Adhyaya 63

मार्कण्डेय उवाच ततः सह तथा सो ऽथ रराम गिरिसानुषु । फुल्लकाननहृद्येषु मनोज्ञेषु सरः सु च

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ saha tathā so 'tha rarāma girisānuṣu / phullakānanahṛdyeṣu manojñeṣu saraḥ su ca

63.1

कन्दरेषु च रम्येषु निम्नगापुलिनेषु च । मनोज्ञेषु तथान्येषु देशेषु मुदितो द्विज

kandareṣu ca ramyeṣu nimnagāpulineṣu ca / manojñeṣu tathānyeṣu deśeṣu mudito dvija

63.2

वह्निनाधिष्ठितस्यासीद् यद्रूपन्तस्य तेजसा । अचिन्तयद्भोगकाले निमीलितविलोचना

vahninādhiṣṭhitasyāsīd yadrūpantasya tejasā / acintayadbhogakāle nimīlitavilocanā

63.3

ततः कालेन सा गर्भमवाप मुनिसत्तम । गन्धर्ववीर्यतो रूपचिन्तनाच्च द्विजन्मनः

tataḥ kālena sā garbhamavāpa munisattama / gandharvavīryato rūpacintanācca dvijanmanaḥ

63.4

तां गर्भधारिणीं सो ऽथ सान्त्वयित्वा वरूथिनीम् । विप्ररूपधरो यातस्तया प्रीत्या विसर्जितः

tāṃ garbhadhāriṇīṃ so 'tha sāntvayitvā varūthinīm / viprarūpadharo yātastayā prītyā visarjitaḥ

63.5

जज्ञे स बालो द्युतिमान ज्वलन्निव विभावसुः । स्वरोचिभैर्यथा सूर्यो भासयन् सकला दिशः

jajñe sa bālo dyutimāna jvalanniva vibhāvasuḥ / svarocibhairyathā sūryo bhāsayan sakalā diśaḥ

63.6

स्वरोचिभिर्यतो भाति भास्वानिव स बालकः । ततः स्वरोचिरित्येवं नाम्ना ख्यातो बभूत सः

svarocibhiryato bhāti bhāsvāniva sa bālakaḥ / tataḥ svarocirityevaṃ nāmnā khyāto babhūta saḥ

63.7

ववृधे च महाभागो वयसानुदिनन्तथा । गुणौघैश्च यथा बालः कलाभिः शशलाञ्छनः

vavṛdhe ca mahābhāgo vayasānudinantathā / guṇaughaiśca yathā bālaḥ kalābhiḥ śaśalāñchanaḥ

63.8

स जग्राह धनुर्वेदं वेदांश्चैव यथाक्रमम् । विद्याश्चैव महाभागस्तदा यौवनगोचरः

sa jagrāha dhanurvedaṃ vedāṃścaiva yathākramam / vidyāścaiva mahābhāgastadā yauvanagocaraḥ

63.9

मन्दराद्रौ कदाचित् स विचरंश्चारुचेष्टितः । ददर्शैकां तदा कन्यां गिरिप्रस्थे भयातुराम्

mandarādrau kadācit sa vicaraṃścāruceṣṭitaḥ / dadarśaikāṃ tadā kanyāṃ giriprasthe bhayāturām

63.10

त्रायस्वेति निरीक्ष्यैनं सा तदा वाक्यमब्रवीत् । मा भैषीरिति स प्राह भयविप्लुतलोचनाम्

trāyasveti nirīkṣyainaṃ sā tadā vākyamabravīt / mā bhaiṣīriti sa prāha bhayaviplutalocanām

63.11

किमेतदिति तेनोक्ते वीरवाक्ये महात्मना । ततः सा कथयामास श्वासाक्षेपप्लुताक्षरम्

kimetaditi tenokte vīravākye mahātmanā / tataḥ sā kathayāmāsa śvāsākṣepaplutākṣaram

63.12

कन्योवाच अहमिन्दीवराख्यस्य सुता विद्याधरस्य वै । नाम्ना मनोरमा जाता सुतायां मरुधन्वनः

kanyovāca ahamindīvarākhyasya sutā vidyādharasya vai / nāmnā manoramā jātā sutāyāṃ marudhanvanaḥ

63.13

मन्दारविद्याधरजा सखी मम विभावरी । कलावती चाप्यपरा सुता पारस्य वै मुनेः

mandāravidyādharajā sakhī mama vibhāvarī / kalāvatī cāpyaparā sutā pārasya vai muneḥ

