वायवीयसंहिता पूर्वभाग — Adhyaya 3

ब्रहमोवाच यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

brahamovāca yato vāco nivartaṃte aprāpya manasā saha ānaṃdaṃ yasya vai vidvānna bibheti kutaścana

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.1

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudrendrapūrvakam saha bhūtendriyaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ saṃprasūyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.2

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

kāraṇānāṃ ca yo dhātā dhyātā paramakāraṇam na saṃprasūyate 'nyasmātkutaścana kadācana

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.3

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

sarvaiśvaryeṇa saṃpanno nāmnā sarveśvaraḥ svayam sarvairmumukṣubhirdhyeyaśśaṃbhurākāśamadhyagaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.4

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

yo 'gre māṃ vidadhe putraṃ jñānaṃ ca prahiṇoti me tatprasādānmayālabdhaṃ prājāpatyamidaṃ padam

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.5

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

īśo vṛkṣa iva stabdho ya eko divi tiṣṭhati yenedamakhilaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa mahātmanā

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.6

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

eko bahūnāṃ jaṃtūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca sakriyaḥ ya eko bahudhā bījaṃ karoti sa maheśvaraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.7

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते १ य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

jīvairebhirimāṃllokānsarvānīśo ya īśate 1 ya eko bhāgavānrudro na dvitīyo 'sti kaścana

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.8

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭo 'pi yaḥ paraiḥ alakṣyo lakṣayanviśvamadhitiṣṭhati sarvadā

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.9

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

yastu kālātpramuktāni kāraṇānyakhilānyapi anantaśaktirevaiko bhagavānadhitiṣṭhati

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.10

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

na yasya divaso rātrirna samāno na cādhikaḥ svabhāvikī parāśaktirnityā jñānakriye api

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.11

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

yadidaṃ kṣaramavyaktaṃ yadapyamṛtamakṣaram tāvubhāvakṣarātmānāveko devaḥ svayaṃ haraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.12

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

īśate tadabhidhyānādyojanāsattvabhāvanaḥ bhūyo hyasya paśorante viśvamāyā nivartate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.13

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

yasminna bhāsate vidyunna sūryo na ca candramāḥ yasya bhāsā vibhātīdamityeṣā śāśvatī śrutiḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.14

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

eko devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ na tasya paramaṃ kiṃcitpadaṃ samadhigamyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.15

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

ayamādiranādyantassvabhāvādeva nirmalaḥ svatantraḥ paripūrṇaśca svecchādhīnaścarācaraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.16

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

aprākṛtavapuḥ śrīmāṃllakṣyalakṣaṇavarjitaḥ ayaṃ mukto mocakaśca hyakālaḥ kālacodakaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.17

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

sarvoparikṛtāvāsassarvāvāsaśca sarvavit ṣaḍvidhādhvamayasyāsya sarvasya jagataḥ patiḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.18

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

uttarottarabhūtānāmuttaraśca niruttaraḥ anantānantasandohamakaraṃdamadhuvrataḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.19

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

akhaṃḍajagadaṃḍānāṃ piṃḍīkaraṇapaṃḍitaḥ audāryavīryagāṃbhīryamādhuryamakarālayaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.20

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

naivāsya sadṛśaṃ vastu nādhikaṃ cāpi kiṃcana atulaḥ sarvabhūtānāṃ rājarājaśca tiṣṭhati

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.21

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

anena citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat aṃtakāle punaścedaṃ tasminpralayameṣyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.22

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

asya bhūtāni vaśyāni ayaṃ sarvaniyojakaḥ ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nānyathā kvacit

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.23

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

vratāni sarvadānāni tapāṃsi niyamāstathā kathitāni purā sadbhirbhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.24

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

hariścāhaṃ ca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ tapobhirugrairadyāpi tasya darśanakāṃkṣiṇaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.25

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

adṛśyaḥ patitairmūḍhairdurjanairapi kutsitaiḥ bhaktairantarbahiścāpi pūjyaḥ saṃbhāṣya eva ca

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.26

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

tadidaṃ trividhaṃ rūpaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tataḥ param asmadādyamarairdṛśyaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ tu yogibhiḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.27

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

tataḥ paraṃ tu yannityaṃ jñānamānaṃdamavyayam tanniṣṭhaistatparairbhaktairdṛśyaṃ tadvratamāśritaiḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.28

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

bahunātra kimuktena guhyādguhyataraṃ param śive bhaktirna sandehastayā yukto vimucyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.29

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

prasādādeva sā bhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ yathā cāṃkurato bījaṃ bījato vā yathāṃkuraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.30

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

prasādapūrvikā eva paśossarvatra siddhayaḥ sa eva sādhanairante sarvairapi ca sādhyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.31

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

prasādasādhanaṃ dharmassa ca vedena darśitaḥ tadabhyāsavaśātsāmyaṃ pūrvayoḥ puṇyapāpayoḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.32

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

sāmyātprasādasaṃparko dharmasyātiśayastataḥ dharmātiśayamāsādya paśoḥ pāpaparikṣayaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.33

