṣu-surā-sarpirdadhi-dugdhaḥjalābdhibhiḥ / dviguṇairdviguṇairvṛddhyā sarvataḥ pariveṣṭitāḥ

54.7

जम्बुद्वीपस्य संस्थानं प्रवक्ष्ये ऽहं निबोध मे । लक्षमेकं योजनानां वृत्तौ विस्तारदैर्घ्यतः

jambudvīpasya saṃsthānaṃ pravakṣye 'haṃ nibodha me / lakṣamekaṃ yojanānāṃ vṛttau vistāradairghyataḥ

54.8

हिमवान् हेमकूटश्च ऋषभो मेरुरेव च । नीलः श्वेतस्तथा शृङ्गी सप्तास्मिन् वर्षपर्वताः

himavān hemakūṭaśca ṛṣabho merureva ca / nīlaḥ śvetastathā śṛṅgī saptāsmin varṣaparvatāḥ

54.9

द्वौ लक्षयोजनायामौ मध्ये तत्र महाचलौ । तयोर्दक्षिणतो यौ तु यौ तथोत्तरतो गिरी

dvau lakṣayojanāyāmau madhye tatra mahācalau / tayordakṣiṇato yau tu yau tathottarato girī

54.10

दशभिर्दशभिर्न्यूनैः सहस्रैस्तैः परस्परम् । द्विसाहस्त्रोच्छ्रयाः सर्वे तावद्विस्तारिणश्च ते

daśabhirdaśabhirnyūnaiḥ sahasraistaiḥ parasparam / dvisāhastrocchrayāḥ sarve tāvadvistāriṇaśca te

54.11

समुद्रान्तः प्रविष्टाश्च षडस्मिन् वर्षपर्वताः । दक्षिणोत्तरतो निम्ना मध्ये तुङ्गायता क्षितिः

samudrāntaḥ praviṣṭāśca ṣaḍasmin varṣaparvatāḥ / dakṣiṇottarato nimnā madhye tuṅgāyatā kṣitiḥ

54.12

वेद्यर्धे दक्षिमे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे । इलावृतं तयोर्मध्ये चन्द्रार्धाकारवत् स्थितम्

vedyardhe dakṣime trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare / ilāvṛtaṃ tayormadhye candrārdhākāravat sthitam

54.13

ततः पूर्वेण भद्राश्वं केतुमालञ्च पश्चिमे । इलावृतस्य मध्ये तु मेरुः कनकपर्वतः

tataḥ pūrveṇa bhadrāśvaṃ ketumālañca paścime / ilāvṛtasya madhye tu meruḥ kanakaparvataḥ

54.14

चतुरशीतिसाहस्त्रस्तस्योच्छ्रायो महागिरेः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तीर्णः षोडशैव तु

caturaśītisāhastrastasyocchrāyo mahāgireḥ / praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistīrṇaḥ ṣoḍaśaiva tu

54.15

शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः । शुक्लः पीतो ऽसितो रक्तः प्राच्यादिषु यथाक्रमम्

śarāvasaṃsthitatvācca dvātriṃśanmūrdhni vistṛtaḥ / śuklaḥ pīto 'sito raktaḥ prācyādiṣu yathākramam

54.16

विप्रो वैश्यस्तथा शूद्रः क्षत्रियश्च स्ववर्णतः । तस्योपरि तथैवाष्टौ पुर्यो दिक्षु यथाक्रमम्

vipro vaiśyastathā śūdraḥ kṣatriyaśca svavarṇataḥ / tasyopari tathaivāṣṭau puryo dikṣu yathākramam

54.17

इन्द्रादिलोकपालानां तन्मध्ये ब्रह्मणः सभा । योजनानां सहस्राणि चतुर्दश समुच्छ्रिता

indrādilokapālānāṃ tanmadhye brahmaṇaḥ sabhā / yojanānāṃ sahasrāṇi caturdaśa samucchritā

