पराशर उवाच —

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु । द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव

priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvasya tu / dvau putrau sumahāvīryau dharmajñau kathitau tava

1.11.1

तयोर् उत्तानपादस्य सुरुच्याम् उत्तमः सुतः । अभीष्टायाम् अभूद् ब्रह्मन् पितुर् अत्यन्तवल्लभः

tayor uttānapādasya surucyām uttamaḥ sutaḥ / abhīṣṭāyām abhūd brahman pitur atyantavallabhaḥ

1.11.2

सुनीतिर् नाम या राज्ञस् तस्याभून् महिषी द्विज । स नातिप्रीतिमांस् तस्यां तस्याश् चाभूद् ध्रुवः सुतः

sunītir nāma yā rājñas tasyābhūn mahiṣī dvija / sa nātiprītimāṃs tasyāṃ tasyāś cābhūd dhruvaḥ sutaḥ

1.11.3

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर् भ्रातरम् आश्रितम् । दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश् चक्रे तम् आरोढुं मनोरथम्

rājāsanasthitasyāṅkaṃ pitur bhrātaram āśritam / dṛṣṭvottamaṃ dhruvaś cakre tam āroḍhuṃ manoratham

1.11.4

प्रत्यक्षं भूपतिस् तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत । प्रणयेनागतं पुत्रम् उत्सङ्गारोहणोत्सुकम्

pratyakṣaṃ bhūpatis tasyāḥ surucyā nābhyanandata / praṇayenāgataṃ putram utsaṅgārohaṇotsukam

1.11.5

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तम् अङ्कारोहणोत्सुकम् । स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर् वाक्यम् अब्रवीत्

sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tam aṅkārohaṇotsukam / svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucir vākyam abravīt

1.11.6

क्रियते किं वृथा वत्स महान् एष मनोरथः । अन्यस्त्रीगर्भजातेन असंभूय ममोदरे । उत्तमोत्तमम् अप्राप्यम् अविवेको ऽभिवाञ्छसि

kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahān eṣa manorathaḥ / anyastrīgarbhajātena asaṃbhūya mamodare / uttamottamam aprāpyam aviveko 'bhivāñchasi

1.11.7

सत्यं सुतस् त्वम् अप्य् अस्य किन्तु न त्वं मया धृतः

satyaṃ sutas tvam apy asya kintu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ

1.11.8

एतद् राजासनं सर्वभूभृत्संश्रयकेतनम् । योग्यं ममैव पुत्रस्य किम् आत्मा क्लिश्यते त्वया

etad rājāsanaṃ sarvabhūbhṛtsaṃśrayaketanam / yogyaṃ mamaiva putrasya kim ātmā kliśyate tvayā

1.11.9

उच्चैर् मनोरथस् ते ऽयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा । सुनीत्याम् आत्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते

uccair manorathas te 'yaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā / sunītyām ātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate

1.11.10

उत्सृज्य पितरं बालस् तच् छ्रुत्वा मातृभाषितम् । जगाम कुपितो मातुर् निजाया द्विज मन्दिरम्

utsṛjya pitaraṃ bālas tac chrutvā mātṛbhāṣitam / jagāma kupito mātur nijāyā dvija mandiram

1.11.11

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रम् ईषत्प्रस्फुरिताधरम् । सुनीतिर् अङ्कम् आरोप्य मैत्रेयैतद् अभाषत

taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putram īṣatprasphuritādharam / sunītir aṅkam āropya maitreyaitad abhāṣata

1.11.12

सुनीतिर् उवाच —

वत्स कः कोपहेतुस् ते कश् च त्वां नाभिनन्दति । को ऽवजानाति पितरं तव यस् ते ऽपराध्यति

vatsa kaḥ kopahetus te kaś ca tvāṃ nābhinandati / ko 'vajānāti pitaraṃ tava yas te 'parādhyati

1.11.13

पराशर उवाच —

इत्य् उक्तः सकलं मात्रे कथयाम् आस तद् यथा । सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षम् अतिगर्विता

ity uktaḥ sakalaṃ mātre kathayām āsa tad yathā / suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣam atigarvitā

