Adhyaya 57

सप्तपञ्चाशो ऽध्यायः- ५७ क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम्

saptapañcāśo 'dhyāyaḥ- 57 krauṣṭukiruvāca bhagavan ! kathitantvetajjambūdvīpaṃ samāsataḥ / yadetadbhavatā proktaṃ karma nānyatra puṇyadam

57.1

पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते

pāpāya vā mahābhāga ! varjayitvā tu bhāratam / itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyañcāntañca gamyate

57.2

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैतद्भारतं वद

na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate / tasmādvistaraśo brahman ! mamaitadbhārataṃ vada

57.3

ये चास्य भेदा यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षो ऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः

ye cāsya bhedā yāvanto yathāvat sthitireva ca / varṣo 'yaṃ dvijaśārdūla ! ye cāsmin deśaparvatāḥ

57.4

मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्

mārkaṇḍeya uvāca bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodha me / samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam

57.5

इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा

indradvīpaḥ kaśerumāṃstāmravarṇo gabhastimān / nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā

57.6

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्

ayantu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ / yojanānāṃ hasastraṃ vai dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt

57.7

पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिता द्विज

pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāstathā / brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaḥ sthitā dvija

57.8

इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते

ijyādhyāyavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ / teṣāṃ saṃvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate

57.9

स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः

svargāpavargaprāptiśca puṇyaṃ pāpañca vai tadā / mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ

57.10

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः

vindhyaśca pāriyātraśca saptaivātra kulācalāḥ / teṣāṃ sahasraśaścānye bhūdharā ye samīpagāḥ

57.11

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः

vistārocchrayiṇo ramyā vipulāścātra sānavaḥ / kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro dardurācalaḥ

57.12

वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरी रोचनः पाण्डराचलः

vātasvano vaidyutaśca mainākaḥ svarasastathā / tuṅgaprastho nāgagirī rocanaḥ pāṇḍarācalaḥ

57.13

पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोर्ऽबुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः

puṣpo girirdurjayanto raivator'buda eva ca / ṛṣyamūkaḥ sagomantaḥ kūṭaśailaḥ kṛtasmaraḥ

57.14

श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशो ऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः

śrīparvataścakoraśca śataśo 'nye ca parvatāḥ / tairvimiśrā janapadā mlecchāścāryāśca bhāgaśaḥ

57.15

तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा

taiḥ pīyante saritśreṣṭhā yāstāḥ samyaṅnibodha me / gaṅgā sarasvatī sindhuścandrabhāgā tathāparā

57.16

यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती

yamunā ca śatadruśca vitasterāvatī kuhuḥ / gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛśadvatī

57.17

विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिः सृताः

vipāśā devikā raṅkṣurniścīrā gaṇḍakī tathā / kauśikī cāpagā vipra ! himavatpādaniḥ sṛtāḥ

57.18

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा

vedasmṛtirvedavatī vṛtraghrī sindhureva ca / veṇvā sānandanī caiva sadānīrā mahī tathā

57.19

पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः

pārā carmaṇvatī nūpī vidiśā vetravatyapi / śiprā hyavarṇo ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ

57.20

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा

śoṇo mahānadaścaiva narmadā surathādrijā / mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā

57.21

चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी

citrotpalā satamasā karamodā piśācikā / tathānyā pippaliśroṇirvipāśā vañjulā nadī

57.22

सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी

sumerujā śuktimatī śakulī tridivākramuḥ / (vindhya) (skandha) pādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī

57.23

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती

śiprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī / veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī

57.24

करतोया महागौरी दुर्गा चान्तः शिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः

karatoyā mahāgaurī durgā cāntaḥ śirā tathā / (ṛkṣa) (vindhya) pādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ

57.25

गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्या तथापरा । तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेर्यथापगा

godāvarī bhīmarathā kṛṣṇā veṇyā tathāparā / tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāveryathāpagā

57.26

(सह्य) (विन्ध्य) पादविनिष्क्रान्ता इत्येताः सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती

(sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ / kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī

57.27

मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या

malayādrisamudbhūtā nadyaḥ śītajalāstvimāḥ / pitṛsomarṣikulyā ca ikṣukā tridivā ca yā

57.28

लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी

lāṅgūlinī vaṃśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ / ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandavāhinī

57.29

कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः

kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ / sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ

57.30

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ मर्क्प्_५७। ३१ ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः

viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ / anyāḥ sahasraśaścoktāḥ kṣudranadyo dvijottama // markp_57. 31 // prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāśca yāḥ / matsyāśvakūṭāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ

57.32

अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशो ऽमी प्रकीर्तिताः

atharvāścārkaliṅgāśca malakāśca vṛkaiḥ saha / madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśo 'mī prakīrtitāḥ