54.18

अयुतोच्छ्रायास्तस्याधस्तथा विषकम्भवर्वताः । प्राच्यादिषु क्रमेणैव मन्दरो गन्धमादनः

ayutocchrāyāstasyādhastathā viṣakambhavarvatāḥ / prācyādiṣu krameṇaiva mandaro gandhamādanaḥ

54.19

विपुलश्च सुपार्श्वश्च केतुपादपशोभिताः । कदम्बो मन्दरे केतुर्जम्बुव गन्धमादने

vipulaśca supārśvaśca ketupādapaśobhitāḥ / kadambo mandare keturjambuva gandhamādane

54.20

विपुले च तथाश्वत्थः सुपार्श्वे च वटो महान् । एकादशशतायामा योजनानामिमे नगाः

vipule ca tathāśvatthaḥ supārśve ca vaṭo mahān / ekādaśaśatāyāmā yojanānāmime nagāḥ

54.21

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ । आनीलनिषधौ प्राप्तौ परस्परनिरन्तरौ

jaṭharo devakūṭaśca pūrvasyāṃ diśi parvatau / ānīlaniṣadhau prāptau parasparanirantarau

54.22

निषधः पारियात्रश्च मेरोः पार्श्वे तु पश्चिमे । यथा पूर्वौ तथा चैतावानीलनिषधायतौ

niṣadhaḥ pāriyātraśca meroḥ pārśve tu paścime / yathā pūrvau tathā caitāvānīlaniṣadhāyatau

54.23

कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणेन महाचलौ । पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

kailāso himavāṃścaiva dakṣiṇena mahācalau / pūrvapaścāyatāvetāvarṇavāntarvyavasthitau

54.24

शृङ्गवान् जारुधिश्चैव तथैवोत्तरपर्वतौ । यतैव दक्षिणे तद्वदर्णप्वान्तर्व्यवस्थितौ

śṛṅgavān jārudhiścaiva tathaivottaraparvatau / yataiva dakṣiṇe tadvadarṇapvāntarvyavasthitau

54.25

मर्यादापर्वता ह्येते कथ्यन्ते ऽष्टौ द्विजोत्तम । हिमवद्धेमकूटादिपर्वतानां परस्परम्

maryādāparvatā hyete kathyante 'ṣṭau dvijottama / himavaddhemakūṭādiparvatānāṃ parasparam

54.26

नवयोजनसाहस्त्रं प्रागुदग्दक्षिणोत्तरम् । मेरोरिलावृते तद्वदन्तरे वै चतुर्दिशम्

navayojanasāhastraṃ prāgudagdakṣiṇottaram / merorilāvṛte tadvadantare vai caturdiśam

54.27

फलानि यानि वै जम्ब्वाः गन्धमादनपर्वते । गजदेहप्रमाणानि पतन्ति गिरिमूर्धनि

phalāni yāni vai jambvāḥ gandhamādanaparvate / gajadehapramāṇāni patanti girimūrdhani

54.28

तेषां स्त्रावात् प्रभवति ख्याता जम्बूनदीति वै । यत्र जाम्बूनदं नाम कनकं सम्प्रजायते

teṣāṃ strāvāt prabhavati khyātā jambūnadīti vai / yatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ samprajāyate

54.29

सा परिक्रम्य वै मेरुं जम्बूमूलं पुनर्नदी । विशति द्विजशार्दूल ! पीयमाना जनैश्च तैः

sā parikramya vai meruṃ jambūmūlaṃ punarnadī / viśati dvijaśārdūla ! pīyamānā janaiśca taiḥ

54.30

भद्राश्वे ऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितिः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

bhadrāśve 'śvaśirā viṣṇurbhārate kūrmasaṃsthitiḥ / varāhaḥ ketumāle ca matsyarūpastathottare

54.31

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि द्विजश्रेष्ठ ! ग्रहाभिभवपाठकाः

teṣu nakṣatravinyāsādviṣayāḥ samavasthitāḥ / caturṣvapi dvijaśreṣṭha ! grahābhibhavapāṭhakāḥ

54.32