Adhyaya 76

मार्कण्डेय उवाच इत्येतत् कथितं तुभ्यं पञ्च मन्वन्तरं तव । चाक्षुषस्य मनोः षष्ठं श्रूयतामिदमन्तरम्

mārkaṇḍeya uvāca ityetat kathitaṃ tubhyaṃ pañca manvantaraṃ tava / cākṣuṣasya manoḥ ṣaṣṭhaṃ śrūyatāmidamantaram

76.1

अन्यजन्मनि जातो ऽसौ चक्षुषः परमेष्ठिनः । चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज

anyajanmani jāto 'sau cakṣuṣaḥ parameṣṭhinaḥ / cākṣuṣatvamatastasya janmanyasminnapi dvija

76.2

जातं माता निजोत्सङ्गे स्थितमुल्लाप्य तं पुनः । परिष्वजति हार्देन पुनरुल्लापयत्यथ

jātaṃ mātā nijotsaṅge sthitamullāpya taṃ punaḥ / pariṣvajati hārdena punarullāpayatyatha

76.3

जातिस्मरः स जातो वै मातुरुत्सङ्गमास्थितः । जहास तं तदा माता संक्रुद्धा वाक्यमब्रवीत्

jātismaraḥ sa jāto vai māturutsaṅgamāsthitaḥ / jahāsa taṃ tadā mātā saṃkruddhā vākyamabravīt

76.4

भीतास्मि किमिदं वत्स ! हासो यद्वदने तव । अकालबोधः सञ्जातः कच्चित् पश्यसि शोभनम्

bhītāsmi kimidaṃ vatsa ! hāso yadvadane tava / akālabodhaḥ sañjātaḥ kaccit paśyasi śobhanam

76.5

पुत्र उवाच मामत्तुमिच्छति पुरो मार्जारी किम न पश्यसि । अन्तर्धानगता चेयं द्वितीया जातहारिणी

putra uvāca māmattumicchati puro mārjārī kima na paśyasi / antardhānagatā ceyaṃ dvitīyā jātahāriṇī

76.6

पुत्रप्रीत्या च भवती सहार्दा मामवेक्षती । उल्लाप्योल्लाप्य बहुशः परिष्वजति मां यतः

putraprītyā ca bhavatī sahārdā māmavekṣatī / ullāpyollāpya bahuśaḥ pariṣvajati māṃ yataḥ

76.7

उद्भूतपुलका स्नेहसम्भवास्त्राविलेक्षणा । ततो ममागतो हासः शृणु चाप्यत्र कारणम्

udbhūtapulakā snehasambhavāstrāvilekṣaṇā / tato mamāgato hāsaḥ śṛṇu cāpyatra kāraṇam

76.8

स्वार्थे प्रसक्ता मार्जारी प्रसक्तं मामवेक्षते । तथान्तर्धानगा चैव द्वितीया जातहारिणी

svārthe prasaktā mārjārī prasaktaṃ māmavekṣate / tathāntardhānagā caiva dvitīyā jātahāriṇī

76.9

स्वार्थाय स्निग्धहृदया यथैवैते ममोपरि । प्रवृत्ते स्वार्थमास्थाय तथैव प्रतिभासि मे

svārthāya snigdhahṛdayā yathaivaite mamopari / pravṛtte svārthamāsthāya tathaiva pratibhāsi me

76.10

किन्तु मदुपभोगाय मार्जारी जातहारिणी । त्वन्तु क्रमेणोपभोग्यं मत्तः फलमभीप्ससि

kintu madupabhogāya mārjārī jātahāriṇī / tvantu krameṇopabhogyaṃ mattaḥ phalamabhīpsasi

76.11

न मां जानासि को ऽप्येष न चैवापकृतं मया । सङ्गतं नातिकालीनं पञ्चसप्तदिनात्मकम्

na māṃ jānāsi ko 'pyeṣa na caivāpakṛtaṃ mayā / saṅgataṃ nātikālīnaṃ pañcasaptadinātmakam

