मैत्रेय उवाच —

ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ कल्पादौ भगवान् यथा । ससर्ज सर्वभूतानि तद् आचक्ष्व महामुने

brahmā nārāyaṇākhyo 'sau kalpādau bhagavān yathā / sasarja sarvabhūtāni tad ācakṣva mahāmune

1.4.1

पराशर उवाच —

प्रजाः ससर्ज भगवान् ब्रह्मा नारायणात्मकः । प्रजापतिपतिर् देवो यथा तन् मे निशामय

prajāḥ sasarja bhagavān brahmā nārāyaṇātmakaḥ / prajāpatipatir devo yathā tan me niśāmaya

1.4.2

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस् तथा ब्रह्मा शून्यं लोकम् अवैक्षत

atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ / sattvodriktas tathā brahmā śūnyaṃ lokam avaikṣata

1.4.3

नारायणः परो ऽचिन्त्यः परेषाम् अपि स प्रभुः । ब्रह्मस्वरूपी भगवान् अनादिः सर्वसंभवः

nārāyaṇaḥ paro 'cintyaḥ pareṣām api sa prabhuḥ / brahmasvarūpī bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ

1.4.4

इमं चोदाहरन्त्य् अत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati / brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

1.4.5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ / ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

1.4.6

तोयान्तः स महीं ज्ञात्वा जगत्य् एकार्णवे प्रभुः । अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

toyāntaḥ sa mahīṃ jñātvā jagaty ekārṇave prabhuḥ / anumānāt taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ

1.4.7

अकरोत् स तनूम् अन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकां तद्वद् वाराहं वपुर् आस्थितः

akarot sa tanūm anyāṃ kalpādiṣu yathā purā / matsyakūrmādikāṃ tadvad vārāhaṃ vapur āsthitaḥ

1.4.8

वेदयज्ञमयं रूपम् अशेषजगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

vedayajñamayaṃ rūpam aśeṣajagataḥ sthitau / sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ

1.4.9

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । प्रविवेश तदा तोयम् आत्माधारो धराधरः

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ / praviveśa tadā toyam ātmādhāro dharādharaḥ

1.4.10

निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलम् आगतम् । तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा

nirīkṣya taṃ tadā devī pātālatalam āgatam / tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasuṃdharā

1.4.11

पृथिव्य् उवाच —

नमस् ते सर्वभूताय तुभ्यं शङ्खगदाधर । माम् उद्धरास्माद् अद्य त्वं त्वत्तो ऽहं पूर्वम् उत्थिता

namas te sarvabhūtāya tubhyaṃ śaṅkhagadādhara / mām uddharāsmād adya tvaṃ tvatto 'haṃ pūrvam utthitā

1.4.12

त्वयाहम् उद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन । तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्य् अशेषतः

tvayāham uddhṛtā pūrvaṃ tvanmayāhaṃ janārdana / tathānyāni ca bhūtāni gaganādīny aśeṣataḥ

1.4.13

नमस् ते परमात्मात्मन् पुरुषात्मन् नमो ऽस्तु ते । प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः

namas te paramātmātman puruṣātman namo 'stu te / pradhānavyaktabhūtāya kālabhūtāya te namaḥ

1.4.14

त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मरूपधृक्

tvaṃ kartā sarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt / sargādiṣu prabho brahmaviṣṇurudrātmarūpadhṛk

1.4.15

संभक्षयित्वा सकलं जगत्य् एकार्णवीकृते । शेषे त्वम् एव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः

saṃbhakṣayitvā sakalaṃ jagaty ekārṇavīkṛte / śeṣe tvam eva govinda cintyamāno manīṣibhiḥ

1.4.16

भवतो यत् परं रूपं तन् न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद् रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः

bhavato yat paraṃ rūpaṃ tan na jānāti kaścana / avatāreṣu yad rūpaṃ tad arcanti divaukasaḥ

1.4.17

त्वाम् आराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः । वासुदेवम् अनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति

tvām ārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ / vāsudevam anārādhya ko mokṣaṃ samavāpsyati

1.4.18

यत् किंचिन् मनसा ग्राह्यं यद् ग्राह्यं चक्षुरादिभिः । बुद्ध्या च यत् परिच्छेद्यं तद् रूपम् अखिलं तव

yat kiṃcin manasā grāhyaṃ yad grāhyaṃ cakṣurādibhiḥ / buddhyā ca yat paricchedyaṃ tad rūpam akhilaṃ tava

1.4.19

त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वाम् उपाश्रिता । माधवीम् इति लोको ऽयम् अभिधत्ते ततो हि माम्

tvanmayāhaṃ tvadādhārā tvatsṛṣṭā tvām upāśritā / mādhavīm iti loko 'yam abhidhatte tato hi mām