63.14

ताभ्यां सह मया यातं कैलासतटमुत्तमम् । तत्र दृष्टो मुनिः कश्चित्तपसातिकृशाकृतिः

tābhyāṃ saha mayā yātaṃ kailāsataṭamuttamam / tatra dṛṣṭo muniḥ kaścittapasātikṛśākṛtiḥ

63.15

क्षुत्क्षामकण्ठो निस्तेजा दूरपाताक्षितारकः । मयावहसितः क्रुद्धः स तदा मां शशाप ह

kṣutkṣāmakaṇṭho nistejā dūrapātākṣitārakaḥ / mayāvahasitaḥ kruddhaḥ sa tadā māṃ śaśāpa ha

63.16

क्षामक्षामस्वरः किञ्चित्कल्पिताधरपल्लवः । त्वयावहसितो यस्मादनार्ये दुष्टतापसि

kṣāmakṣāmasvaraḥ kiñcitkalpitādharapallavaḥ / tvayāvahasito yasmādanārye duṣṭatāpasi

63.17

तस्मात् त्वामचिरेणैव राक्षसो ऽभिभविष्यसि । दत्ते शापे मत्सखीभ्यां स तु निर्भत्सितो मुनिः

tasmāt tvāmacireṇaiva rākṣaso 'bhibhaviṣyasi / datte śāpe matsakhībhyāṃ sa tu nirbhatsito muniḥ

63.18

धिक् ते ब्राह्मण्यमक्षान्त्या हृतन्ते निखिलन्तपः । अमर्षणैर्धर्षितो ऽसि तपसा नातिकर्षितः

dhik te brāhmaṇyamakṣāntyā hṛtante nikhilantapaḥ / amarṣaṇairdharṣito 'si tapasā nātikarṣitaḥ

63.19

क्षान्त्यास्पदं वै ब्राह्मण्यं क्रोधसंयमनन्तपः । एतच्छ्रुत्वा ददौ शापं तयोरप्यमितद्युतिः

kṣāntyāspadaṃ vai brāhmaṇyaṃ krodhasaṃyamanantapaḥ / etacchrutvā dadau śāpaṃ tayorapyamitadyutiḥ

63.20

एकस्याः कुष्ठमङ्गेषु भाव्यन्यस्यास्तथा क्षयः । तयोस्तथैव तज्जातं यथोक्तं तेन तत्क्षणात्

ekasyāḥ kuṣṭhamaṅgeṣu bhāvyanyasyāstathā kṣayaḥ / tayostathaiva tajjātaṃ yathoktaṃ tena tatkṣaṇāt

63.21

ममाप्येवं महद्रक्षः समुपैति पदानुगम् । न शृणोषि महानादं तस्यादूरे ऽपि गर्जतः

mamāpyevaṃ mahadrakṣaḥ samupaiti padānugam / na śṛṇoṣi mahānādaṃ tasyādūre 'pi garjataḥ

63.22

तृतीयमद्य दिवसं यन्मे पृष्ठन्न मुञ्चति । अस्त्रग्रामस्य सर्वस्य हृदज्ञाहमद्य ते

tṛtīyamadya divasaṃ yanme pṛṣṭhanna muñcati / astragrāmasya sarvasya hṛdajñāhamadya te

63.23

ते प्रयच्छामि मां रक्ष रक्षसो ऽस्मान्महामते । प्रादात् स्वायम्भुवस्यादौ स्वयं रुद्रः पिनाकधृक्

te prayacchāmi māṃ rakṣa rakṣaso 'smānmahāmate / prādāt svāyambhuvasyādau svayaṃ rudraḥ pinākadhṛk

63.24

स्वायम्भुवो वसिष्ठाय सिद्धवर्याय दत्तवान् । तेनापि दत्तं मन्मातुः पित्रे चित्रायुधाय वै

svāyambhuvo vasiṣṭhāya siddhavaryāya dattavān / tenāpi dattaṃ manmātuḥ pitre citrāyudhāya vai

63.25

प्रादादौद्वाहिकं सो ऽपि मत्पित्रे श्वशुरः स्वयम् । मयापि शिक्षितं वीर ! सकाशाद् बालया पितुः

prādādaudvāhikaṃ so 'pi matpitre śvaśuraḥ svayam / mayāpi śikṣitaṃ vīra ! sakāśād bālayā pituḥ