76.12

तथापि स्त्रिह्यसे सास्त्रा परिष्वजसि चाप्यति । तातेति वत्स ! भद्रेति निर्व्यलीकं ब्रवीषि माम्

tathāpi strihyase sāstrā pariṣvajasi cāpyati / tāteti vatsa ! bhadreti nirvyalīkaṃ bravīṣi mām

76.13

मातोवाच न त्वाहमुपकारार्थं वत्स ! प्रीत्या परिष्वजे । न चेदेतद्भवत्प्रीत्यै परित्यक्तास्म्यहं त्वया

mātovāca na tvāhamupakārārthaṃ vatsa ! prītyā pariṣvaje / na cedetadbhavatprītyai parityaktāsmyahaṃ tvayā

76.14

स्वार्थो मया परित्यक्तो यस्त्वत्तो मे भविष्यति । इत्युक्त्वा सा तमुत्सृज्य निष्क्रान्ता सूतिकागृहात्

svārtho mayā parityakto yastvatto me bhaviṣyati / ityuktvā sā tamutsṛjya niṣkrāntā sūtikāgṛhāt

76.15

जडाङ्गबाह्यकरणं शुद्धान्तः करणात्मकम् । जहार तं परित्यक्तं सा तदा जातहारिणी

jaḍāṅgabāhyakaraṇaṃ śuddhāntaḥ karaṇātmakam / jahāra taṃ parityaktaṃ sā tadā jātahāriṇī

76.16

सा हृत्वा तं तदा बालं विक्रान्तस्य महीभृतः । प्रसूतपत्नीशयने न्यस्य तस्याददे सुतम्

sā hṛtvā taṃ tadā bālaṃ vikrāntasya mahībhṛtaḥ / prasūtapatnīśayane nyasya tasyādade sutam

76.17

तमप्यन्यगृहे नीत्वा गृहीत्वा तस्य चात्मजम् । तृतीयं भक्षयामास सा क्रमाज्जातहारिणी

tamapyanyagṛhe nītvā gṛhītvā tasya cātmajam / tṛtīyaṃ bhakṣayāmāsa sā kramājjātahāriṇī

76.18

हृत्वा हृत्वा तृतीयन्तु भक्षयत्यतिनिर्घृणा । करोत्यनुदिनं सा नु परिवर्तन्तथान्ययोः

hṛtvā hṛtvā tṛtīyantu bhakṣayatyatinirghṛṇā / karotyanudinaṃ sā nu parivartantathānyayoḥ

76.19

विक्रान्तो ऽपि ततस्तस्य सुतस्यैव महीपतिः । कारयामास संस्कारान् राजन्यस्य भवन्ति ये

vikrānto 'pi tatastasya sutasyaiva mahīpatiḥ / kārayāmāsa saṃskārān rājanyasya bhavanti ye

76.20

आनन्देति च नामास्य पिता चक्रे विधानतः । मुदा परमया युक्तो विक्रान्तः स नराधिपः

ānandeti ca nāmāsya pitā cakre vidhānataḥ / mudā paramayā yukto vikrāntaḥ sa narādhipaḥ

76.21

कृतोपनयनं तन्तु गुरुराह कुमारकम् । जनन्याः प्रागुपस्थानं क्रियताञ्चाभिवादनम्

kṛtopanayanaṃ tantu gururāha kumārakam / jananyāḥ prāgupasthānaṃ kriyatāñcābhivādanam

76.22

स गुरोस्तद्वचः श्रुत्वा विहस्यैवमथाब्रवीत् । वन्द्या मे कतमा माता जननी पालनी नु किम्

sa gurostadvacaḥ śrutvā vihasyaivamathābravīt / vandyā me katamā mātā jananī pālanī nu kim