1.4.20

जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय । जयानन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो । परापरात्मन् विश्वात्मञ् जय यज्ञपते ऽनघ

jayākhilajñānamaya jaya sthūlamayāvyaya / jayānanta jayāvyakta jaya vyaktamaya prabho / parāparātman viśvātmañ jaya yajñapate 'nagha

1.4.21

त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ॐकारस् त्वम् अग्नयः । त्वं वेदास् त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे

tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāras tvam agnayaḥ / tvaṃ vedās tvaṃ tadaṅgāni tvaṃ yajñapuruṣo hare

1.4.22

सूर्यादयो ग्रहास् तारा नक्षत्राण्य् अखिलानि च । मूर्तामूर्तम् अदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम

sūryādayo grahās tārā nakṣatrāṇy akhilāni ca / mūrtāmūrtam adṛśyaṃ ca dṛśyaṃ ca puruṣottama

1.4.23

यच् चोक्तं यच् च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर । तत् सर्वं त्वं नमस् तुभ्यं भूयो भूयो नमो नमः

yac coktaṃ yac ca naivoktaṃ mayātra parameśvara / tat sarvaṃ tvaṃ namas tubhyaṃ bhūyo bhūyo namo namaḥ

1.4.24

पराशर उवाच —

एवं संस्तूयमानस् तु पृथिव्या पृथिवीधरः । सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्

evaṃ saṃstūyamānas tu pṛthivyā pṛthivīdharaḥ / sāmasvaradhvaniḥ śrīmāñ jagarja parighargharam

1.4.25

ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलाद् उत्पलपत्रसंनिभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ / rasātalād utpalapatrasaṃnibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān

1.4.26

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संप्लवाम्भो जनलोकसंश्रयान् । सनन्दनादीन् अपकल्मषान् मुनीन् चकार भूयो ऽपि पवित्रतास्पदम्

uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tatsaṃplavāmbho janalokasaṃśrayān / sanandanādīn apakalmaṣān munīn cakāra bhūyo 'pi pavitratāspadam

1.4.27

प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातले ऽधः कृतशब्दसंततम् । श्वासानिलार्ताः परितः प्रयान्ति सिद्धा जने ये नियतं वसन्ति

prayānti toyāni khurāgravikṣate rasātale 'dhaḥ kṛtaśabdasaṃtatam / śvāsānilārtāḥ paritaḥ prayānti siddhā jane ye niyataṃ vasanti

1.4.28

उत्तिष्ठतस् तस्य जलार्द्रकुक्षेर् महावराहस्य महीं विगृह्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति

uttiṣṭhatas tasya jalārdrakukṣer mahāvarāhasya mahīṃ vigṛhya / vidhunvato vedamayaṃ śarīraṃ romāntarasthā munayaḥ stuvanti

1.4.29

तं तुष्टुवुस् तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः । सनन्दनाद्या नतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्

taṃ tuṣṭuvus toṣaparītacetaso loke jane ye nivasanti yoginaḥ / sanandanādyā natinamrakandharā dharādharaṃ dhīrataroddhatekṣaṇam

1.4.30

जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशङ्खधरासिचक्रधृक् । प्रसूतिनाशस्थितिहेतुर् ईश्वरस् त्वम् एव नान्यत् परमं च यत् पदम्

jayeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabho gadāśaṅkhadharāsicakradhṛk / prasūtināśasthitihetur īśvaras tvam eva nānyat paramaṃ ca yat padam

1.4.31

पादेषु वेदास् तव यूपदंष्ट्र दन्तेषु यज्ञाश् चितयश् च वक्त्रे । हुताशजिह्वो ऽसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस् त्वम् एव

pādeṣu vedās tava yūpadaṃṣṭra danteṣu yajñāś citayaś ca vaktre / hutāśajihvo 'si tanūruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃs tvam eva

1.4.32

विलोचने रात्र्यहनी महात्मन् सर्वास्पदं ब्रह्म परं शिरस् ते । सूक्तान्य् अशेषाणि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव

vilocane rātryahanī mahātman sarvāspadaṃ brahma paraṃ śiras te / sūktāny aśeṣāṇi saṭākalāpo ghrāṇaṃ samastāni havīṃṣi deva

1.4.33

स्रुक्तुण्ड सामस्वरधीरनाद प्राग्वंशकायाखिलसत्रसंधे । पूर्तेष्टधर्मश्रवणो ऽसि देव सनातनात्मन् भगवन् प्रसीद

sruktuṇḍa sāmasvaradhīranāda prāgvaṃśakāyākhilasatrasaṃdhe / pūrteṣṭadharmaśravaṇo 'si deva sanātanātman bhagavan prasīda

1.4.34

पदक्रमाक्रान्तम् अनन्तम् आदि स्थितं त्वम् एवाक्षर विश्वमूर्ते । विश्वस्य विद्मः परमेश्वरो ऽसि प्रसीद नाथो ऽसि चराचरस्य

padakramākrāntam anantam ādi sthitaṃ tvam evākṣara viśvamūrte / viśvasya vidmaḥ parameśvaro 'si prasīda nātho 'si carācarasya