63.26

हृदयं सकलास्त्राणामशेषरिपुनाशनम् । तदिदं गृह्यतां शीघ्रमशेषास्त्रपरायणम्

hṛdayaṃ sakalāstrāṇāmaśeṣaripunāśanam / tadidaṃ gṛhyatāṃ śīghramaśeṣāstraparāyaṇam

63.27

ततो जहि दुरात्मानमेनं राक्षसमागतम्

tato jahi durātmānamenaṃ rākṣasamāgatam

63.28

मार्कण्डेय उवाच तथैत्युक्ते ततस्तेन वार्युपस्पृश्य तस्य तत् । अस्त्राणां हृदयं प्रादात् सरहस्यनिवर्तनम्

mārkaṇḍeya uvāca tathaityukte tatastena vāryupaspṛśya tasya tat / astrāṇāṃ hṛdayaṃ prādāt sarahasyanivartanam

63.29

एतस्मिन्नन्तरे रक्षस्तत्तदा भीषणाकृति । नर्दमानं महानादमाजगाम त्वरान्वितम्

etasminnantare rakṣastattadā bhīṣaṇākṛti / nardamānaṃ mahānādamājagāma tvarānvitam

63.30

मयाभिभूता किं त्राणमुपैषि द्रुतमेहि मे । भक्षामि किञ्चिरेणेति ब्रुवाणं तं ददर्श सः

mayābhibhūtā kiṃ trāṇamupaiṣi drutamehi me / bhakṣāmi kiñcireṇeti bruvāṇaṃ taṃ dadarśa saḥ

63.31

स्वरोचिश्चिन्तयामास दृष्ट्वा तं समुपागतम् । गृह्णात्वेष वचः सत्यं तस्यास्त्विति महामुनेः

svarociścintayāmāsa dṛṣṭvā taṃ samupāgatam / gṛhṇātveṣa vacaḥ satyaṃ tasyāstviti mahāmuneḥ

63.32

जग्राह समुपेत्यैनां त्वरया सो ऽपि राक्षसः । त्राहि त्राहीति करुणं विलपन्तीं सुमध्यमाम्

jagrāha samupetyaināṃ tvarayā so 'pi rākṣasaḥ / trāhi trāhīti karuṇaṃ vilapantīṃ sumadhyamām

63.33

ततः स्वरोचिः संक्रुद्धश्चण्डास्त्रमतिभैरवम् । दृष्ट्यां निवेश्य तद्रक्षो ददर्शानिमिषेक्षणः

tataḥ svarociḥ saṃkruddhaścaṇḍāstramatibhairavam / dṛṣṭyāṃ niveśya tadrakṣo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ

63.34

तदाभिभूतः स तदा तामुत्सृज्य निशाचरः । प्रसीद शाम्यतामस्त्रं श्रूयताञ्चेत्यभाषत

tadābhibhūtaḥ sa tadā tāmutsṛjya niśācaraḥ / prasīda śāmyatāmastraṃ śrūyatāñcetyabhāṣata

63.35

मोक्षितोषऽहं त्वया शापादतिघोरान्महाद्युते । प्रदत्तादतितीव्रेण ब्रह्ममित्रेण धीमता

mokṣitoṣa'haṃ tvayā śāpādatighorānmahādyute / pradattādatitīvreṇa brahmamitreṇa dhīmatā

63.36

उपकारी न मे त्वत्तो महाभागाधिको ऽपरः । येनाहं सुमहाकष्टान्महाशापाद्विमोक्षितः

upakārī na me tvatto mahābhāgādhiko 'paraḥ / yenāhaṃ sumahākaṣṭānmahāśāpādvimokṣitaḥ

63.37

स्वरोचिरुवाच ब्रह्ममित्रेण मुनिना किन्निमित्तं महात्मना । शप्तस्त्वं कीदृशश्चैव शापो दत्तो ऽभवत् पुरा

svarociruvāca brahmamitreṇa muninā kinnimittaṃ mahātmanā / śaptastvaṃ kīdṛśaścaiva śāpo datto 'bhavat purā

63.38

राक्षसा उवाच ब्रह्ममित्रो ऽष्टधा भिन्नमायुर्वेदमधीतवान् । त्रयोदशाधिकारञ्च प्रगृह्याथर्वणो द्विजः

rākṣasā uvāca brahmamitro 'ṣṭadhā bhinnamāyurvedamadhītavān / trayodaśādhikārañca pragṛhyātharvaṇo dvijaḥ