76.23

गुरुरुवाच न त्वियं ते महाभाग ! जनयित्री रुथात्मजा । विक्रान्तस्याग्रमहिषी हैमिनी नाम नामतः

gururuvāca na tviyaṃ te mahābhāga ! janayitrī ruthātmajā / vikrāntasyāgramahiṣī haiminī nāma nāmataḥ

76.24

आनन्द उवाच इयं जनित्री चैत्रस्य विशालग्रमवासिनः । विप्राग्र्यबोधपुत्रस्य यो ऽस्यां जातो ऽन्यतो वचम्

ānanda uvāca iyaṃ janitrī caitrasya viśālagramavāsinaḥ / viprāgryabodhaputrasya yo 'syāṃ jāto 'nyato vacam

76.25

गुरुरुवाच कुतस्त्वं कथयानन्द ! चैत्रः को वा त्वयोच्यते । सङ्कटं महदाभाति क्व जातो ऽत्र ब्रवीषि किम्

gururuvāca kutastvaṃ kathayānanda ! caitraḥ ko vā tvayocyate / saṅkaṭaṃ mahadābhāti kva jāto 'tra bravīṣi kim

76.26

आनन्द उवाच जातो ऽहमवनीन्द्रस्य क्षत्रियस्य गृहे द्विज । तत्पत्न्यां गिरिभद्रायामाददे जातहारिणी

ānanda uvāca jāto 'hamavanīndrasya kṣatriyasya gṛhe dvija / tatpatnyāṃ giribhadrāyāmādade jātahāriṇī

76.27

तयात्र मुक्तो हैमिन्या गृहीत्वा च सुतञ्च सा । बोधस्य द्विजमुख्यस्य गृहे नीतवती पुनः

tayātra mukto haiminyā gṛhītvā ca sutañca sā / bodhasya dvijamukhyasya gṛhe nītavatī punaḥ

76.28

भक्षयामास च सुतं तस्य बोधद्विजन्मनः । स तत्र द्विजसंस्कारैः संस्कृतो हैमिनीसुतः

bhakṣayāmāsa ca sutaṃ tasya bodhadvijanmanaḥ / sa tatra dvijasaṃskāraiḥ saṃskṛto haiminīsutaḥ

76.29

वयमत्र महाभाग ! संस्कृता गुरुणा त्वया । मया तव वचः कार्यमुपैमि कतमां गुरो

vayamatra mahābhāga ! saṃskṛtā guruṇā tvayā / mayā tava vacaḥ kāryamupaimi katamāṃ guro

76.30

गुरुरुवाच अतीव गहनं वत्स ! सङ्कटं महदागतम् । न वेद्मि किञ्चिन्मोहेन भ्रमन्तीव हि बुद्धयः

gururuvāca atīva gahanaṃ vatsa ! saṅkaṭaṃ mahadāgatam / na vedmi kiñcinmohena bhramantīva hi buddhayaḥ

76.31

आनन्द उवाच मोहस्यावसरः को ऽत्र जगत्येवं व्यवस्थिते । कः कस्य पुत्रो विप्रर्षे ! को वा कस्य नु बान्धवः

ānanda uvāca mohasyāvasaraḥ ko 'tra jagatyevaṃ vyavasthite / kaḥ kasya putro viprarṣe ! ko vā kasya nu bāndhavaḥ

76.32

आरभ्य जन्मनो नॄणां सम्बन्धित्वमुपैति यः । अन्ये सम्बन्धिनो विप्र ! मृत्युना सन्निवर्तिताः

ārabhya janmano nṝṇāṃ sambandhitvamupaiti yaḥ / anye sambandhino vipra ! mṛtyunā sannivartitāḥ

76.33

अत्रापि जातस्य सतः सम्बन्धोयो ऽस्य बान्धवैः । सो ऽप्यस्तङ्गते देहे प्रयात्येषो ऽखिलक्रमः

atrāpi jātasya sataḥ sambandhoyo 'sya bāndhavaiḥ / so 'pyastaṅgate dehe prayātyeṣo 'khilakramaḥ

