Adhyaya 74

मार्कण्डेय उवाच राजाभूद् विख्यातः स्वराष्ट्रो नाम वीर्यवान् । अनेकयज्ञकृत् प्राज्ञः संग्रामेष्वपराजितः

mārkaṇḍeya uvāca rājābhūd vikhyātaḥ svarāṣṭro nāma vīryavān / anekayajñakṛt prājñaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ

74.1

तस्यायुः सुमहत्प्रादात् मन्त्रिणाराधितो रविः । पत्नीनाञ्च शतन्तस्य धन्यानामभवद् द्विज

tasyāyuḥ sumahatprādāt mantriṇārādhito raviḥ / patnīnāñca śatantasya dhanyānāmabhavad dvija

74.2

तस्य दीर्घायुषः पत्न्यो नातिदीर्घायुषो मुने । कालेन जग्मुर्निधनं भृत्यमन्त्रिजनास्तथा

tasya dīrghāyuṣaḥ patnyo nātidīrghāyuṣo mune / kālena jagmurnidhanaṃ bhṛtyamantrijanāstathā

74.3

स भार्याभिस्तथायुक्तो भृत्यैश्च सहजन्मभिः । उद्विग्नचेताः संप्राप वीर्यहानिमहर्निशम्

sa bhāryābhistathāyukto bhṛtyaiśca sahajanmabhiḥ / udvignacetāḥ saṃprāpa vīryahānimaharniśam

74.4

तं वीर्यहीनं निभृतैर्भृत्यैस्त्यक्तं सुदुः खितम् । अनन्तरो विमर्दाख्यो राज्याच्च्यावितवांस्तदा

taṃ vīryahīnaṃ nibhṛtairbhṛtyaistyaktaṃ suduḥ khitam / anantaro vimardākhyo rājyāccyāvitavāṃstadā

74.5

राज्याच्च्युतः सो ऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः । तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः

rājyāccyutaḥ so 'pi vanaṃ gatvā nirviṇṇamānasaḥ / tapastepe mahābhāge vitastāpuline sthitaḥ

74.6

ग्रीष्मे पञ्चतमा भूत्वा वर्षास्वभ्रावकाशिकः । जलशायी च शिशिरे निराहारो यतव्रतः

grīṣme pañcatamā bhūtvā varṣāsvabhrāvakāśikaḥ / jalaśāyī ca śiśire nirāhāro yatavrataḥ

74.7

ततस्तपस्यतस्तस्य प्रावृट्काले महाप्लवः । बभूवानुदिनं मेघैर्वर्षद्भिरनुसन्ततम्

tatastapasyatastasya prāvṛṭkāle mahāplavaḥ / babhūvānudinaṃ meghairvarṣadbhiranusantatam

74.8

न दिग्विज्ञायते पूर्वा दक्षिणा वा न पश्चिमा । नोत्तरा तमसा सर्वमनुलिप्तमिवाभवत्

na digvijñāyate pūrvā dakṣiṇā vā na paścimā / nottarā tamasā sarvamanuliptamivābhavat

74.9

ततो ऽतिपूरेण नृपः स नद्याः प्रेरितस्तटम् । प्रार्थयन्नापि नावाप ह्रियमाणो महीपतिः

tato 'tipūreṇa nṛpaḥ sa nadyāḥ preritastaṭam / prārthayannāpi nāvāpa hriyamāṇo mahīpatiḥ

74.10

अथ दूरे जलौघेन ह्रियमाणो महीपतिः । आससाद जले रौहीं स पुच्छे जगृहे च ताम्

atha dūre jalaughena hriyamāṇo mahīpatiḥ / āsasāda jale rauhīṃ sa pucche jagṛhe ca tām

74.11

तेन प्लवेन स ययावूह्यमानो महीतले । इतश्चेतश्चान्धकारे आससाद तटन्ततः

tena plavena sa yayāvūhyamāno mahītale / itaścetaścāndhakāre āsasāda taṭantataḥ

74.12

विस्तारि पङ्कमत्यर्थं दुस्तरं स नृपस्तरन् । तथैव कृष्यमाणो ऽन्यद्रम्यं वनमवाप सः

vistāri paṅkamatyarthaṃ dustaraṃ sa nṛpastaran / tathaiva kṛṣyamāṇo 'nyadramyaṃ vanamavāpa saḥ