1.11.14

निःश्वस्य सेति कथिते तस्मिन् पुत्रेण दुर्मनाः । श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर् वाक्यम् अब्रवीत्

niḥśvasya seti kathite tasmin putreṇa durmanāḥ / śvāsakṣāmekṣaṇā dīnā sunītir vākyam abravīt

1.11.15

सुनीतिर् उवाच —

सुरुचिः सत्यम् आहेदं स्वल्पभाग्यो ऽसि पुत्रक । न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर् एवम् उच्यते

suruciḥ satyam āhedaṃ svalpabhāgyo 'si putraka / na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnair evam ucyate

1.11.16

नोद्वेगस् तात कर्तव्यः कृतं यद् भवता पुरा । तत् को ऽपहर्तुं शक्नोति दातुं कश् चाकृतं त्वया

nodvegas tāta kartavyaḥ kṛtaṃ yad bhavatā purā / tat ko 'pahartuṃ śaknoti dātuṃ kaś cākṛtaṃ tvayā

1.11.17

राजासनं तथा छत्रं वराश्वा वरवारणाः । यस्य पुण्यानि तस्यैव मत्वैतच् छाम्य पुत्रक

rājāsanaṃ tathā chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ / yasya puṇyāni tasyaiva matvaitac chāmya putraka

1.11.18

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्यां सुरुचिर् नृपः । भार्येति प्रोच्यते चान्या मद्विधा पुण्यवर्जिता

anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyāṃ surucir nṛpaḥ / bhāryeti procyate cānyā madvidhā puṇyavarjitā

1.11.19

पुण्योपचयसंपन्नस् तस्याः पुत्रस् तथोत्तमः । मम पुत्रस् तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान्

puṇyopacayasaṃpannas tasyāḥ putras tathottamaḥ / mama putras tathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān

1.11.20

तथापि दुःखं न भवान् कर्तुम् अर्हति पुत्रक । यस्य यावत् स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान्

tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartum arhati putraka / yasya yāvat sa tenaiva svena tuṣyati buddhimān

1.11.21

यदि चेद् दुःखम् अत्यर्थं सुरुच्या वचनात् तव । तत् पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे

yadi ced duḥkham atyarthaṃ surucyā vacanāt tava / tat puṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade

1.11.22

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः । निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रम् आयान्ति संपदः

suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ / nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātram āyānti saṃpadaḥ

1.11.23

ध्रुव उवाच —

अम्ब यत् त्वम् इदं प्राह प्रशमाय वचो मम । नैतद् दुर्वचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति

amba yat tvam idaṃ prāha praśamāya vaco mama / naitad durvacasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati

1.11.24

सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् । स्थानं प्राप्स्याम्य् अशेषाणां जगताम् अभिपूजितम्

so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam / sthānaṃ prāpsyāmy aśeṣāṇāṃ jagatām abhipūjitam

1.11.25

सुरुचिर् दयिता राज्ञस् तस्या जातो ऽस्मि नोदरात् । प्रभावं पश्य मे ऽम्ब त्वं धृतस्यापि तवोदरे

surucir dayitā rājñas tasyā jāto 'smi nodarāt / prabhāvaṃ paśya me 'mba tvaṃ dhṛtasyāpi tavodare

1.11.26

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस् तया । स राजासनम् आप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत्

uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtas tayā / sa rājāsanam āpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat

1.11.27

नान्यदत्तम् अभीप्स्यामि स्थानम् अम्ब स्वकर्मणा । इच्छामि तद् अहं स्थानं यन् न प्राप पिता मम

nānyadattam abhīpsyāmi sthānam amba svakarmaṇā / icchāmi tad ahaṃ sthānaṃ yan na prāpa pitā mama

1.11.28

पराशर उवाच —

निर्जगाम गृहान् मातुर् इत्य् उक्त्वा मातरं ध्रुवः । पुराच् च निर्गम्य ततस् तद्बाह्योपवनं ययौ

nirjagāma gṛhān mātur ity uktvā mātaraṃ dhruvaḥ / purāc ca nirgamya tatas tadbāhyopavanaṃ yayau

