विद्येश्वरसंहिता — Adhyaya 10

ब्रह्मविष्णू ऊचतुः सर्गादिपञ्चकृत्यस्य लक्षणं ब्रूहि नौ प्रभो शिव उवाच मत्कृत्यबोधनं गुह्यं कृपया प्रब्रवीमि वाम्

brahmaviṣṇū ūcatuḥ sargādipañcakṛtyasya lakṣaṇaṃ brūhi nau prabho śiva uvāca matkṛtyabodhanaṃ guhyaṃ kṛpayā prabravīmi vām

Vidyeshvara Samhita 10.1

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरोभावो ऽप्यनुग्रहः पञ्चैव मे जगत्कृत्यं नित्यसिद्धमजाच्युतौ

sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhārastirobhāvo 'pyanugrahaḥ pañcaiva me jagatkṛtyaṃ nityasiddhamajācyutau

Vidyeshvara Samhita 10.2

सर्गः संसारसंरंभस्तत्प्रतिष्ठा स्थितिर्मता संहारो मर्दनं तस्य तिरोभावस्तदुत्क्रमः

sargaḥ saṃsārasaṃraṃbhastatpratiṣṭhā sthitirmatā saṃhāro mardanaṃ tasya tirobhāvastadutkramaḥ

Vidyeshvara Samhita 10.3

तन्मोक्षो ऽनुग्रहस्तन्मे कृत्यमेवं हि पञ्चकम् कृत्यमेतद्वहत्यन्यस्तूष्णीं गोपुरबिंबवत्

tanmokṣo 'nugrahastanme kṛtyamevaṃ hi pañcakam kṛtyametadvahatyanyastūṣṇīṃ gopurabiṃbavat

Vidyeshvara Samhita 10.4

सर्गादि यच्चतुष्कृत्यं संसारपरिजृंभणम् पञ्चमं मुक्तिहेतुर्वै नित्यं मयि च सुस्थिरम्

sargādi yaccatuṣkṛtyaṃ saṃsāraparijṛṃbhaṇam pañcamaṃ muktiheturvai nityaṃ mayi ca susthiram

Vidyeshvara Samhita 10.5

तदिदं पञ्चभूतेषु दृश्यते मामकैर्जनैः सृष्टिर्भूमौ स्थितिस्तोये संहारः पावके तथा

tadidaṃ pañcabhūteṣu dṛśyate māmakairjanaiḥ sṛṣṭirbhūmau sthitistoye saṃhāraḥ pāvake tathā

Vidyeshvara Samhita 10.6

तिरोभावो ऽनिले तद्वदनुग्रह इहाम्बरे सृज्यते धरया सर्वमद्भिः सर्वं प्रवर्धते

tirobhāvo 'nile tadvadanugraha ihāmbare sṛjyate dharayā sarvamadbhiḥ sarvaṃ pravardhate

Vidyeshvara Samhita 10.7

अर्द्यते तेजसा सर्वं वायुना चापनीयते व्योम्नानुगृह्यते सर्वं ज्ञेयमेवं हि सूरिभिः

ardyate tejasā sarvaṃ vāyunā cāpanīyate vyomnānugṛhyate sarvaṃ jñeyamevaṃ hi sūribhiḥ

Vidyeshvara Samhita 10.8

पञ्चकृत्यमिदं बोढुं ममास्ति मुखपञ्चकम् चतुर्दिक्षु चतुर्वक्त्रं तन्मध्ये पञ्चमं मुखम्

pañcakṛtyamidaṃ boḍhuṃ mamāsti mukhapañcakam caturdikṣu caturvaktraṃ tanmadhye pañcamaṃ mukham

Vidyeshvara Samhita 10.9

युवाभ्यां तपसा लब्धमेतत्कृत्यद्वयं सुतौ सृष्टिस्थित्यभीधं भाग्यं मत्तः प्रीतादतिप्रियम्

yuvābhyāṃ tapasā labdhametatkṛtyadvayaṃ sutau sṛṣṭisthityabhīdhaṃ bhāgyaṃ mattaḥ prītādatipriyam