63.39

अहञ्चेन्दीवराख्येति ख्यातो ऽस्या जनको ऽभवम् । विद्याधरपतेः पुत्रो नलनाभस्य खङ्गिनः

ahañcendīvarākhyeti khyāto 'syā janako 'bhavam / vidyādharapateḥ putro nalanābhasya khaṅginaḥ

63.40

मया च याचितः पुर्वं ब्रह्ममित्रो ऽभवन्मुनिः । आयुर्वेदमशेषं मे भगवन् ! दातुमर्हसि

mayā ca yācitaḥ purvaṃ brahmamitro 'bhavanmuniḥ / āyurvedamaśeṣaṃ me bhagavan ! dātumarhasi

63.41

यदा तु बहुशो वीर ! प्रश्रयावनतस्य मे । न प्रादाद्याचितो विद्यामायुर्वेदात्मिकां मम

yadā tu bahuśo vīra ! praśrayāvanatasya me / na prādādyācito vidyāmāyurvedātmikāṃ mama

63.42

शिष्येभ्यो ददतस्तस्य मयान्तर्धानगेन हि । आयुर्वेदात्मिका विद्या गृहीताभूत्तदानघ

śiṣyebhyo dadatastasya mayāntardhānagena hi / āyurvedātmikā vidyā gṛhītābhūttadānagha

63.43

गृहीतायान्तु विद्यायां मासैरष्टाभिरन्तरात् । ममातिहर्षादभवद्धासो ऽतीव पुनः पुनः

gṛhītāyāntu vidyāyāṃ māsairaṣṭābhirantarāt / mamātiharṣādabhavaddhāso 'tīva punaḥ punaḥ

63.44

प्रत्यभिज्ञाय मां हासान्मुनिः कोपसमन्वितः । विकम्पिकन्धरः प्राह मामिदं परुषाक्षरम्

pratyabhijñāya māṃ hāsānmuniḥ kopasamanvitaḥ / vikampikandharaḥ prāha māmidaṃ paruṣākṣaram

63.45

राक्षसेनैव यस्मान्मे त्वयादृश्येन दुर्मते । हृता विद्यावहासश्च मामवज्ञाय वै कृतः

rākṣasenaiva yasmānme tvayādṛśyena durmate / hṛtā vidyāvahāsaśca māmavajñāya vai kṛtaḥ

63.46

तस्मात्त्वं राक्षसः पाप ! मच्छापेन निराकृतः । भविष्यसि न सन्देहः सप्तरात्रेण दारुणः

tasmāttvaṃ rākṣasaḥ pāpa ! macchāpena nirākṛtaḥ / bhaviṣyasi na sandehaḥ saptarātreṇa dāruṇaḥ

63.47

इत्युक्ते प्रणिपाताद्यैरुपचारैः प्रसादितः । स मामाह पुनर्विप्रस्तत्क्षणान्मृदुमानसः

ityukte praṇipātādyairupacāraiḥ prasāditaḥ / sa māmāha punarviprastatkṣaṇānmṛdumānasaḥ

63.48

यन्मयोक्तमवश्यन्तद्भावि गन्धर्व ! नान्यथा । किन्तु त्वं राक्षसो भूत्वा पुनः स्वं प्राप्स्यसे वपुः

yanmayoktamavaśyantadbhāvi gandharva ! nānyathā / kintu tvaṃ rākṣaso bhūtvā punaḥ svaṃ prāpsyase vapuḥ

63.49

नष्टस्मृतिर्यदा क्रुद्धः स्वमपत्यञ्चिखादिषुः । निशाचरत्वं गन्तासि तदस्त्रानलतापितः

naṣṭasmṛtiryadā kruddhaḥ svamapatyañcikhādiṣuḥ / niśācaratvaṃ gantāsi tadastrānalatāpitaḥ

63.50

पुनः संज्ञामवाप्य स्वामवाप्स्यसि निजं वपुः । तथैव स्वमधिष्ठानं लोके गन्धर्वसंज्ञिते

punaḥ saṃjñāmavāpya svāmavāpsyasi nijaṃ vapuḥ / tathaiva svamadhiṣṭhānaṃ loke gandharvasaṃjñite

63.51

सो ऽहं त्वया महाभाग ! मोक्षितो ऽस्मान्महाभयात् । निशाचरत्वाद् यद्वीर ! तेन मे प्रार्थनां कुरु

so 'haṃ tvayā mahābhāga ! mokṣito 'smānmahābhayāt / niśācaratvād yadvīra ! tena me prārthanāṃ kuru