76.34

अतो ब्रवीमि संसारे वसतः को न बान्धवः । को वापि सततं बन्धुः किं वो विभ्राम्यते मतिः

ato bravīmi saṃsāre vasataḥ ko na bāndhavaḥ / ko vāpi satataṃ bandhuḥ kiṃ vo vibhrāmyate matiḥ

76.35

पितृद्वयं मया प्राप्तमस्मिन्नेव हि जन्मनि । मातृद्वयञ्च किञ्चित्रं यदन्यद् देहसम्भवे

pitṛdvayaṃ mayā prāptamasminneva hi janmani / mātṛdvayañca kiñcitraṃ yadanyad dehasambhave

76.36

सो ऽहं तपः करिष्यामि त्वया यो ह्यस्य भूपतेः । विशालग्रामतः पुत्रश्चैत्र आनीयतामिह

so 'haṃ tapaḥ kariṣyāmi tvayā yo hyasya bhūpateḥ / viśālagrāmataḥ putraścaitra ānīyatāmiha

76.37

मार्कण्डेय उवाच ततः स विस्मितो राजा सभार्यः सह बन्धुभिः । तस्मान्निवर्त्य ममतामनुमेने वनाय तम्

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa vismito rājā sabhāryaḥ saha bandhubhiḥ / tasmānnivartya mamatāmanumene vanāya tam

76.38

चैत्रमानीय तनयं राज्ययोग्यं चकार सः । संमान्य ब्राह्मणं येन पुत्रबुद्ध्या स पालितः

caitramānīya tanayaṃ rājyayogyaṃ cakāra saḥ / saṃmānya brāhmaṇaṃ yena putrabuddhyā sa pālitaḥ

76.39

सो ऽप्यानन्दस्तपस्तेपे बाल एव महावने । कर्मणां क्षुपणार्थाय विमुक्तेः परिपन्थिनाम्

so 'pyānandastapastepe bāla eva mahāvane / karmaṇāṃ kṣupaṇārthāya vimukteḥ paripanthinām

76.40

तपस्यन्तं ततस्तञ्च प्राह देवः प्रजापतिः । किमर्थं तप्यसे वत्स ! तपस्तीव्रं वदस्व तत्

tapasyantaṃ tatastañca prāha devaḥ prajāpatiḥ / kimarthaṃ tapyase vatsa ! tapastīvraṃ vadasva tat

76.41

आनन्द उवाच आत्मनः शुद्धिकामो ऽहं करोमि भगवंस्तपः । बन्धाय मम कर्माणि यानि तत्क्षपणोन्मुखः

ānanda uvāca ātmanaḥ śuddhikāmo 'haṃ karomi bhagavaṃstapaḥ / bandhāya mama karmāṇi yāni tatkṣapaṇonmukhaḥ

76.42

ब्रह्मोवाच क्षीणाधिकारो भवति मुक्तियोग्यो न कर्मवान् । सत्त्वाधिकारवान् मुक्तिमवाप्स्यति ततो भवान्

brahmovāca kṣīṇādhikāro bhavati muktiyogyo na karmavān / sattvādhikāravān muktimavāpsyati tato bhavān

76.43

भवता मनुना भाव्यं षष्ठेन व्रज तत् कुरु । अलन्ते तपसा तस्मिन् कृते मुक्तिमवाप्स्यसि

bhavatā manunā bhāvyaṃ ṣaṣṭhena vraja tat kuru / alante tapasā tasmin kṛte muktimavāpsyasi

76.44

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तो ब्रह्मणा सो ऽपि तथेत्युक्त्वा महामतिः । तत्कर्माभिमुखो यातस्तपसो विरराम ह

mārkaṇḍeya uvāca ityukto brahmaṇā so 'pi tathetyuktvā mahāmatiḥ / tatkarmābhimukho yātastapaso virarāma ha