1.4.35

दंष्ट्राग्रविन्यस्तम् अशेषम् एतद् भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते । विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रम् इवोढपङ्कम्

daṃṣṭrāgravinyastam aśeṣam etad bhūmaṇḍalaṃ nātha vibhāvyate te / vigāhataḥ padmavanaṃ vilagnaṃ sarojinīpatram ivoḍhapaṅkam

1.4.36

द्यावापृथिव्योर् अतुलप्रभाव यद् अन्तरं तद् वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद् व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्

dyāvāpṛthivyor atulaprabhāva yad antaraṃ tad vapuṣā tavaiva / vyāptaṃ jagad vyāptisamarthadīpte hitāya viśvasya vibho bhava tvam

1.4.37

परमार्थस् त्वम् एवैको नान्यो ऽस्ति जगतः पते । तवैष महिमा येन व्याप्तम् एतच् चराचरम्

paramārthas tvam evaiko nānyo 'sti jagataḥ pate / tavaiṣa mahimā yena vyāptam etac carācaram

1.4.38

यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् एतज् ज्ञानात्मनस् तव । भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपम् अयोगिनः

yad etad dṛśyate mūrtam etaj jñānātmanas tava / bhrāntijñānena paśyanti jagadrūpam ayoginaḥ

1.4.39

ज्ञानस्वरूपम् अखिलं जगद् एतद् अबुद्धयः । अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे

jñānasvarūpam akhilaṃ jagad etad abuddhayaḥ / arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyante mohasaṃplave

1.4.40

ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस् ते ऽखिलं जगत् । ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर

ye tu jñānavidaḥ śuddhacetasas te 'khilaṃ jagat / jñānātmakaṃ prapaśyanti tvadrūpaṃ parameśvara

1.4.41

प्रसीद सर्वसर्वात्मन् भवाय जगताम् इमाम् । उद्धरोर्वीम् अमेयात्मञ् शं नो देह्य् अब्जलोचन

prasīda sarvasarvātman bhavāya jagatām imām / uddharorvīm ameyātmañ śaṃ no dehy abjalocana

1.4.42

सत्त्वोद्रिक्तो ऽसि भगवन् गोविन्द पृथिवीम् इमाम् । समुद्धर भवायेश शं नो देह्य् अब्जलोचन

sattvodrikto 'si bhagavan govinda pṛthivīm imām / samuddhara bhavāyeśa śaṃ no dehy abjalocana

1.4.43

सर्गप्रवृत्तिर् भवतो जगताम् उपकारिणी । भवत्व् एषा नमस् ते ऽस्तु शं नो देह्य् अब्जलोचन

sargapravṛttir bhavato jagatām upakāriṇī / bhavatv eṣā namas te 'stu śaṃ no dehy abjalocana

1.4.44

एवं संस्तूयमानस् तु परमात्मा महीधरः । उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश् च महार्णवे

evaṃ saṃstūyamānas tu paramātmā mahīdharaḥ / ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavāṃś ca mahārṇave

1.4.45

तस्योपरि जलौघस्य महती नौर् इव स्थिता । विततत्वात् तु देहस्य न मही याति संप्लवम्

tasyopari jalaughasya mahatī naur iva sthitā / vitatatvāt tu dehasya na mahī yāti saṃplavam

1.4.46

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् । यथाविभागं भगवान् अनादिः सर्वसंभवः

tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn / yathāvibhāgaṃ bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ

1.4.47

प्राक्सर्गदग्धान् अखिलान् पर्वतान् पृथिवीतले । अमोघेन प्रभावेन ससर्जामोघवाञ्छितः

prāksargadagdhān akhilān parvatān pṛthivītale / amoghena prabhāvena sasarjāmoghavāñchitaḥ

1.4.48

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपं यथातथम् । भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पूर्ववत् समकल्पयत्

bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpaṃ yathātatham / bhūrādyāṃś caturo lokān pūrvavat samakalpayat

1.4.49

ब्रह्मरूपधरो देवस् ततो ऽसौ रजसा वृतः । चकार सृष्टिं भगवांश् चतुर्वक्त्रधरो हरिः

brahmarūpadharo devas tato 'sau rajasā vṛtaḥ / cakāra sṛṣṭiṃ bhagavāṃś caturvaktradharo hariḥ

1.4.50

निमित्तमात्रम् एवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः

nimittamātram evāsau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi / pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ

1.4.51

निमित्तमात्रं मुक्त्वैकं नान्यत् किंचिद् अपेक्ष्यते । नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्

nimittamātraṃ muktvaikaṃ nānyat kiṃcid apekṣyate / nīyate tapatāṃ śreṣṭha svaśaktyā vastu vastutām

1.4.52