Adhyaya 77

मार्कण्डेय उवाच मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत्

mārkaṇḍeya uvāca mārtaṇḍa rasyaverbhāryā tanayā viśvakarmaṇaḥ / saṃjñā nāma mahābhāga tasyāṃ bhānurajījanat

77.1

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः

manuṃ prakhyātayaśasamanekajñānapāragam / vivasvataḥ suto yasmāttasmādvaivasvatastu saḥ

77.2

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोर्ऽकः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत्

saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane / yatastataḥ saroṣor'kaḥ saṃjñāṃ niṣṭhuramabravīt

77.3

मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

mayi dṛṣṭe sadā yasmāt kuruṣe netrasaṃyamam / tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam

77.4

मार्कण्डेय उवाच ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sā capalāṃ dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā / vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ

77.5

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayādhunā / tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi

77.6

मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी

mārkaṇḍeya uvāca tatastasyāntu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai / yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī

77.7

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुः खेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा

sāpi saṃjñā ravestejaḥ sehe duḥ khena bhāminī / asahantī ca sā tejaścintayāmāsa vai tadā

77.8

किङ्करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति

kiṅkaromi kva gacchāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ / bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkaśca naiṣyati

77.9

बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा

bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva sā

77.10

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः

tataḥ pitṛgṛhe gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī / chāyāmayīmātmatanuṃ nirmame dayitāṃ raveḥ

77.11

ताञ्चोवाच त्वया वेश्मन्यत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ

tāñcovāca tvayā veśmanyatra bhānoryathā mayā / tathā samyagapatyeṣu vartitavyaṃ yathā ravau

77.12

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः

pṛṣṭayāpi na vācyante tathaitadgamanaṃ mama / saivāsmi nāma saṃjñeti vācyametatsadā vacaḥ

77.13

छायसंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात्

chāyasaṃjñovāca ākeśagrahaṇād devi ! āśāpācca vacastava / kariṣye kathayiṣyāmi vṛttantu śāpakarṣaṇāt

77.14

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ / dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam

77.15

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता

bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā / tasthau pitṛgṛhe sā tu kañcitkālamaninditā

77.16

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम्

tatastāṃ prāha cārvaṅgī pitā nāticiroṣitām / stutvā ca tanayāṃ premabahumānapuraḥ saram

77.17

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते

tvāntu me paśyato vatse dināni subahūnyapi / muhūrtārdhasamāni syuḥ kintu dharmo vilupyate

77.18

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

bāndhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ / manoratho bāndhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ

77.19

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṅgatā / pitṛgehe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike

77.20

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो ऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम

sā tvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha tuṣṭo 'haṃ pūjitāsi me / punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śubhe mama

77.21

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून्

mārkaṇḍeya uvāca ityuktā sā tadā pitrā tathetyuktvā ca sā mune / saṃpūjayitvā pitaraṃ jagāmāthottarān kurūn

77.22

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी

sūryatāpamanicchantī tejasastasya bibhyatī / tapaścacāra tatrāpi vaḍavārūpadhāriṇī

77.23

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम्

saṃjñeyamiti manvāno dvitīyāyāmahaspatiḥ / janayāmāsa tanayau kanyāñcaikāṃ manoramām

77.24

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत

chāyāsaṃjñā tvapatyeṣu yathā sveṣvativatsalā / tathā na saṃjñākanyāyāṃ putrayoścānvavartata

77.25

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत् क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे

lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram / manustat kṣāntavānasya yamastasyā na cakṣame

77.26

ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः

tāḍanāya ca vai kopāt pādastena samudyataḥ / tasyāḥ punaḥ kṣāntimatā na tu dehe nipātitaḥ

77.27

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

tataḥ śaśāpa taṃ kopācchāyāsaṃjñā yamaṃ dvija / kiñcit prasphuramāṇauṣṭhī vicalatpāṇipallavā

77.28

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पदास्तवाद्यैव पतिष्यति

pituḥ patnīmamaryādaṃ yanmāṃ tarjayase padā / bhuvi tasmādayaṃ padāstavādyaiva patiṣyati

77.29

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरः सरम्

mārkaṇḍeya uvāca ityākarṇya yamaḥ śāpaṃ mātrā dattaṃ bhayāturaḥ / abhyetya pitaraṃ prāha praṇipātapuraḥ saram

77.30

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

yama uvāca tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiti kenacit / mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati

77.31

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत्

yathā manurmamācaṣṭe neyaṃ matā tathā mama / viguṇeṣvapi putreṣu na mātā viguṇā bhavet

77.32

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा

mārkaṇḍeya uvāca yamasyaitadvacaḥ śrutvā bhagavāṃstimirāpahaḥ / chāyāsaṃjñāṃ samāhūya papraccha kva gateti sā

77.33

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे

sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso / patnī tava tvayāpatyānyetāni janitāni me

77.34

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततः क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः

itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato yadā / nācacakṣe tataḥ kruddho bhāsvāṃstāṃ śaptumudyataḥ

77.35

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम्

tataḥ sā kathayāmāsa yathāvṛttaṃ vivasvataḥ / viditārthaśca bhagavān jagāma tvaṣṭurālayam

77.36

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम्

tataḥ sa pūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam / bhāsvantaṃ parayā bhaktyā nijagehamupāgatam

77.37

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेश्म भवतः प्रेषितेति वै

saṃjñāṃ pṛṣṭastadā tasmai kathayāmāsa viśvakṛt / āgataiveha me veśma bhavataḥ preṣiteti vai

77.38

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ

divākaraḥ samādhistho vaḍavārūpadhāriṇīm / tapaścarantīṃ dadṛśe uttareṣu kuruṣvatha

77.39

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिञ्च तपसो बुबुधे ऽस्या दिवाकरः

saumyamūrtiḥ śubhākāro mama bhartā bhavediti / abhisandhiñca tapaso bubudhe 'syā divākaraḥ

77.40

शातनं तेजसो मे ऽद्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज

śātanaṃ tejaso me 'dya kriyatāmiti bhāskaraḥ / tañcāha viśvakarmāṇaṃ saṃjñāyāḥ pitaraṃ dvija

77.41

संवत्सरभ्रमेस्तस्य विश्वकर्मा करवेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः

saṃvatsarabhramestasya viśvakarmā karavestataḥ / tejasaḥ śātanañcakre stūyamānaśca daivataiḥ

77.42