74.13

तत्रान्धकारे सा रौही चकर्ष वसुधाधिपम् । पुच्छे लग्नं महाभागं कृशं धमनिसन्ततौ

tatrāndhakāre sā rauhī cakarṣa vasudhādhipam / pucche lagnaṃ mahābhāgaṃ kṛśaṃ dhamanisantatau

74.14

तस्याश्च स्पर्शसंभूतामवापमुदमुत्तमाम् । सो ऽन्धकारे भ्रमन् भूयो मदनाकृष्टमानसः

tasyāśca sparśasaṃbhūtāmavāpamudamuttamām / so 'ndhakāre bhraman bhūyo madanākṛṣṭamānasaḥ

74.15

विज्ञाय सानुरागं तं पृष्ठस्पर्शनतत्परम् । नरेन्द्रं तद्वनस्यान्तः सा मृगी तमुवाच ह

vijñāya sānurāgaṃ taṃ pṛṣṭhasparśanatatparam / narendraṃ tadvanasyāntaḥ sā mṛgī tamuvāca ha

74.16

किं पृष्ठं वेपथुमता करेण स्पृशसे मम । अन्यथैवास्य कार्यस्य सञ्जाता नृपते गतिः

kiṃ pṛṣṭhaṃ vepathumatā kareṇa spṛśase mama / anyathaivāsya kāryasya sañjātā nṛpate gatiḥ

74.17

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर । किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे

nāsthāne vo mano yātaṃ nāgamyāhaṃ taveśvara / kintu tvatsaṅgame vighnameṣa lolaḥ karoti me

74.18

मार्कण्डेय उवाच जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca jātakautūhalo rauhīmidaṃ vacanamabravīt

74.19

का त्वं ब्रूहि मृगी वाक्यं कथं मानुषवद्वदेत् । कश्चैव लोलो यो विघ्नं त्वत्सङ्गे कुरुते मम

kā tvaṃ brūhi mṛgī vākyaṃ kathaṃ mānuṣavadvadet / kaścaiva lolo yo vighnaṃ tvatsaṅge kurute mama

74.20

मृग्युवाच अहन्ते दयिता भूप ! प्रागासमुत्पलावती । भर्या शताग्रमहिषी दुहिता दृढधन्वनः

mṛgyuvāca ahante dayitā bhūpa ! prāgāsamutpalāvatī / bharyā śatāgramahiṣī duhitā dṛḍhadhanvanaḥ

74.21

राजोवाच किन्तु यावत् कृतं कर्म येनेमां योनिमागता । पतिव्रता धर्मपरा सा चेत्थं सथमीदृशी

rājovāca kintu yāvat kṛtaṃ karma yenemāṃ yonimāgatā / pativratā dharmaparā sā cetthaṃ sathamīdṛśī

74.22

मृग्युवाच अहं पितृगृहे बाला सखीभिः सहिता वनम् । रन्तुं गता ददर्शैकं मृगं मृग्या समागतम्

mṛgyuvāca ahaṃ pitṛgṛhe bālā sakhībhiḥ sahitā vanam / rantuṃ gatā dadarśaikaṃ mṛgaṃ mṛgyā samāgatam

74.23

ततः समीपवर्तिन्या मया सा ताडिता मृगी । मया त्रस्ता गतान्यत्र क्रुद्धः प्राह ततो मृगः

tataḥ samīpavartinyā mayā sā tāḍitā mṛgī / mayā trastā gatānyatra kruddhaḥ prāha tato mṛgaḥ

74.24

मूढे किमेवं मत्तासि धिक्ते दौः शील्यमीदृशम् । आधानकालो येनायं त्वया मे विफलीकृतः

mūḍhe kimevaṃ mattāsi dhikte dauḥ śīlyamīdṛśam / ādhānakālo yenāyaṃ tvayā me viphalīkṛtaḥ

