Adhyaya 58

अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः- ५८ क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै

aṣṭapañcāśo 'dhyāyaḥ- 58 krauṣṭukiruvāca bhagavan ! kathitaṃ samyak bhavatā bhārataṃ mama / saritaḥ parvatā deśā ye ca tatra vasanti vai

58.1

किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः

kintu kūrmastvayā pūrvaṃ bhārate bhagavān hariḥ / kathitastasya saṃsthānaṃ śrotumicchāmyaśeṣataḥ

58.2

कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद् ब्रूह्यशेषतः

kathaṃ sa saṃsthito devaḥ kūrmarūpī janārdanaḥ / śubhāśubhaṃ manuṣyāṇāṃ vyajyate ca tataḥ katham / yathāmukhaṃ yathāpādantasya tad brūhyaśeṣataḥ

58.3

मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् ! देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज

mārkaṇḍeya uvāca prāṅmukho bhagavān ! devaḥ kūrmarūpī vyavasthitaḥ / ākramya bhārataṃ varṣaṃ navabhedamidaṃ dvija

58.4

नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ! ये सम्यक् तान्निबोध मे

navadhā saṃsthitānyasya nakṣatrāṇi samantataḥ / viṣayāśca dvijaśreṣṭha ! ye samyak tānnibodha me

58.5

वेदमन्त्रा विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स ! घोषसंख्यास्तथा खसाः

vedamantrā vimāṇḍavyāḥ śālvanīpāstathā śakāḥ / ujjihānāstathā vatsa ! ghoṣasaṃkhyāstathā khasāḥ

58.6

मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्या ज्योतिषिका गौरग्रीवा गुडाश्मकाः

madhye sārasvatā matsyāḥ śūrasenāḥ samāthurāḥ / dharmāraṇyā jyotiṣikā gauragrīvā guḍāśmakāḥ

58.7

कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः

kālakoṭisapāṣaṇḍāḥ pāriyātranivāsinaḥ / kāpiṅgalāḥ kururbāhyastathaivoḍumbarā janāḥ

58.8

वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताः कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यनिवासिनः

vaidehakāḥ sapāñcālāḥ saṃketāḥ kaṅkamārutāḥ / gajāhvayāśca kūrmasya jalamadhyanivāsinaḥ

58.9

कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र ! शुभाशुभविपाकदम्

kṛttikā rohiṇī saumyā eteṣāṃ madhyavāsinām / nakṣatratritayaṃ vipra ! śubhāśubhavipākadam

58.10

वृषध्वजो ऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः कर्वटाशनः

vṛṣadhvajo 'ñjanaścaiva jambvākhyo mānavācalaḥ / śūrpakarṇo vyāghramukhaḥ kharmakaḥ karvaṭāśanaḥ

58.11

तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः

tathā candreśvarāścaiva khaśāśca magadhāstathā / girayo maithilāḥ śubhrāstathā vadanadanturāḥ

58.12

प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पुर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज !

prāgjyotiṣāḥ salauhityāḥ sāmudrāḥ puruṣādakāḥ / purṇotkaṭo bhadragaurastathodayagirirdvija !

58.13

कशाया मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमाना कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संश्थिताः

kaśāyā mekhalāmuṣṭāstāmraliptaikapādapāḥ / vardhamānā kośalāśca mukhe kūrmasya saṃśthitāḥ

58.14

रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु

raudraḥ punarvasuḥ puṣyo nakṣatratritayaṃ mukhe / pāde tu dakṣiṇe deśāḥ krauṣṭuke vadataḥ śṛṇu

58.15

कलिङ्गवङ्गजठराः कोशला मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः

kaliṅgavaṅgajaṭharāḥ kośalā mūṣikāstathā / cedayaścordhvakarṇāśca matsyādyā vindhyavāsinaḥ

58.16

विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः

vidarbhā nārikelāśca dharmadvīpāstathailikāḥ / vyāghragrīvā mahāgrīvāstraipurāḥ śmaśrudhāriṇaḥ

58.17

कैष्किन्ध्या हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः

kaiṣkindhyā haimakūṭāśca niṣadhāḥ kaṭakasthalāḥ / daśārṇāhārikā nagnā niṣādāḥ kākulālakāḥ