Vidyeshvara Samhita 10.10

तथा रुद्रमहेशाभ्यामन्यत्कृत्यद्वयं परम् अनुग्रहाख्यं केनापि लब्धुं नैव हि शक्यते

tathā rudramaheśābhyāmanyatkṛtyadvayaṃ param anugrahākhyaṃ kenāpi labdhuṃ naiva hi śakyate

Vidyeshvara Samhita 10.11

तत्सर्वं पौर्विकं कर्म युवाभ्यां कालविस्मृतम् न तद्रुद्र महेशाभ्यां विस्मृतं कर्म तादृशम्

tatsarvaṃ paurvikaṃ karma yuvābhyāṃ kālavismṛtam na tadrudra maheśābhyāṃ vismṛtaṃ karma tādṛśam

Vidyeshvara Samhita 10.12

रूपे वेशे च कृत्ये च वाहने चासने तथा आयुधादौ च मत्साम्यमस्माभिस्तत्कृते कृतम्

rūpe veśe ca kṛtye ca vāhane cāsane tathā āyudhādau ca matsāmyamasmābhistatkṛte kṛtam

Vidyeshvara Samhita 10.13

मद्ध्यानविरहाद्वत्सौ मौढ्यं वामेवमागतम् मज्ज्ञाने सति नैवं स्यान्मानं रूपे महेशवत्

maddhyānavirahādvatsau mauḍhyaṃ vāmevamāgatam majjñāne sati naivaṃ syānmānaṃ rūpe maheśavat

Vidyeshvara Samhita 10.14

तस्मान्मज्ज्ञानसिद्ध्यर्थं मंत्रम्ॐकारनामकम् इतः परं प्रजपतं मामकं मानभंजनम्

tasmānmajjñānasiddhyarthaṃ maṃtramoṃkāranāmakam itaḥ paraṃ prajapataṃ māmakaṃ mānabhaṃjanam

Vidyeshvara Samhita 10.15

उपादिशं निजं मंत्रम्ॐकारमुरुमंगलम् ॐकारो मन्मुखाज्जज्ञे प्रथमं मत्प्रबोधकः

upādiśaṃ nijaṃ maṃtramoṃkāramurumaṃgalam oṃkāro manmukhājjajñe prathamaṃ matprabodhakaḥ

Vidyeshvara Samhita 10.16

वाचको ऽयमहं वाच्यो मंत्रो ऽयं हि मदात्मकः तदनुस्मरणं नित्यं ममानुस्मरणं भवेत्

vācako 'yamahaṃ vācyo maṃtro 'yaṃ hi madātmakaḥ tadanusmaraṇaṃ nityaṃ mamānusmaraṇaṃ bhavet

Vidyeshvara Samhita 10.17

अकारौत्तरात्पूर्वमुकारः पश्चिमाननात् मकारो दक्षिणमुखाद्बिंदुः प्राङ्मुखतस्तथा

akārauttarātpūrvamukāraḥ paścimānanāt makāro dakṣiṇamukhādbiṃduḥ prāṅmukhatastathā

Vidyeshvara Samhita 10.18

नादो मध्यमुखादेवं पञ्चधा ऽसौ विजृंभितः एकीभूतः पुनस्तद्वदोमित्येकाक्षरो भवेत्

nādo madhyamukhādevaṃ pañcadhā 'sau vijṛṃbhitaḥ ekībhūtaḥ punastadvadomityekākṣaro bhavet

Vidyeshvara Samhita 10.19

नामरूपात्मकं सर्वं वेदभूतकुलद्वयम् व्याप्तमेतेन मंत्रेण शिवशक्त्योश्च बोधकः

nāmarūpātmakaṃ sarvaṃ vedabhūtakuladvayam vyāptametena maṃtreṇa śivaśaktyośca bodhakaḥ