74.25

वाचं श्रुत्वा ततस्तस्य मानुषस्येव भाषतः । भीता तमब्रुवं को ऽसीत्येतां योनिमुपागतः

vācaṃ śrutvā tatastasya mānuṣasyeva bhāṣataḥ / bhītā tamabruvaṃ ko 'sītyetāṃ yonimupāgataḥ

74.26

ततः स प्राह पुत्रो ऽहमृषेर्निर्वृतिचक्षुषः । सुतपा नाम मृग्यान्तु साभिलाषो मृगो ऽभवम्

tataḥ sa prāha putro 'hamṛṣernirvṛticakṣuṣaḥ / sutapā nāma mṛgyāntu sābhilāṣo mṛgo 'bhavam

74.27

इमाञ्चानुगतः प्रेम्णा वाञ्छितश्चानया वने । त्वया वियोजिता दुष्टे तस्माच्छापं ददामि ते

imāñcānugataḥ premṇā vāñchitaścānayā vane / tvayā viyojitā duṣṭe tasmācchāpaṃ dadāmi te

74.28

मया चोक्तं तवाज्ञानादपराधः कृतो मुने । प्रसादं कुरु शापं मे न भवान् दातुमर्हति

mayā coktaṃ tavājñānādaparādhaḥ kṛto mune / prasādaṃ kuru śāpaṃ me na bhavān dātumarhati

74.29

इत्युक्तः प्राह मां सो ऽपि मुनिरित्थं महीपते । न प्रयच्छामि शापं ते यद्यात्मानं ददासि मे

ityuktaḥ prāha māṃ so 'pi muniritthaṃ mahīpate / na prayacchāmi śāpaṃ te yadyātmānaṃ dadāsi me

74.30

मया चोक्तं मृगी नाहं मृगरूपधरा वने । लप्स्यसे ऽन्यां मृगीन्तावन्मयि भावो निवर्त्यताम्

mayā coktaṃ mṛgī nāhaṃ mṛgarūpadharā vane / lapsyase 'nyāṃ mṛgīntāvanmayi bhāvo nivartyatām

74.31

इत्युक्तः कोपरक्ताक्षः स प्राह स्फुरिताधरः । नाहं मृगी त्वयेत्युक्तं मृगी मूढे भविष्यसि

ityuktaḥ koparaktākṣaḥ sa prāha sphuritādharaḥ / nāhaṃ mṛgī tvayetyuktaṃ mṛgī mūḍhe bhaviṣyasi

74.32

ततो भृशं प्रव्यथिता प्रणम्य मुनिमब्रुवम् । स्वरूपस्थमतिक्रुद्धं प्रसीदेति पुनः पुनः

tato bhṛśaṃ pravyathitā praṇamya munimabruvam / svarūpasthamatikruddhaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ

74.33

बालानभैज्ञा वाक्यानां ततः प्रोक्तमिदं मया । पितर्यसति नारीभिर्व्रियते हि पतिः स्वयम्

bālānabhaijñā vākyānāṃ tataḥ proktamidaṃ mayā / pitaryasati nārībhirvriyate hi patiḥ svayam

74.34

सति ताते कथञ्चाहं वृणोमि मुनिसत्तम । सापराधाथवा पादौ प्रसीदेश नमाम्यहम्

sati tāte kathañcāhaṃ vṛṇomi munisattama / sāparādhāthavā pādau prasīdeśa namāmyaham

74.35

प्रसीदेति प्रसीदेति प्रणताया महामते । इत्थं लालप्यमानायाः स प्राह मुनिपुङ्गवः

prasīdeti prasīdeti praṇatāyā mahāmate / itthaṃ lālapyamānāyāḥ sa prāha munipuṅgavaḥ

74.36

न भवत्यन्यथा प्रोक्तं मम वाक्यं कदाचन । मृगी भविष्यसि मृता वने ऽस्मिन्नेव जन्मनि

na bhavatyanyathā proktaṃ mama vākyaṃ kadācana / mṛgī bhaviṣyasi mṛtā vane 'sminneva janmani

