पराशर उवाच —

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane / sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave

1.2.1

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca / vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe

1.2.2

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ / avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave

1.2.3

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ / mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane

1.2.4

आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām / praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam

1.2.5

ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः । तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

jñānasvarūpam atyantanirmalaṃ paramārthataḥ / tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam

1.2.6

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् । प्रणम्य जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum / praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam

1.2.7

कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः । पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ / pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ

1.2.8

तैश् चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे । सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe / sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca

1.2.9

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः । रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ / rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ

1.2.10

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः । वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम्

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ / varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam

1.2.11

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः । ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते

sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ / tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate

1.2.12

तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् । एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम्

tad brahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam / ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam

1.2.13

तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

tad eva sarvam evaitad vyaktāvyaktasvarūpavat / tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

1.2.14

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस् तथापरम्

parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija / vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālas tathāparam

1.2.15

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् । पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद् विष्णोः परमं पदम्

pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat / paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

1.2.16

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास् तु प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः

pradhānapuruṣavyaktakālās tu pravibhāgaśaḥ / rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ

1.2.17

व्यक्तं विष्णुस् तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca / krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya

1.2.18

अव्यक्तं कारणं यत् तत् प्रधानम् ऋषिसत्तमैः । प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tat pradhānam ṛṣisattamaiḥ / procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā

1.2.19

अक्षयं नान्यदाधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम् । शब्दस्पर्शविहीनं तद् रूपादिभिर् असंहतम्

akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam / śabdasparśavihīnaṃ tad rūpādibhir asaṃhatam

1.2.20

त्रिगुणं तज् जगद्योनिर् अनादिप्रभवाव्ययम् । तेनाग्रे सर्वम् एवासीद् व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु

triguṇaṃ taj jagadyonir anādiprabhavāvyayam / tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṃ vai pralayād anu

1.2.21

वेदवादविदो विद्वन् नियता ब्रह्मवादिनः । पठन्ति चैतम् एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम्

vedavādavido vidvan niyatā brahmavādinaḥ / paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam

1.2.22

नाहो न रात्रिर् न नभो न भूमिर् नासीत् तमो ज्योतिर् अभून् न चान्यत् । श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम् एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस् तदासीत्

nāho na rātrir na nabho na bhūmir nāsīt tamo jyotir abhūn na cānyat / śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃs tadāsīt

1.2.23

विष्णोः स्वरूपात् परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश् च विप्र । तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद् द्विज कालसंज्ञम्

viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaś ca vipra / tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ tad dvija kālasaṃjñam

1.2.24

प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम् अतीतप्रलये तु यत् । तस्मात् प्राकृतसंज्ञो ऽयम् उच्यते प्रतिसंचरः

prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat / tasmāt prākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ

1.2.25

अनादिर् भगवान् कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते । अव्युच्छिन्नास् ततस् त्व् एते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः

anādir bhagavān kālo nānto 'sya dvija vidyate / avyucchinnās tatas tv ete sargasthityantasaṃyamāḥ

1.2.26

गुणसाम्ये ततस् तस्मिन् पृथक् पुंसि व्यवस्थिते । कालस्वरूपं तद् विष्णोर् मैत्रेय परिवर्तते

guṇasāmye tatas tasmin pṛthak puṃsi vyavasthite / kālasvarūpaṃ tad viṣṇor maitreya parivartate

1.2.27

ततस् तत् परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः । सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः

tatas tat paramaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ / sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ

1.2.28

प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । क्षोभयाम् आस संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ

pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ / kṣobhayām āsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau

1.2.29

यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः

yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate / manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ

1.2.30

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च पुरुषोत्तमः । स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca puruṣottamaḥ / sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ

1.2.31

विकासाणुस्वरूपैश् च ब्रह्मरूपादिभिस् तथा । व्यक्तस्वरूपश् च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā / vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

1.2.32

गुणसाम्यात् ततस् तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान् मुने । गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम

guṇasāmyāt tatas tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitān mune / guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama

1.2.33

प्रधानतत्त्वम् उद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् । सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् च त्रिधा महान् । प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीजम् इवावृतम्

pradhānatattvam udbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot / sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān / pradhānatattvena samaṃ tvacā bījam ivāvṛtam

1.2.34

वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः । त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महत्तत्त्वाद् अजायत

vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ / trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata

1.2.35

भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान् महामुने । यथा प्रधानेन महान् महता स तथावृतः

bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune / yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ

1.2.36

भूतादिस् तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्राद् आकाशं शब्दलक्षणम्

bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ / sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam

1.2.37

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् । आकाशस् तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot / ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha

1.2.38

बलवान् अभवद् वायुस् तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ / ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot

1.2.39

ततो वायुर् विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिर् उत्पद्यते वायोस् तद् रूपगुणम् उच्यते

tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha / jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate

1.2.40

स्पर्शमात्रस् ततो वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश् चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

sparśamātras tato vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot / jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha

1.2.41

संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च । रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत्

saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca / rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot

1.2.42

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे । संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire / saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ

1.2.43

तस्मिंस् तस्मिंस् तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता । तन्मात्राण्य् अविशेषाणि अविशेषास् ततो हि ते

tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā / tanmātrāṇy aviśeṣāṇi aviśeṣās tato hi te

1.2.44

न शान्ता नापि घोरास् ते न मूढाश् चाविशेषिणः । भूततन्मात्रसर्गो ऽयम् अहंकारात् तु तामसात्

na śāntā nāpi ghorās te na mūḍhāś cāviśeṣiṇaḥ / bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt

1.2.45

तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश । एकादशं मनश् चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः

taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa / ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

1.2.46

त्वक् चक्षुर् नासिका जिह्वा श्रोत्रम् अत्र च पञ्चमम् । शब्दादीनाम् अवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज

tvak cakṣur nāsikā jihvā śrotram atra ca pañcamam / śabdādīnām avāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija

1.2.47

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी । विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī / visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate

1.2.48

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा । शब्दादिभिर् गुणैर् ब्रह्मन् संयुक्तान्य् उत्तरोत्तरैः

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā / śabdādibhir guṇair brahman saṃyuktāny uttarottaraiḥ

1.2.49

शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास् तेन ते स्मृताः

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣās tena te smṛtāḥ

1.2.50

नानावीर्याः पृथग्भूतास् ततस् ते संहतिं विना । नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā / nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ

1.2.51

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः । एकसंघातलक्ष्याश् च संप्राप्यैक्यम् अशेषतः

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ / ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ

1.2.52

पुरुषाधिष्ठितत्वाच् च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदाद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvāc ca avyaktānugraheṇa ca / mahadādyā viśeṣāntā hy aṇḍam utpādayanti te

1.2.53

तत् क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत् समम् । भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत् तद् उदकेशयम् । प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम्

tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat samam / bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam / prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam

1.2.54

तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः । विष्णुर् ब्रह्मस्वरूपेण स्वयम् एव व्यवस्थितः

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpī jagatpatiḥ / viṣṇur brahmasvarūpeṇa svayam eva vyavasthitaḥ

1.2.55

मेरुर् उल्बम् अभूत् तस्य जरायुश् च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश् च तस्यासन् सुमहात्मनः

merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ / garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsan sumahātmanaḥ

1.2.56

साद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर् लोकसंग्रहः । तस्मिन्न् अण्डे ऽभवद् विप्र सदेवासुरमानुषः

sādridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ / tasminn aṇḍe 'bhavad vipra sadevāsuramānuṣaḥ

1.2.57

वारिवह्न्यनिलाकाशैस् ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर् महता तथा

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ / vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādir mahatā tathā

1.2.58

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस् तैः सर्वैः सहितो महान् । एभिर् आवरणैर् अण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् । नालिकेरफलस्यान्तर् बीजं बाह्यदलैर् इव

avyaktenāvṛto brahmaṃs taiḥ sarvaiḥ sahito mahān / ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam / nālikeraphalasyāntar bījaṃ bāhyadalair iva

1.2.59

जुषन् रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः । ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ संप्रवर्तते

juṣan rajoguṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ / brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate

1.2.60

सृष्टं च पात्य् अनुयुगं यावत् कल्पविकल्पना । सत्त्वभृद् भगवान् विष्णुर् अप्रमेयपराक्रमः

sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā / sattvabhṛd bhagavān viṣṇur aprameyaparākramaḥ

1.2.61

तमोउद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्य् अतिभीषणः

tamoudrekī ca kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ / maitreyākhilabhūtāni bhakṣayaty atibhīṣaṇaḥ

1.2.62

संभक्षयित्वा भूतानि जगत्य् एकार्णवीकृते । नागपर्यङ्कशयने शेते ऽसौ परमेश्वरः

saṃbhakṣayitvā bhūtāni jagaty ekārṇavīkṛte / nāgaparyaṅkaśayane śete 'sau parameśvaraḥ

1.2.63

प्रबुद्धश् च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक्

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk

1.2.64

सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्दनः

sṛṣṭisthityantakaraṇād brahmaviṣṇuśivātmikām / sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ

1.2.65

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । उपसंहरते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः

sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca / upasaṃharate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ

1.2.66

पृथिव्य् आपस् तथा तेजो वायुर् आकाशम् एव च । सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज् जगत्

pṛthivy āpas tathā tejo vāyur ākāśam eva ca / sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat

1.2.67

स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतो ऽव्ययः । सर्गादिकं ततो ऽस्यैव भूतस्थम् उपकारकम्

sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yato 'vyayaḥ / sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam

1.2.68

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्य् अत्ति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिर् अशेषमूर्तिर् विष्णुर् वरिष्ठो वरदो वरेण्यः

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pāty atti ca pālyate ca / brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ

1.2.69