76.45

चाक्षुषेत्याह तं ब्रह्मा तपसो विनिवर्तयन् । पूर्वनाम्ना बभूवाथ प्रख्यातश्चाक्षुषो मनुः

cākṣuṣetyāha taṃ brahmā tapaso vinivartayan / pūrvanāmnā babhūvātha prakhyātaścākṣuṣo manuḥ

76.46

उपयेमे विदर्भां स सुतामुग्रस्य भूभृतः । तस्याञ्चोत्पादयामास पुत्रान् प्रख्यातविक्रमान्

upayeme vidarbhāṃ sa sutāmugrasya bhūbhṛtaḥ / tasyāñcotpādayāmāsa putrān prakhyātavikramān

76.47

तस्य मन्वन्तरेशस्य ये ऽन्तरे त्रिदशा द्विज । ये चर्षयस्तथैवेन्द्रो ये सुताश्चास्य तान् शृणु

tasya manvantareśasya ye 'ntare tridaśā dvija / ye carṣayastathaivendro ye sutāścāsya tān śṛṇu

76.48

आप्या नाम सुरास्तत्र तेषामेको ऽष्टको गणः । प्रख्यातकर्मणां विप्र ! यज्ञे हव्यभुजामयम्

āpyā nāma surāstatra teṣāmeko 'ṣṭako gaṇaḥ / prakhyātakarmaṇāṃ vipra ! yajñe havyabhujāmayam

76.49

प्रख्यातबलवीर्याणां प्रभामण्डलदुर्दृशाम् । द्वितीयश्च प्रसूताख्यो देवानामष्टको गणः

prakhyātabalavīryāṇāṃ prabhāmaṇḍaladurdṛśām / dvitīyaśca prasūtākhyo devānāmaṣṭako gaṇaḥ

76.50

तथैवाष्टक एवान्यो भव्याख्यो देवतागणः । चतुर्थश्च गणस्तत्र यूथगाख्यस्तथाष्टकः

tathaivāṣṭaka evānyo bhavyākhyo devatāgaṇaḥ / caturthaśca gaṇastatra yūthagākhyastathāṣṭakaḥ

76.51

लेखसंज्ञास्तथैवान्ये तत्र मन्वन्तरे द्विज । पञ्चमे च गणे देवास्तत्संज्ञा ह्यमृताशिनः

lekhasaṃjñāstathaivānye tatra manvantare dvija / pañcame ca gaṇe devāstatsaṃjñā hyamṛtāśinaḥ

76.52

शतं क्रतूनामाहृत्य यस्तेषामधिपो ऽभवत् । मनोजवस्तथैवेन्द्रः संख्यातो यज्ञभागभुक्

śataṃ kratūnāmāhṛtya yasteṣāmadhipo 'bhavat / manojavastathaivendraḥ saṃkhyāto yajñabhāgabhuk

76.53

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः

sumedhā virajāścaiva haviṣmānunnato madhuḥ / atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ

76.54

ऊरु-पुरु-शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन्

ūru-puru-śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ / cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan

76.55

एतत्ते कथितं षष्ठं मया मन्वन्तरं द्विज । चाक्षुषस्य तथा जन्म चरितञ्च महात्मनः

etatte kathitaṃ ṣaṣṭhaṃ mayā manvantaraṃ dvija / cākṣuṣasya tathā janma caritañca mahātmanaḥ

76.56

साम्प्रतं वर्तते यो ऽयं नाम्ना वैवस्वतो मनुः । सप्तमीये ऽन्तरे तस्य देवाद्यास्तान् शृणुष्व मे

sāmprataṃ vartate yo 'yaṃ nāmnā vaivasvato manuḥ / saptamīye 'ntare tasya devādyāstān śṛṇuṣva me

76.57

य इदं कीर्तयेद् धीमान् चाक्षुषस्यान्तरं भुवि । शृणुते च लभेत् पुत्रानारोग्यसुखसम्पदम्

ya idaṃ kīrtayed dhīmān cākṣuṣasyāntaraṃ bhuvi / śṛṇute ca labhet putrānārogyasukhasampadam

76.58