मैत्रेय उवाच —

निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते

nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpy amalātmanaḥ / kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo 'bhyupagamyate

1.3.1

पराशर उवाच —

शक्तयः सर्वभावानाम् अचिन्त्यज्ञानगोचराः । यतो ऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भावशक्तयः । भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता

śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ / yato 'to brahmaṇas tās tu sargādyā bhāvaśaktayaḥ / bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā

1.3.2

तन् निबोध यथा सर्गे भगवान् संप्रवर्तते । नारायणाख्यो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः

tan nibodha yathā sarge bhagavān saṃpravartate / nārāyaṇākhyo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ

1.3.3

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन् नित्य एवोपचारतः

utpannaḥ procyate vidvan nitya evopacārataḥ

1.3.4

निजेन तस्य मानेन आयुर् वर्षशतं स्मृतम् । तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धम् अभिधीयते

nijena tasya mānena āyur varṣaśataṃ smṛtam / tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdham abhidhīyate

1.3.5

कालस्वरूपं विष्णोश् च यन् मयोक्तं तवानघ । तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्

kālasvarūpaṃ viṣṇoś ca yan mayoktaṃ tavānagha / tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam

1.3.6

अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम् अचराश् च ये । भूभूभृत्सागरादीनाम् अशेषाणां च सत्तम

anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇām acarāś ca ye / bhūbhūbhṛtsāgarādīnām aśeṣāṇāṃ ca sattama

1.3.7

काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम । काष्ठात्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिको विधिः

kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama / kāṣṭhātriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtiko vidhiḥ

1.3.8

तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर् मानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtair mānuṣaṃ smṛtam / ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

1.3.9

तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे । अयनं दक्षिणं रात्रिर् देवानाम् उत्तरं दिनम्

taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare / ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrir devānām uttaraṃ dinam

1.3.10

दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस् तद्विभागं निबोध मे

divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam / caturyugaṃ dvādaśabhis tadvibhāgaṃ nibodha me

1.3.11

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व् आहुः पुराविदः

catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam / divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣv āhuḥ purāvidaḥ

1.3.12

तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते । संध्यांशकश् च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः

tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate / saṃdhyāṃśakaś ca tattulyo yugasyānantaro hi saḥ

1.3.13

संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर् यः कालो मुनिसत्तम । युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः

saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antar yaḥ kālo munisattama / yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ

1.3.14

कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् चैव चतुर्युगम् । प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने

kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś caiva caturyugam / procyate tatsahasraṃ ca brahmaṇo divasaṃ mune

1.3.15

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवस् तु चतुर्दश । भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु

brahmaṇo divase brahman manavas tu caturdaśa / bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu

1.3.16

सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस् तत्सूनवो नृपाः । एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्

saptarṣayaḥ surāḥ śakro manus tatsūnavo nṛpāḥ / ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat

1.3.17

चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य् एकसप्ततिः । मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम

caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ / manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama

1.3.18

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् । द्वापञ्चाशत् तथान्यानि सहस्राण्य् अधिकानि तु

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam / dvāpañcāśat tathānyāni sahasrāṇy adhikāni tu

1.3.19

त्रिंशत्कोट्यस् तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सप्तषष्टिस् तथान्यानि नियुतानि महामुने

triṃśatkoṭyas tu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija / saptaṣaṣṭis tathānyāni niyutāni mahāmune

1.3.20

विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना । मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर् वत्सरैर् द्विज

viṃśatiś ca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā / manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣair vatsarair dvija

1.3.21

चतुर्दशगुणो ह्य् एष कालो ब्राह्मम् अहः स्मृतम् । ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः

caturdaśaguṇo hy eṣa kālo brāhmam ahaḥ smṛtam / brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisaṃcaraḥ

1.3.22

तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् । जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः

tadā hi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam / janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ

1.3.23

एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः । भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः

ekārṇave tu trailokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ / bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ

1.3.24

जनस्थैर् योगिभिर् देवश् चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः । तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः

janasthair yogibhir devaś cintyamāno 'bjasaṃbhavaḥ / tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ

1.3.25

एवं तु ब्रह्मणो वर्षम् एवं वर्षशतं च यत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर् महात्मनः

evaṃ tu brahmaṇo varṣam evaṃ varṣaśataṃ ca yat / śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyur mahātmanaḥ

1.3.26

एकम् अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ । तस्यान्ते ऽभून् महाकल्पः पाद्म इत्य् अभिविश्रुतः

ekam asya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha / tasyānte 'bhūn mahākalpaḥ pādma ity abhiviśrutaḥ

1.3.27

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः

dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija / vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ

1.3.28