विद्येश्वरसंहिता — Adhyaya 4

मुनय ऊचुः मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम् कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्

munaya ūcuḥ mananaṃ kīdṛśaṃ brahmañchravaṇaṃ cāpi kīdṛśam kīrtanaṃ vā kathaṃ tasya kīrtayaitadyathāyatham

Vidyeshvara Samhita 4.1

ब्रह्मोवच पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत् तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्

brahmovaca pūjājapeśaguṇarūpavilāsanāmnāṃ yuktipriyeṇa manasā pariśodhanaṃ yat tatsaṃtataṃ mananamīśvaradṛṣṭilabhyaṃ sarveṣu sādhanavareṣvapi mukhyamukhyam

Vidyeshvara Samhita 4.2

गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम् वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति सा धनमत्र मध्यम्

gītātmanā śrutipadena ca bhāṣayā vā śaṃbhupratāpaguṇarūpavilāsanāmnām vācā sphuṭaṃ tu rasavatstavanaṃ yadasya tatkīrtanaṃ bhavati sā dhanamatra madhyam

Vidyeshvara Samhita 4.3

येनापि केन करणेन च शब्दपुंजं यत्र क्वचिच्छिवपरं श्रवणेंद्रियेण स्त्रीकेलिवद्दृढतरं प्रणिधीयते यत्तद्वै बुधाः श्रवणमत्र जगत्प्रसिद्धम्

yenāpi kena karaṇena ca śabdapuṃjaṃ yatra kvacicchivaparaṃ śravaṇeṃdriyeṇa strīkelivaddṛḍhataraṃ praṇidhīyate yattadvai budhāḥ śravaṇamatra jagatprasiddham

Vidyeshvara Samhita 4.4

सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात् सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते

satsaṃgamena bhavati śravaṇaṃ purastātsaṃkīrtanaṃ paśupateratha taddṛḍhaṃ syāt sarvottamaṃ bhavati tanmananaṃ tadaṃte sarvaṃ hi saṃbhavati śaṃkaradṛṣṭipāte

Vidyeshvara Samhita 4.5

सूत उवाच अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः

sūta uvāca asminsādhanamāhatmye purā vṛttaṃ munīśvarāḥ yuṣmadarthaṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamavadhānataḥ

Vidyeshvara Samhita 4.6

पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे

purā mama gururvyāsaḥ parāśaramuneḥ sutaḥ tapaścacāra saṃbhrāṃtaḥ sarasvatyāstaṭe śubhe

Vidyeshvara Samhita 4.7

गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्

gacchanyadṛchayā tatra vimānenārkarociṣā sanatkumāro bhagavāndadarśa mama deśikam

Vidyeshvara Samhita 4.8

ध्यानारूढः प्रबुद्धो ऽसौ ददर्श तमजात्मजम् प्रणिपत्याह संभ्रांतः परं कौतूहलं मुनिः

dhyānārūḍhaḥ prabuddho 'sau dadarśa tamajātmajam praṇipatyāha saṃbhrāṃtaḥ paraṃ kautūhalaṃ muniḥ

Vidyeshvara Samhita 4.9

दत्त्वार्घ्यमस्मै प्रददौ देवयोग्यं च विष्टिरम् प्रसन्नः प्राह तं प्रह्वं प्रभुर्गंभीरया गिरा

dattvārghyamasmai pradadau devayogyaṃ ca viṣṭiram prasannaḥ prāha taṃ prahvaṃ prabhurgaṃbhīrayā girā

Vidyeshvara Samhita 4.10

सनत्कुमार उवाच सत्यं वस्तु मुने दध्याः साक्षात्करणगोचरः स शिवोथासहायोत्र तपश्चरसि किं कृते

sanatkumāra uvāca satyaṃ vastu mune dadhyāḥ sākṣātkaraṇagocaraḥ sa śivothāsahāyotra tapaścarasi kiṃ kṛte

Vidyeshvara Samhita 4.11

एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः

evamuktaḥ kumāreṇa provāca svāśayaṃ muniḥ dharmārthakāmamokṣāśca vedamārge kṛtādarāḥ

Vidyeshvara Samhita 4.12

बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः

bahudhā sthāpitā loke mayā tvatkṛpayā tathā evaṃ bhutasya mepyevaṃ gurubhūtasya sarvataḥ

Vidyeshvara Samhita 4.13

मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम् तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्

muktisādhanakaṃ jñānaṃ nodeti paramādbhutam tapaścarāmi muktyarthaṃ na jāne tatra kāraṇam

Vidyeshvara Samhita 4.14

इत्थं कुमारो भगवान् व्यासेन मुनिनार्थितः समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्

itthaṃ kumāro bhagavān vyāsena muninārthitaḥ samarthaḥ prāha vipreṃdrā niścayaṃ muktikāraṇam

Vidyeshvara Samhita 4.15

श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम् त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्

śravaṇaṃ kīrtanaṃ śaṃbhormananaṃ ca mahattaram trayaṃ sādhanamuktaṃ ca vidyate vedasaṃmatam

Vidyeshvara Samhita 4.16

पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्

purāhamatha saṃbhrāṃto hyanyasādhanasaṃbhramaḥ acale maṃdare śaile tapaścaraṇamācaram

Vidyeshvara Samhita 4.17

शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नन्दिकेश्वरः स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः

śivājñayā tataḥ prāpto bhagavānnandikeśvaraḥ sa me dayālurbhagavānsarvasākṣī gaṇeśvaraḥ

Vidyeshvara Samhita 4.18

उवाच मह्यं सस्नेहं मुक्तिसाधनमुत्तमम् श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं वेदसंमतम्

uvāca mahyaṃ sasnehaṃ muktisādhanamuttamam śravaṇaṃ kīrtanaṃ śaṃbhormananaṃ vedasaṃmatam

Vidyeshvara Samhita 4.19

त्रिकं च साधनं मुक्तौ शिवेन मम भाषितम् श्रवणादिं ब्रह्मन्कुरुष्वेति मुहुर्मुहुः

trikaṃ ca sādhanaṃ muktau śivena mama bhāṣitam śravaṇādiṃ brahmankuruṣveti muhurmuhuḥ

Vidyeshvara Samhita 4.20

एवमुक्त्वा ततो व्यासं सानुगो विधिनंदनः जगाम स्वविमानेन पदं परमशोभनम्

evamuktvā tato vyāsaṃ sānugo vidhinaṃdanaḥ jagāma svavimānena padaṃ paramaśobhanam

Vidyeshvara Samhita 4.21

एवमुक्तं समासेन पूर्ववृत्तांतमुत्तमम् ऋषय ऊचुः श्रवणादित्रयं सूत मुक्त्योपायस्त्वयेरितः

evamuktaṃ samāsena pūrvavṛttāṃtamuttamam ṛṣaya ūcuḥ śravaṇāditrayaṃ sūta muktyopāyastvayeritaḥ

Vidyeshvara Samhita 4.22

श्रवणादित्रिके ऽशक्तः किं कृत्वा मुच्यते जनः अयत्नेनैव मुक्तिः स्यात्कर्मणा केन हेतुना

śravaṇāditrike 'śaktaḥ kiṃ kṛtvā mucyate janaḥ ayatnenaiva muktiḥ syātkarmaṇā kena hetunā

Vidyeshvara Samhita 4.23