74.37

मृगत्वे च महाबाहुस्तव गर्भमुपैष्यति । लोलो नाम मुनेः पुत्रः सिद्धवीर्यस्य भामिनि

mṛgatve ca mahābāhustava garbhamupaiṣyati / lolo nāma muneḥ putraḥ siddhavīryasya bhāmini

74.38

जीतिस्मरा भवित्री त्वं तस्मिन् गर्भमुपागते । स्मृतिं प्राप्य तथा वाचं मानुषीमीरयिष्यसि

jītismarā bhavitrī tvaṃ tasmin garbhamupāgate / smṛtiṃ prāpya tathā vācaṃ mānuṣīmīrayiṣyasi

74.39

त्समिन् जाते मृगीत्वात् त्वं विमुक्ता पतिनार्चिता । लोकानवाप्स्यसि प्राप्या ये न दुष्कृतकर्मभिः

tsamin jāte mṛgītvāt tvaṃ vimuktā patinārcitā / lokānavāpsyasi prāpyā ye na duṣkṛtakarmabhiḥ

74.40

सो ऽपि लोलो महावीर्यः पितृशत्रून् निपात्य वै । जित्वा वसुन्दरां कृत्स्त्रां भविष्यति ततो मनुः

so 'pi lolo mahāvīryaḥ pitṛśatrūn nipātya vai / jitvā vasundarāṃ kṛtstrāṃ bhaviṣyati tato manuḥ

74.41

एवं शापमहं लब्ध्वा मृता तिर्यक्त्वमागता । त्वत्संस्पर्शाच्च गर्भो ऽसौ संभूतो जठरे मम

evaṃ śāpamahaṃ labdhvā mṛtā tiryaktvamāgatā / tvatsaṃsparśācca garbho 'sau saṃbhūto jaṭhare mama

74.42

अतो ब्रवीमि नास्थाने तव यातं मनो मयि । न चाप्यगम्या गर्भस्थो लोलो विघ्नं करोत्यसौ

ato bravīmi nāsthāne tava yātaṃ mano mayi / na cāpyagamyā garbhastho lolo vighnaṃ karotyasau

74.43

मार्कण्डेय उवाच एवमुक्तस्ततः सो ऽपि राजा प्राप्य परां मुदम् । पुत्रो ममारीञ्जित्वेति पृथिव्यां भविता मनुः

mārkaṇḍeya uvāca evamuktastataḥ so 'pi rājā prāpya parāṃ mudam / putro mamārīñjitveti pṛthivyāṃ bhavitā manuḥ

74.44

ततस्तं सुषुवे पुत्रं सा मृगी लक्षणान्वितम् । तस्मिन् जाते च भूतानि सर्वाणि प्रययुर्मुदम्

tatastaṃ suṣuve putraṃ sā mṛgī lakṣaṇānvitam / tasmin jāte ca bhūtāni sarvāṇi prayayurmudam

74.45

विशेषतश्च राजासौ पुत्रे जाते महाबले । सा विमुक्ता मृगी शापात् प्राप लोकाननुत्तमान्

viśeṣataśca rājāsau putre jāte mahābale / sā vimuktā mṛgī śāpāt prāpa lokānanuttamān

74.46

ततस्तस्यर्षयः सर्वे समेत्य मुनिसत्तम । अवेक्ष्य भाविनीमृद्धिं नाम चक्रुर्महात्मनः

tatastasyarṣayaḥ sarve sametya munisattama / avekṣya bhāvinīmṛddhiṃ nāma cakrurmahātmanaḥ

74.47

तामसीं भजमानायां योनिं मातर्यजायत । तमसा चावृते लोके तामसो ऽयं भविष्यति

tāmasīṃ bhajamānāyāṃ yoniṃ mātaryajāyata / tamasā cāvṛte loke tāmaso 'yaṃ bhaviṣyati

74.48

ततः स तामसस्तेन पित्रा संवर्धितो वने । जातबुद्धिरुवाचेदं पितरं मुनिसत्तम

tataḥ sa tāmasastena pitrā saṃvardhito vane / jātabuddhiruvācedaṃ pitaraṃ munisattama