Vidyeshvara Samhita 10.20

अस्मात्पञ्चाक्षरं जज्ञे बोधकं सकलस्यतत् आकारादिक्रमेणैव नकारादियथाक्रमम्

asmātpañcākṣaraṃ jajñe bodhakaṃ sakalasyatat ākārādikrameṇaiva nakārādiyathākramam

Vidyeshvara Samhita 10.21

अस्मात्पञ्चाक्षराज्जाता मातृकाः पञ्चभेदतः तस्माच्छिरश्चतुर्वक्त्रात्त्रिपाद्गाय त्रिरेव हि

asmātpañcākṣarājjātā mātṛkāḥ pañcabhedataḥ tasmācchiraścaturvaktrāttripādgāya trireva hi

Vidyeshvara Samhita 10.22

वेदः सर्वस्ततो जज्ञे ततो वै मंत्रकोटयः तत्तन्मंत्रेण तत्सिद्धिः सर्वसिद्धिरितो भवेत्

vedaḥ sarvastato jajñe tato vai maṃtrakoṭayaḥ tattanmaṃtreṇa tatsiddhiḥ sarvasiddhirito bhavet

Vidyeshvara Samhita 10.23

अनेन मंत्रकंदेन भोगो मोक्षश्च सिद्ध्यति सकला मंत्रराजानः साक्षाद्भोगप्रदाः शुभाः

anena maṃtrakaṃdena bhogo mokṣaśca siddhyati sakalā maṃtrarājānaḥ sākṣādbhogapradāḥ śubhāḥ

Vidyeshvara Samhita 10.24

नंदिकेश्वर उवाच पुनस्तयोस्तत्र तिरः पटं गुरुः प्रकल्प्य मंत्रं च समादिशत्परम् निधाय तच्छीर्ष्णि करांबुजं शनैरुदङ्मुखं संस्थितयोः सहांबिकः

naṃdikeśvara uvāca punastayostatra tiraḥ paṭaṃ guruḥ prakalpya maṃtraṃ ca samādiśatparam nidhāya tacchīrṣṇi karāṃbujaṃ śanairudaṅmukhaṃ saṃsthitayoḥ sahāṃbikaḥ

Vidyeshvara Samhita 10.25

त्रिरुच्चार्याग्रहीन्मंत्रं यंत्रतंत्रोक्तिपूर्वकम् शिष्यौ च तौ दक्षिणायामात्मानं च समर्पयत्

triruccāryāgrahīnmaṃtraṃ yaṃtrataṃtroktipūrvakam śiṣyau ca tau dakṣiṇāyāmātmānaṃ ca samarpayat

Vidyeshvara Samhita 10.26

प्रबद्धहस्तौ किल तौ तदंतिके तमेव देवं जगतुर्जगद्गुरुम्

prabaddhahastau kila tau tadaṃtike tameva devaṃ jagaturjagadgurum

Vidyeshvara Samhita 10.27

ब्रह्माच्युतावूचतुः नमो निष्कलरूपाय नमो निष्कलतेजसे नमः सकलनाथाय नमस्ते सकलात्मने

brahmācyutāvūcatuḥ namo niṣkalarūpāya namo niṣkalatejase namaḥ sakalanāthāya namaste sakalātmane

Vidyeshvara Samhita 10.28

नमः प्रणववाच्याय नमः प्रणवलिंगिने नमः सृष्ट्यादिकर्त्रे च नमः पञ्चमुखायते

namaḥ praṇavavācyāya namaḥ praṇavaliṃgine namaḥ sṛṣṭyādikartre ca namaḥ pañcamukhāyate