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

evaṃ prakṣīṇapāpasya bahubhirjanmabhiḥ kramāt sāṃbe sarveśvare bhaktirjñānapūrvā prajāyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.34

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

bhāvānuguṇamīśasya prasādo vyatiricyate prasādātkarmasaṃtyāgaḥ phalato na svarūpataḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.35

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

tasmātkarmaphalatyāgācchivadharmānvayaḥ śubhaḥ sa ca gurvanapekṣaśca tadapekṣa iti dvidhā

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.36

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

tatrānapekṣātsāpekṣo mukhyaḥ śataguṇādhikaḥ śivadharmānvayasyāsya śivajñānasamanvayaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.37

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

jñanānvayavaśātpuṃsaḥ saṃsāre doṣadarśanam tato viṣayavairāgyaṃ vairāgyādbhāvasādhanam

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.38

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

bhāvasiddhyupapannasya dhyāne niṣṭhā na karmaṇi jñānadhyānābhiyuktasya puṃso yogaḥ pravartate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.39

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

yogena tu parā bhaktiḥ prasādastadanaṃtaram prasādānmucyate jaṃturmuktaḥ śivasamo bhavet

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.40

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

anugrahaprakārasya kramo 'yamavivakṣitaḥ yādṛśī yogyatā puṃsastasya tādṛganugrahaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.41

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

garbhastho mucyate kaścijjāyamānastathāparaḥ bālo vā taruṇo vātha vṛddho vā mucyate paraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.42

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

tiryagyonigataḥ kaścinmucyate nārako 'paraḥ aparastu padaṃ prāpto mucyate svapadakṣaye

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.43

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

kaścitkṣīṇapado bhūtvā punarāvartya mucyate kaścidadhvagatastasmin sthitvāsthitvā vimucyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.44

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

tasmānnaikaprakāreṇa narāṇāṃ muktiriṣyate jñānabhāvānurūpeṇa prasādenaiva nirvṛtiḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.45

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

tasmādasya prasādārthaṃ vāṅmanodoṣavarjitāḥ dhyāyaṃtaśśivamevaikaṃ sadāratanayāgnayaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.46

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

tanniṣṭhāstatparāssarve tadyuktāstadupāśrayāḥ sarvakriyāḥ prakurvāṇāstameva manasāgatāḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.47

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

dīrghasūtrasamārabdhaṃ divyavarṣasahasrakam satrāṃte maṃtrayogena vāyustatra gamiṣyati

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.48

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

sa eva bhavataḥ śreyaḥ sopāyaṃ kathayiṣyati tato vārāṇasī puṇyā purī paramaśobhanā

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.49

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

gaṃtavyā yatra viśveśo devyā saha pinākadhṛk sadā viharati śrīmān bhaktānugrahakāraṇāt

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.50

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

tatrāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā matsamīpaṃ gamiṣyatha tato vaḥ kathayiṣyāmi mokṣopāya dvijottamāḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.51

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

yenaikajanmanā muktiryuṣmatkaratale sthitā anekajanmasaṃsārabaṃdhanirmokṣakāriṇī

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.52

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

etanmanomayaṃ cakraṃ mayā sṛṣṭaṃ visṛjyate yatrāsya śīryate nemiḥ sa deśastapasaśśubhaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.53

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

ityuktvā sūryasaṃkāśaṃ cakraṃ dṛṣṭvā manomayam praṇipatya mahādevaṃ visasarja pitāmahaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.54

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

te 'pi hṛṣṭatarā viprāḥ praṇamya jagatāṃ prabhum prayayustasya cakrasya yatra nemiraśīryata

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.55

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

cakraṃ tadapi saṃkṣiptaṃ ślakṣṇaṃ cāruśilātale vimalasvādupānīye nijapāta vane kvacit

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.56

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

tadvanaṃ tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam anekayakṣagaṃdharvavidyādharasamākulam

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.57

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśnanpurūravāḥ vilāsavaśamurvaśyā yāto daivena coditaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.58

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

akrameṇa haranmohādyajñavāṭaṃ hiraṇmayam munibhiryatra saṃkruddhaiḥ kuśavajrairnipātitaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.59

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

viśvaṃ sisṛkṣamāṇā vai yatra viśvasṛjaḥ purā satramārebhire divyaṃ brahmajñā gārhapatyagāḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.60

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ṛṣibhiryatra vidvadbhiḥ śabdārthanyāyakovidaiḥ śaktiprajñākriyāyogairvidhirāsīdanuṣṭhitaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.61

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

yatra vedavido nityaṃ vedavādabahiṣkṛtān vādajalpabalairghnaṃti vacobhirativādinaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.62

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

sphaṭikamayamahībhṛtpādajābhyaśśilābhyaḥ prasaradamṛtakalpassvacchapānīyaramyam atirasaphalavṛkṣaprāyamavyālasattvaṃ tapasa ucitamāsīnnaimiṣaṃ tanmunīnām

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 3.63