58.18

तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा

tathaiva parṇaśabarāḥ pāde vai pūrvadakṣiṇe / āśleṣarkṣaṃ tathā paitryaṃ phālguṇyaḥ prathadamāstathā

58.19

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा

nakṣatratritayaṃ pādamāśritaṃ pūrvadakṣiṇam / laṅkā kālājināścaiva śailikā nikaṭāstathā

58.20

महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणा

mahendramalayādrau ca durdure ca vasanti ye / karkoṭakavane ye ca bhṛgukacchāḥ sakoṅkaṇā

58.21

सर्वाश्चैव तथाभीरा वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः

sarvāścaiva tathābhīrā veṇyāstīranivāsinaḥ / avantayo dāsapurāstathaivākaṇino janāḥ

58.22

महाराष्ट्राः सकर्णाटा गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः

mahārāṣṭrāḥ sakarṇāṭā gonardāścitrakūṭakāḥ / colāḥ kolagirāścaiva krauñcadvīpajaṭādharāḥ

58.23

कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये

kāverī ṛṣyamūkasthā nāsikyāścaiva ye janāḥ / śaṅkhaśuktyādivaidūryaśailaprāntacarāśca ye

58.24

तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवासनिवासिनः

tathā vāricarāḥ kolāḥ carmapaṭṭanivāsinaḥ / gaṇabāhyāḥ parāḥ kṛṣṇā dvīpavāsanivāsinaḥ

58.25

सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः

sūryādrau kumudādrau ca te vasanti tathā janāḥ / aukhāvanāḥ sapiśikāstathā ye karmanāyakāḥ

58.26

तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः

takṣiṇāḥ kauruṣā ye ca ṛṣikāstāpasāśramāḥ / ṛṣabhāḥ sihalāścaiva tathā kāñcīnivāsinaḥ

58.27

तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः

tilaṅgā kuñjāradarīkacchavāsāśca ye janāḥ / tāmraparṇo tathā kukṣiriti kūrmasya dakṣiṇaḥ

58.28

फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम्

phālgunyaścottarā hastā citrā carkṣatrayaṃ dvija / kūrmasya dakṣiṇe kukṣau bāhyapādastathāparam

58.29

काम्बोजाः पह्लवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्दुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः

kāmbojāḥ pahlavāścaiva tathaiva vahavāmukhāḥ / tathā ca sindusauvīrāḥ sānartā vanitāmukhāḥ

58.30

द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः

drāvaṇāḥ mārgikāḥ śūdrā karṇaprādheyavarvarāḥ / kirātāḥ pāradāḥ pāṇḍyāstathā pāraśavāḥ kalāḥ

58.31

धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः

dhūrtakā haimagirikāḥ sindhukālakavairatāḥ / saurāṣṭrā daradāścaiva drāviḍāśca mahārṇavāḥ

58.32

एते जनपदाः पादे स्थिता वै दक्षिणे ऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च

ete janapadāḥ pāde sthitā vai dakṣiṇe 'pare / svātyo viśākhā maitrañca nakṣatratrayameva ca

58.33

मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनो ऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः

maṇimeghaḥ kṣurādriśca khañjano 'stagiristathā / aparāntikā haihayāśca śāntikā vipraśastakāḥ

58.34

कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाः कर्कराः शाल्मवेश्मकाः

kauṅkaṇāḥ pañcanadakā vāmanā hyavarāstathā / tārakṣurā hyaṅgatakāḥ karkarāḥ śālmaveśmakāḥ

58.35

गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरुहाश्च कलास्तथा

gurusvirāḥ phalguṇakā veṇumatyāñca ye janāḥ / tathā phalgulukā ghorā guruhāśca kalāstathā

58.36

एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाः कूर्मस्य संस्थिताः

ekekṣaṇā vājikeśā dīrghagrīvāḥ sacūlikāḥ / aśvakeśāstathā pucche janāḥ kūrmasya saṃsthitāḥ

58.37

ऐन्द्रं मूलन्तथाषाग नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालनतास्तथा

aindraṃ mūlantathāṣāga nakṣatratrayameva ca / māṇḍavyāścaṇḍakhārāśca aśvakālanatāstathā