74.49

कस्त्वं तात कथं वाहं पुत्रो माता च का मम । किमर्थमागतश्च त्वमेतत् सत्यं ब्रवीहि मे

kastvaṃ tāta kathaṃ vāhaṃ putro mātā ca kā mama / kimarthamāgataśca tvametat satyaṃ bravīhi me

74.50

मार्कण्डेय उवाच ततः पिता यथावृत्तं स्वराज्यच्यावनादिकम् । तस्याचष्टे महाबहुः पुत्रस्य जगतीपतिः

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ pitā yathāvṛttaṃ svarājyacyāvanādikam / tasyācaṣṭe mahābahuḥ putrasya jagatīpatiḥ

74.51

श्रुत्वा तत् सकलं सो ऽपि समाराध्य च भारस्करम् । अवाच दिव्यान्यस्त्राणि ससंहाराण्यशेषतः

śrutvā tat sakalaṃ so 'pi samārādhya ca bhāraskaram / avāca divyānyastrāṇi sasaṃhārāṇyaśeṣataḥ

74.52

कृतास्त्रस्तानरीन् जित्वा पितुरानीय चान्तिकम् । अनुज्ञातान् मुनोचाथ तेन स्वं धर्ममास्थितः

kṛtāstrastānarīn jitvā piturānīya cāntikam / anujñātān munocātha tena svaṃ dharmamāsthitaḥ

74.53

पितापि तस्य स्वान् लोकांस्तपोयज्ञसमार्जितान् । विसृष्टदेहः संप्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रमुखं सुखम्

pitāpi tasya svān lokāṃstapoyajñasamārjitān / visṛṣṭadehaḥ saṃprāpto dṛṣṭvā putramukhaṃ sukham

74.54

जित्वा समस्तां पृथिवीं तामसाख्यः स पार्थिवः । तामसाख्यो मनुरभुत्तस्य मन्वन्तरं शृणु

jitvā samastāṃ pṛthivīṃ tāmasākhyaḥ sa pārthivaḥ / tāmasākhyo manurabhuttasya manvantaraṃ śṛṇu

74.55

ये देवा यत्पतिर्यश्च देवेन्द्रो ये तथर्षयः । ये पुत्राश्च मनोस्तस्य पृथिवीपरिपालकाः

ye devā yatpatiryaśca devendro ye tatharṣayaḥ / ye putrāśca manostasya pṛthivīparipālakāḥ

74.56

सत्यास्तथान्ये सुधियः सुरूपा हरयस्तथा । एते देवगणास्तत्र सप्तविंशतिका मुने

satyāstathānye sudhiyaḥ surūpā harayastathā / ete devagaṇāstatra saptaviṃśatikā mune

74.57

महाबलो महावीर्यः शतयज्ञोपलक्षितः । शिखिरिन्द्रस्तथा तेषां देवानामभवद्विभुः

mahābalo mahāvīryaḥ śatayajñopalakṣitaḥ / śikhirindrastathā teṣāṃ devānāmabhavadvibhuḥ

74.58

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रो ऽग्निर्वलकस्तथा । पीवरश्च तथा ब्रह्मन् ! सप्त गप्तर्षयो ऽभवन्

jyotirdharmā pṛthuḥ kāvyaścaitro 'gnirvalakastathā / pīvaraśca tathā brahman ! sapta gaptarṣayo 'bhavan

74.59

नरः क्षान्तिः शान्तदान्तजानुजङ्घादयस्तथा । पुत्रास्तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः

naraḥ kṣāntiḥ śāntadāntajānujaṅghādayastathā / putrāstu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ

74.60

इत्येतत्तामसं विप्र मन्वन्तरमुदाहृतम् । यः पठेत् शृणुयाद्वापि तमसा सन बाध्यते

ityetattāmasaṃ vipra manvantaramudāhṛtam / yaḥ paṭhet śṛṇuyādvāpi tamasā sana bādhyate

74.61