1.11.29

स ददर्श मुनींस् तत्र सप्त पूर्वागतान् ध्रुवः । कृष्णाजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान्

sa dadarśa munīṃs tatra sapta pūrvāgatān dhruvaḥ / kṛṣṇājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān

1.11.30

स राजपुत्रस् तान् सर्वान् प्रणिपत्याभ्यभाषत । प्रश्रयावनतः सम्यग् अभिवादनपूर्वकम्

sa rājaputras tān sarvān praṇipatyābhyabhāṣata / praśrayāvanataḥ samyag abhivādanapūrvakam

1.11.31

ध्रुव उवाच —

उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः । जातं सुनीत्यां निर्वेदाद् युष्माकं प्राप्तम् अन्तिकम्

uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ / jātaṃ sunītyāṃ nirvedād yuṣmākaṃ prāptam antikam

1.11.32

ऋषय ऊचुः —

चतुःपञ्चाब्दसंभूतो बालस् त्वं नृपनन्दन । निर्वेदकारणं किंचित् तव नाद्यापि विद्यते

catuḥpañcābdasaṃbhūto bālas tvaṃ nṛpanandana / nirvedakāraṇaṃ kiṃcit tava nādyāpi vidyate

1.11.33

न चिन्त्यं भवतः किंचिद् ध्रियते भूपतिः पिता । न चैवेष्टवियोगादि तव पश्याम बालक

na cintyaṃ bhavataḥ kiṃcid dhriyate bhūpatiḥ pitā / na caiveṣṭaviyogādi tava paśyāma bālaka

1.11.34

शरीरे न च ते व्याधिर् अस्माभिर् उपलक्ष्यते । निर्वेदः किंनिमित्तस् ते कथ्यतां यदि विद्यते

śarīre na ca te vyādhir asmābhir upalakṣyate / nirvedaḥ kiṃnimittas te kathyatāṃ yadi vidyate

1.11.35

पराशर उवाच —

ततः स कथयाम् आस सुरुच्या यद् उदाहृतम् । तन् निशम्य ततः प्रोचुर् मुनयस् ते परस्परम्

tataḥ sa kathayām āsa surucyā yad udāhṛtam / tan niśamya tataḥ procur munayas te parasparam

1.11.36

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यद् अक्षमा । सपत्न्या मातुर् उक्तस्य हृदयान् नापसर्पति

aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yad akṣamā / sapatnyā mātur uktasya hṛdayān nāpasarpati

1.11.37

भो भोः क्षत्रियदायाद निर्वेदाद् यत् त्वयाधुना । कर्तुं व्यवसितं तन् नः कथ्यतां यदि रोचते

bho bhoḥ kṣatriyadāyāda nirvedād yat tvayādhunā / kartuṃ vyavasitaṃ tan naḥ kathyatāṃ yadi rocate

1.11.38

यच् च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यम् अमितद्युते । तद् उच्यतां विवक्षुस् त्वम् अस्माभिर् उपलक्ष्यसे

yac ca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyam amitadyute / tad ucyatāṃ vivakṣus tvam asmābhir upalakṣyase

1.11.39

ध्रुव उवाच —

नाहम् अर्थम् अभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः । तत् स्थानम् एकम् इच्छामि भुक्तं नान्येन यत् पुरा

nāham artham abhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ / tat sthānam ekam icchāmi bhuktaṃ nānyena yat purā

1.11.40

एतन् मे क्रियतां सम्यक् कथ्यतां प्राप्यते यथा । स्थानम् अग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः

etan me kriyatāṃ samyak kathyatāṃ prāpyate yathā / sthānam agryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ

1.11.41

मरीचिर् उवाच —

अनाराधितगोविन्दैर् नरैः स्थानं नृपात्मज । न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद् आराधयाच्युतम्

anārādhitagovindair naraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja / na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmād ārādhayācyutam