58.38

कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे

kunyatālaḍahāścaiva strībāhyā bālikrāstathā / nṛsiṃhā veṇumatyāñca balāvasthāstathāpare

58.39

धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिता जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे

dharmabaddhāstathālūkā urukarmasthitā janāḥ / vāmapāde janāḥ pārśve sthitāḥ kūrmasya bhāgure

58.40

आषाढाश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा

āṣāḍhāśravaṇe caiva dhaniṣṭhā yatra saṃsthitā / kailāso himavāṃścaiva dhanuṣmān vasumāṃstathā

58.41

क्रौञ्चाः कुरुवकाश्चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालया सकैकेया भोगप्रस्थाः सयामुनाः

krauñcāḥ kuruvakāścaiva kṣudravīṇāśca ye janāḥ / rasālayā sakaikeyā bhogaprasthāḥ sayāmunāḥ

58.42

अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीज्याः सार्दना जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः

antardvopāstrigartāśca agnījyāḥ sārdanā janāḥ / tathaivāśvamukhāḥ prāptāściviḍāḥ keśadhāriṇaḥ

58.43

दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः

dāserakā vāṭadhānāḥ śavadhānāstathaiva ca / puṣkalādhamakairātāstathā takṣaśilāśrayāḥ

58.44

अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकास्तथा

ambālā mālavā madrā veṇukāḥ savadantikāḥ / piṅgalā mānakalahā hūṇāḥ kohalakāstathā

58.45

माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः

māṇḍavyā bhūtiyuvakāḥ śātakā hematārakāḥ / yaśomatyāḥ sagāndhārāḥ kharasāgararāśayaḥ

58.46

यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः

yaudheyā dāsameyāśca rājanyāḥ śyāmakāstathā / kṣemadhūrtāśca kūrmasya vāmakukṣimupāśritāḥ

58.47

वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पुशुपालं सकीचकम्

vāruṇañcātra nakṣatraṃ tatra prauṣṭhapadādvayam / yena kinnararājyañca puśupālaṃ sakīcakam

58.48

काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः

kāśmīrakaṃ tathā rāṣṭramabhisārajanastathā / davadāstvaṅganāścaiva kulaṭā vanarāṣṭrakāḥ

58.49

सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः

sairiṣṭhā brahmapurakāstathaiva vanavāhyakāḥ / kirātakauśikā nandā janāḥ pahṇavalolanāḥ

58.50

दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः

dārvādā marakāścaiva kuraṭāścānnadārakāḥ / ekapādā khaśā ghoṣāḥ svargabhaumānavadyakāḥ

58.51

तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजात्तम

tathā sayavanā hiṅgāścīraprāvaraṇāśca ye / trinetrāḥ pauravāścaiva gandharvāśca dvijāttama

58.52

पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम्

pūrvottarantu kūrmasya padāmete samāśritāḥ / revatyaścāśvidaivatyaṃ yāmyañcarkṣamiti trayam

58.53

तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज

tatra pāde samākhyātaṃ pākāya munisattama / deśeṣveteṣu caitāni nakṣatrāṇyapi vai dvija

58.54

एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ! ग्रहैः सम्यगवस्थितैः

etatpīḍā amī deśāḥ pīḍyante ye kramoditāḥ / yānti cābhyudayaṃ vipra ! grahaiḥ samyagavasthitaiḥ

58.55

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ ! तदुत्कर्षे शुभागमः

yasyarkṣasya patiryo vai grahastadbhāvito bhayam / taddeśasya muniśreṣṭha ! tadutkarṣe śubhāgamaḥ

58.56

प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम

pratyekaṃ deśasāmānyaṃ nakṣatragrahasambhavam / bhayaṃ lokasya bhavati śobhanaṃ vā dvijottama

58.57

स्वर्क्षैरशोभनैर्जन्तोः सामान्यमिति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम्

svarkṣairaśobhanairjantoḥ sāmānyamiti bhītidam / grahairbhavati pīḍotthamalpāyāsamaśobhanam

58.58

तथैव शोभनः पाको दुः स्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः

tathaiva śobhanaḥ pāko duḥ sthitaiśca tathā grahaiḥ / alpopakārāya nṛṇāṃ deśajñaiścātmano budhaiḥ