57.33

सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः

sahyasya cottare yā tu yatra godāvarī nadī / pṛthivyāmapi kṛtastrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

57.34

गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः

govardhanaṃ puraṃ ramyaṃ bhārgavasya mahātmanaḥ / vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ

57.35

अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः

aparāntāśca śūdrāśca pallavāścarmakhaṇḍikāḥ / gāndhārā gabalāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ

57.36

शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदा हालमूषिकाः । माठरा बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः

śatadrujāḥ kaliṅgāśca pāradā hālamūṣikāḥ / māṭharā bahubhadrāśca kaikeyā daśamālikāḥ

57.37

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः

kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca / kāmbojā daradāścaiva varvarā harṣavardhanāḥ

57.38

चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतोनराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः

cīnāścaiva tukhārāśca bahulā bāhyatonarāḥ / ātreyāśca bharadvājāḥ puṣkalāśca kaśerukāḥ

57.39

लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः

lampākāḥ śūlakārāśca cūlikā jāguḍaiḥ saha / auṣadhāścānimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ

57.40

तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च

tāmasā haṃsamārgāśca kāśmīrāstuṅganāstathā / śūlikāḥ kuhakāścaiva ūrṇā darvāstathaiva ca

57.41

एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः

ete deśā hyudīcyāstu prācyāndeśānnibodha me / adhrārakā mudakarā antargiryā bahirgirāḥ

57.42

यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः

yathā pravaṅgā raṅgeyā mānadā mānavartikāḥ / brāhmottarāḥ pravijayā bhārgavā jñeyamallakāḥ

57.43

प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः

prāgjyotiṣāśca madrāśca videhāstāmraliptakāḥ / mallā magadhagomantāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ

57.44

अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च

athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ / puṇḍrāśca kevalāścaiva golāṅgūlāstathaiva ca

57.45

शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः

śailūṣā mūṣikāścaiva kusumā nāmavāsakāḥ / mahārāṣṭrā māhiṣakā kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ

57.46

आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह

ābhīrāḥ saha vaiśikyā āḍhakyāḥ śabarāśca ye / pulindā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha

57.47

पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः

paurikā maulikāścaiva aśmakā bhogavardhanāḥ / naiṣikāḥ kuntalā andhā udibhadā vanadārakāḥ

57.48

दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह

dākṣiṇātyāstvamī deśā aparāntān nibodha me / sūrpārakāḥ kālibalā durgāścānīkaṭaiḥ saha

57.49

पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः

pulindāśca sumīnāśca rūpapāḥ svāpadaiḥ saha / tathā kuruminaścaiva sarve caiva kaṭhākṣarāḥ

57.50

नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि

nāsikyāvāśca ye cānye ye caivottaranarmadāḥ / bhīrukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi

57.51

काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः

kāśmīrāśca surāṣṭrāśca avantyāścārbudaiḥ saha / ityete hyaparāntāśca śṛṇu vindhyanivāsinaḥ

57.52

सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह

sarajāśca karūṣāśca keralāścotkalaiḥ saha / uttamarṇā daśārṇāśca bhojyāḥ kiṣkindhakaiḥ saha

57.53

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह

tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā / tumburāstumbulāścaiva paṭavo naiṣadheḥ saha

57.54

अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः

annajāstuṣṭikārāśca vīrahotrā hyavantayaḥ / ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ

57.55

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहारा हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः

ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye / nīhārā haṃsamārgāśca kuravo gurgaṇāḥ khasāḥ

57.56

कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह

kuntaprāvaraṇāścaiva ūrṇā dārvāḥ sakṛtrakāḥ / trigartā gālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha

57.57

कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम्

kṛtatretādikaścātra caturyugakṛto vidhiḥ / etattu bhārataṃ varṣaṃ catuḥ saṃsthānasaṃsthitam

57.58

दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

dakṣiṇāparato hyasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ / himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ

57.59

तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा

tadetad bhārataṃ varṣaṃ sarvabījaṃ dvijottama / brahmatvamamareśatvaṃ devatvaṃ marutastathā

57.60

मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् ! शुभाशुभैः

mṛgapaśvapsaroyonistadvat sarve sarīsṛpāḥ / sthāvarāṇāñca sarveṣāmito brahman ! śubhāśubhaiḥ

57.61

प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् ! नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे ! सदा एष मनोरथः

prayāti karmabhūrbrahman ! nānyā lokeṣu vidyate / devānāmapi viprarṣe ! sadā eṣa manorathaḥ

57.62

अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः

api mānuṣyamāpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau / manuṣyaḥ kurute tattu yanna śakyaṃ surāsuraiḥ

57.63

तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः

tatkarmanigaḍagrastaiḥ svakarmakhyāpanotsukaḥ / na kiñcit kriyate karma sukhaleśopabṛṃhitaiḥ

57.64