1.11.42

अत्रिर् उवाच —

परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः । स प्राप्नोत्य् अक्षयं स्थानम् एतत् सत्यं मयोदितम्

paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ / sa prāpnoty akṣayaṃ sthānam etat satyaṃ mayoditam

1.11.43

अङ्गिरा उवाच —

यस्यान्तः सर्वम् एवेदम् अच्युतस्याव्ययात्मनः । तम् आराधय गोविन्दं स्थानम् अग्र्यं यदीच्छसि

yasyāntaḥ sarvam evedam acyutasyāvyayātmanaḥ / tam ārādhaya govindaṃ sthānam agryaṃ yadīcchasi

1.11.44

पुलस्त्य उवाच —

परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम् । तम् आराध्य हरिं याति मुक्तिम् अप्य् अतिदुर्लभाम्

paraṃ brahma paraṃ dhāma yo 'sau brahma tathā param / tam ārādhya hariṃ yāti muktim apy atidurlabhām

1.11.45

क्रतुर् उवाच —

यो यज्ञपुरुषो यज्ञे योगे यः परमः पुमान् । तस्मिंस् तुष्टे यद् अप्राप्यं किं तद् अस्ति जनार्दने

yo yajñapuruṣo yajñe yoge yaḥ paramaḥ pumān / tasmiṃs tuṣṭe yad aprāpyaṃ kiṃ tad asti janārdane

1.11.46

पुलह उवाच —

ऐन्द्रम् इन्द्रः परं स्थानं यम् आराध्य जगत्पतिम् । प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तम् आराधय सुव्रत

aindram indraḥ paraṃ sthānaṃ yam ārādhya jagatpatim / prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tam ārādhaya suvrata

1.11.47

वसिष्ठ उवाच —

प्राप्नोष्य् आराधिते विष्णौ मनसा यद् यद् इच्छसि । त्रैलोक्यान्तर्गतं स्थानं किम् उ वत्सोत्तमोत्तमम्

prāpnoṣy ārādhite viṣṇau manasā yad yad icchasi / trailokyāntargataṃ sthānaṃ kim u vatsottamottamam

1.11.48

ध्रुव उवाच —

आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे । मया तत्परितोषाय यज् जप्तव्यं तद् उच्यताम्

ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me / mayā tatparitoṣāya yaj japtavyaṃ tad ucyatām

1.11.49

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः । प्रसादसुमुखास् तन् मे कथयन्तु महर्षयः

yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ / prasādasumukhās tan me kathayantu maharṣayaḥ

1.11.50

ऋषय ऊचुः —

राजपुत्र यथा विष्णोर् आराधनपरैर् नरैः । कार्यम् आराधनं तन् नो यथावच् छ्रोतुम् अर्हसि

rājaputra yathā viṣṇor ārādhanaparair naraiḥ / kāryam ārādhanaṃ tan no yathāvac chrotum arhasi

1.11.51

बाह्यार्थाद् अखिलाच् चित्तं त्याजयेत् प्रथमं नरः । तस्मिन्न् एव जगद्धाम्नि ततः कुर्वीत निश्चलम्

bāhyārthād akhilāc cittaṃ tyājayet prathamaṃ naraḥ / tasminn eva jagaddhāmni tataḥ kurvīta niścalam

1.11.52

एवम् एकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना । जप्तव्यं यन् निबोधैतत् तन् नः पार्थिवनन्दन

evam ekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā / japtavyaṃ yan nibodhaitat tan naḥ pārthivanandana

1.11.53

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे । ॐ नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वभाविने

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe / oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvabhāvine

1.11.54

एतज् जजाप भगवान् जप्यं स्वायम्भुवो मनुः । पितामहस् तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः

etaj jajāpa bhagavān japyaṃ svāyambhuvo manuḥ / pitāmahas tava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ

1.11.55

ददौ यथाभिलषिताम् ऋद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् । तथा त्वम् अपि गोविन्दं तोषयैतत् सदा जपन्

dadau yathābhilaṣitām ṛddhiṃ trailokyadurlabhām / tathā tvam api govindaṃ toṣayaitat sadā japan

1.11.56