58.59

द्रव्ये गोष्ठे ऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च ग्रहे दुस्थे भयं पुण्यवतां नृणाम्

dravye goṣṭhe 'tha bhṛtyeṣu suhṛtsu tanayeṣu vā / bhāryāyāñca grahe dusthe bhayaṃ puṇyavatāṃ nṛṇām

58.60

आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन

ātmanyathālpapuṇyānāṃ sarvatraivātipāpinām / naikatrāpi hyapāpānāṃ bhayamasti kadācana

58.61

दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम्

digdeśajanasāmānyaṃ nṛpasāmānyamātmajam / nakṣatragrahasāmānyaṃ naro bhuṅkte śubhāśubham

58.62

परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः

parasparābhirakṣā ca grahādausthyena jāyate / etebhya eva viprendra ! śubhahānistathāśubhaiḥ

58.63

यदेतत् कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत् तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च

yadetat kūrmasaṃsthānaṃ nakṣatreṣu mayoditam / etat tu deśasāmānyamaśubhaṃ śubhameva ca

58.64

तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडान्तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम

tasmādvijñāya deśarkṣaṃ grahapīḍāntathātmanaḥ / kurvota śāntiṃ medhāvī lokavādāṃśca sattama

58.65

आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादा इति श्रुताः

ākāśāddevatānāñca daityādīnāñca daurhṛdāḥ / pṛthvyāṃ patanti te loke lokavādā iti śrutāḥ

58.66

तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः

tāṃ tathaiva budhaḥ kuryāt lokavādānna hāpayet / teṣāntatkaraṇānnṝṇāṃ yukto duṣṭāgamakṣayaḥ

58.67

शुभोदयं प्रहानिञ्च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्युस्ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते

śubhodayaṃ prahāniñca pāpānāṃ dvijasattama / prajñāhāniṃ prakuryuste dravyādīnāñca kurvate

58.68

तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तीश्च ग्रहपीडासु कारयेत्

tasmācchāntiparaḥ prājño lokavādaratastathā / lokavādāṃśca śāntīśca grahapīḍāsu kārayet

58.69

अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्त्रानं क्रोधादिवर्जनम्

adrohānupavāsāṃśca śastaṃ caityādivandanam / japaṃ homaṃ tathā dānaṃ strānaṃ krodhādivarjanam

58.70

अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च

adrohaḥ sarvabhūteṣu maitrīṃ kuryācca paṇḍitaḥ / varjayedasatīṃ vācamativādāṃstathaiva ca

58.71

ग्रहपूजाञ्च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम

grahapūjāñca kurvota sarvapīḍāsu mānavaḥ / evaṃ śāmyantyaśeṣāṇi ghorāṇi dvijasattama

58.72

प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः

prayatānāṃ manuṣyāṇāṃ graharkṣotthānyaśeṣataḥ / eṣa kūrmo mayā khyāto bhārate bhagavān vibhuḥ

58.73

नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः

nārāyaṇo hyacintyātmā yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam / tatra devāḥ sthitāḥ sarve pratinakṣatrasaṃśrayāḥ

58.74

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ

tathā madhye hutavahaḥ pṛthvī somaśca vai dvija / meṣādayastrayo madhye mukhe dvau mithunādikau

58.75

प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम्

prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṃhau vyavasthitau / siṃhakanyātulāścaiva kukṣau rāśaitrayaṃ sthitam

58.76

तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः

tulātha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime / pṛṣṭhe ca vṛścikenaiva saha dhanvī vyavasthitaḥ

58.77

वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ

vāyavye cāsya vai pāde dhanurgrāhādikaṃ trayam / kumbhamīnau tathaivāsya uttarāṃ kukṣimāśritau

58.78

मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज

mīnameṣau dvijaśreṣṭha ! pāde pūrvottare sthitau / kūrme deśāstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai dvija

58.79

राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत्

rāśayaśca tatharkṣeṣu graharāśiṣvavasthitāḥ / tasmād graharkṣapīḍāsu deśapīḍāṃ vinirdiśet

58.80

तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्यो ऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

tatra strātvā prakurvota dānahomādikaṃ vidhim / sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo brahmā madhye grahasya yaḥ / nārāyaṇākhyo 'cintyātmā kāraṇaṃ jagataḥ prabhuḥ

58.81