Vidyeshvara Samhita 10.29

पञ्चब्रह्मस्वरूपाय पञ्च कृत्यायते नमः आत्मने ब्रह्मणे तुभ्यमनंतगुणशक्तये

pañcabrahmasvarūpāya pañca kṛtyāyate namaḥ ātmane brahmaṇe tubhyamanaṃtaguṇaśaktaye

Vidyeshvara Samhita 10.30

सकलाकलरूपाय शंभवे गुरवे नमः इति स्तुत्वा गुरुं पद्यैर्ब्रह्मा विष्णुश् च नेमतुः

sakalākalarūpāya śaṃbhave gurave namaḥ iti stutvā guruṃ padyairbrahmā viṣṇuś ca nematuḥ

Vidyeshvara Samhita 10.31

ईश्वर उवाच वत्सकौ सर्वतत्त्वं च कथितं दर्शितं च वाम् जपतं प्रणवं मंत्रं देवीदिष्टं मदात्मकम्

īśvara uvāca vatsakau sarvatattvaṃ ca kathitaṃ darśitaṃ ca vām japataṃ praṇavaṃ maṃtraṃ devīdiṣṭaṃ madātmakam

Vidyeshvara Samhita 10.32

ज्ञानं च सुस्थिरं भाग्यं सर्वं भवति शाश्वतम् आर्द्रायां च चतुर्दश्यां तज्जाप्यं त्वक्षयं भवेत्

jñānaṃ ca susthiraṃ bhāgyaṃ sarvaṃ bhavati śāśvatam ārdrāyāṃ ca caturdaśyāṃ tajjāpyaṃ tvakṣayaṃ bhavet

Vidyeshvara Samhita 10.33

सूर्यगत्या महार्द्रायामेकं कोटिगुणं भवेत् मृगशीर्षांतिमो भागः पुनर्वस्वादिमस्तथा

sūryagatyā mahārdrāyāmekaṃ koṭiguṇaṃ bhavet mṛgaśīrṣāṃtimo bhāgaḥ punarvasvādimastathā

Vidyeshvara Samhita 10.34

आर्द्रासमः सदा ज्ञेयः पूजाहोमादितर्पणे दर्शनं तु प्रभाते च प्रातःसंगवकालयोः

ārdrāsamaḥ sadā jñeyaḥ pūjāhomāditarpaṇe darśanaṃ tu prabhāte ca prātaḥsaṃgavakālayoḥ

Vidyeshvara Samhita 10.35

चतुर्दशी तथा ग्राह्या निशीथव्यापिनी भवेत् प्रदोषव्यापिनी चैव परयुक्ता प्रशस्यते

caturdaśī tathā grāhyā niśīthavyāpinī bhavet pradoṣavyāpinī caiva parayuktā praśasyate

Vidyeshvara Samhita 10.36

लिंगं बेरं च मेतुल्यं यजतां लिंगमुत्तमम् तस्माल्लिंगं परं पूज्यं बेरादपि मुमुक्षुभिः

liṃgaṃ beraṃ ca metulyaṃ yajatāṃ liṃgamuttamam tasmālliṃgaṃ paraṃ pūjyaṃ berādapi mumukṣubhiḥ

Vidyeshvara Samhita 10.37

लिंगम्ॐकारमंत्रेण बेरं पञ्चाक्षरेण तु स्वयमेव हि द्रव्यैः प्रतिष्ठाप्यं परैरपि

liṃgamoṃkāramaṃtreṇa beraṃ pañcākṣareṇa tu svayameva hi dravyaiḥ pratiṣṭhāpyaṃ parairapi

Vidyeshvara Samhita 10.38

पूजयेदुपचारैश्च मत्पदं सुलभं भवेत् इति शास्य तथा शिष्यौ तत्रैवां ऽतर्हितः शिवः

pūjayedupacāraiśca matpadaṃ sulabhaṃ bhavet iti śāsya tathā śiṣyau tatraivāṃ 'tarhitaḥ śivaḥ

Vidyeshvara Samhita 10.39