63.52

इमान्ते तनयां भार्यां प्रयच्छामि प्रतीच्छ ताम् । आयुर्वेदश्च सकलस्त्वष्टाङ्गो यो मया ततः । मुनेः सकाशात् संप्राप्तस्तं गृह्णीष्व महामते

imānte tanayāṃ bhāryāṃ prayacchāmi pratīccha tām / āyurvedaśca sakalastvaṣṭāṅgo yo mayā tataḥ / muneḥ sakāśāt saṃprāptastaṃ gṛhṇīṣva mahāmate

63.53

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्त्वा प्रददौ विद्यां स च दिव्याम्बरोज्जवलः । स्त्रग्भूषणधरो दिव्यं पुराणं वपुरास्थितः

mārkaṇḍeya uvāca ityuktvā pradadau vidyāṃ sa ca divyāmbarojjavalaḥ / stragbhūṣaṇadharo divyaṃ purāṇaṃ vapurāsthitaḥ

63.54

दत्त्वा विद्यां ततः कन्यां स दातुमुपचक्रमे । तमाह सा तदा कन्या जनितारं स्वरूपिणम्

dattvā vidyāṃ tataḥ kanyāṃ sa dātumupacakrame / tamāha sā tadā kanyā janitāraṃ svarūpiṇam

63.55

अनुरागो ममाप्यत्र तातातीव महात्मनि । दर्शनादेव संजातो विशेषेणोपकारिणि

anurāgo mamāpyatra tātātīva mahātmani / darśanādeva saṃjāto viśeṣeṇopakāriṇi

63.56

किन्त्वेषा मे सखी सा च मत्कृते दुः खपीडिते । अतो नाभिलषे भोगान् भोक्तुमेतेन वै समम्

kintveṣā me sakhī sā ca matkṛte duḥ khapīḍite / ato nābhilaṣe bhogān bhoktumetena vai samam

63.57

पुरुषैरपि नो शक्या कर्तुमित्थं नृशंसता । स्वभावरुचिरैर्मादृक् कथं योषित् करिष्यति

puruṣairapi no śakyā kartumitthaṃ nṛśaṃsatā / svabhāvarucirairmādṛk kathaṃ yoṣit kariṣyati

63.58

साहं यथा ते दुः खार्ते मत्कृते कन्यके पितः । तथा स्थास्यामि तद्दुः खे तच्छोकानलतापिता

sāhaṃ yathā te duḥ khārte matkṛte kanyake pitaḥ / tathā sthāsyāmi tadduḥ khe tacchokānalatāpitā

63.59

स्वरोचिरुवाच आयुर्वेदप्रसादेन ते करिष्ये पुनर्नवे । सख्यौ तव महाशोकं समुत्सृज सुमध्यमे

svarociruvāca āyurvedaprasādena te kariṣye punarnave / sakhyau tava mahāśokaṃ samutsṛja sumadhyame

63.60

मार्कण्डेय उवाच ततः पित्रा स्वयं दत्तां तां कन्यां स विधानतः । उपयेमे गिरौ तस्मिन् स्वरोचिश्चारुलोचवनाम्

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ pitrā svayaṃ dattāṃ tāṃ kanyāṃ sa vidhānataḥ / upayeme girau tasmin svarociścārulocavanām

63.61

दत्तान्तु तां तदा कन्यामभिशान्त्य च भामिनीम् । जगाम दिव्यया गत्यागन्धर्वः स्वपुरन्ततः

dattāntu tāṃ tadā kanyāmabhiśāntya ca bhāminīm / jagāma divyayā gatyāgandharvaḥ svapurantataḥ

63.62

स चापि सहितस्तन्व्या सदुद्यानन्तदा ययौ । कन्यकायुगलं यत्र तच्छापोत्थगदातुरम्

sa cāpi sahitastanvyā sadudyānantadā yayau / kanyakāyugalaṃ yatra tacchāpotthagadāturam

63.63

ततस्तयोः स तत्त्वज्ञो रोगघ्नैरौषधै रसैः । चकार नीरुजौ देहौ स्वरोचिरपराजितः

tatastayoḥ sa tattvajño rogaghnairauṣadhai rasaiḥ / cakāra nīrujau dehau svarociraparājitaḥ

63.64

ततो ऽतिशोभने कन्ये विमुक्ते व्याधितः शुभे । स्वकान्त्योद्योति दिग्भागं चक्राते तन्महीधरम्

tato 'tiśobhane kanye vimukte vyādhitaḥ śubhe / svakāntyodyoti digbhāgaṃ cakrāte tanmahīdharam

63.65