मैत्रेय उवाच —

यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान् । मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन् भूव्योमसलिलौकसः

yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān / manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ

1.5.1

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज । सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात्

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija / sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt

1.5.2

पराशर उवाच —

मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः । यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन् अखिलान् विभुः

maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ / yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ

1.5.3

सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः

sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā / abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ

1.5.4

तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṃjñitaḥ / avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

1.5.5

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान् । बहिर् अन्तश् चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān / bahir antaś cāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ

1.5.6

मुख्या नगा यतश् चोक्ता मुख्यसर्गस् ततस् त्व् अयम्

mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam

1.5.7

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ

1.5.8

तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत । यस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस् ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata / yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ

1.5.9

पश्वादयस् ते विख्यातास् तमःप्राया ह्य् अवेदिनः । उत्पथग्राहिणश् चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ / utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

1.5.10

अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः । अन्तःप्रकाशास् ते सर्वे आवृताश् च परस्परम्

ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ / antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam

1.5.11

तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस् ततो ऽभवत् । ऊर्ध्वस्रोतस् तृतीयस् तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत

tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat / ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata

1.5.12

ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश् च नावृताः । प्रकाशा बहिर् अन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ / prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ

1.5.13

तुष्ट्यात्मकस् तृतीयस् तु देवसर्गस् तु स स्मृतः । तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर् निष्पन्ने ब्रह्मणस् तथा

tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ / tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā

1.5.14

ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम् । असाधकांस् तु ताञ् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्

tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam / asādhakāṃs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṃbhavān

1.5.15

तथाभिध्यायतस् तस्य सत्याभिध्यायिनस् ततः । प्रादुर्भूतस् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस् तु साधकः

tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ / prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ

1.5.16

यस्माद् अर्वाग् व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते । ते च प्रकाशबहुलास् तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः

yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te / te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ

1.5.17

तस्मात् ते दुःखबहुला भूयो भूयश् च कारिणः । प्रकाशा बहिर् अन्तश् च मनुष्याः साधकास् तु ते

tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ / prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te

1.5.18

इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस् तु सः

ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama / prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ

1.5.19

तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गस् तु स स्मृतः । वैकारिकस् तृतीयस् तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ / vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

1.5.20

इत्य् एष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश् चतुर्थस् तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ / mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

1.5.21

पञ्चमस् तु च यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते । ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस् तु स स्मृतः

pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate / tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ

1.5.22

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

1.5.23

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस् तामसश् च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास् तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ

1.5.24

प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः

prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

1.5.25

प्राकृता वैकृताश् चैव जगतो मूलहेतवः । सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि

prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ / sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi

1.5.26

मैत्रेय उवाच —

संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया । विस्तराच् छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम

saṃkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā / vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama

1.5.27

पराशर उवाच —

कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस् तु ताः । ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य् उपसंहृताः

karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ / khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ

1.5.28

स्थावरान्ताः सुराद्यास् तु प्रजा ब्रह्मंश् चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास् तु ताः

sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṃś caturvidhāḥ / brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasās tu tāḥ

1.5.29

ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश् च चतुष्टयम् । सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

tato devāsurapitṝn manuṣyāṃś ca catuṣṭayam / sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat

1.5.30

युक्तात्मनस् तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुरा जज्ञिरे ततः

yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ / sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ

1.5.31

उत्ससर्ज ततस् तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सा तु त्यक्ता ततस् तेन मैत्रेयाभूद् विभावरी

utsasarja tatas tāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum / sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī

1.5.32

सिसृक्षुर् अन्यदेहस्थः प्रीतिम् आप ततः सुराः । सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज

sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ / sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija

1.5.33

त्यक्ता सापि तनुस् तेन सत्त्वप्रायम् अभूद् दिनम् । ततो हि बलिनो रात्राव् असुरा देवता दिवा

tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam / tato hi balino rātrāv asurā devatā divā

1.5.34

सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन् मन्यमानस्य पितरस् तस्य जज्ञिरे

sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum / pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire

1.5.35

उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् संध्या दिननक्तान्तरस्थिता

utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ / sā cotsṛṣṭābhavat saṃdhyā dinanaktāntarasthitā

1.5.36

रजोमात्रात्मिकाम् अन्यां जगृहे स तनुं ततः । रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम

rajomātrātmikām anyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ / rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama

1.5.37

ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः । ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते

tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ / jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate

1.5.38

ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा । मैत्रेय संध्यासमये तस्माद् एते भवन्ति वै

jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā / maitreya saṃdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai

1.5.39

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य् एतानि वै विभोः । ब्रह्मणस् तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु

jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ / brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu

1.5.40

रजोमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस् तया ततः

rajomātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum / tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ

1.5.41

क्षुत्क्षामान् अन्धकारे ऽथ सो ऽसृजद् भगवान् प्रभुः । विरूपाः श्मश्रुला जातास् ते ऽभ्यधावन्त तं प्रभुम्

kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ / virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṃ prabhum

1.5.42

मैवं भो रक्ष्यताम् एष यैर् उक्तं राक्षसास् तु ते । ऊचुः खादाम इत्य् अन्ये ये ते यक्षास् तु जक्षणात्

maivaṃ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṃ rākṣasās tu te / ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt

1.5.43

अप्रियान् अथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः । हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः

apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ / hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ

1.5.44

सर्पणात् ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वाद् अहयः स्मृताः । ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे । वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास् ते पिशिताशनाः

sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ / tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame / varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ

1.5.45

ध्यायतो ऽङ्गात् समुद्भूता गन्धर्वास् तस्य तत्क्षणात् । पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास् तेन ते द्विज

dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt / pibanto jajñire vācaṃ gandharvās tena te dvija

1.5.46

एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः । ततः स्वच्छन्दतो ऽन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत्

etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ / tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat

1.5.47

अवयो वक्षसश् चक्रे मुखतो ऽजाः स सृष्टवान् । सृष्टवान् उदराद् गाश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः

avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān / sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ

1.5.48

पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् । उष्ट्रान् अश्वतरांश् चैव न्यङ्कून् अन्याश् च जातयः

padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān / uṣṭrān aśvatarāṃś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ

1.5.49

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस् तस्य जज्ञिरे । त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम । सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire / tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama / sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare

1.5.50

गौर् अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुर् आरण्यांश् च निबोध मे

gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ / etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṃś ca nibodha me

1.5.51

श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास् तु सरीसृपाः

śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ / audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ

1.5.52

गायत्रं च ऋचश् चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् । अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात्

gāyatraṃ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram / agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt

1.5.53

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत् साम तथोक्थं च दक्षिणाद् असृजन् मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā / bṛhat sāma tathokthaṃ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt

1.5.54

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा । वैरूपम् अतिरात्रं च पश्चिमाद् असृजन् मुखात्

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā / vairūpam atirātraṃ ca paścimād asṛjan mukhāt

1.5.55

एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च । अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तराद् असृजन् मुखात्

ekaviṃśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca / anuṣṭubhaṃ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt

1.5.56

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे । देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire / devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ

1.5.57

ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान्

tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ / yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān

1.5.58

नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव यद् इदं स्थाणुजङ्गमम्

narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān / avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yad idaṃ sthāṇujaṅgamam

1.5.59

तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान् आदिकृद् विभुः । तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्य् एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ / teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire / tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

1.5.60

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव् ऋतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate

1.5.61

इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगांश् च धातैवं व्यसृजत् स्वयम्

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ / nānātvaṃ viniyogāṃś ca dhātaivaṃ vyasṛjat svayam

1.5.62

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः

nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ

1.5.63

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै । यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम् अपि सो ऽकरोत्

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai / yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot

1.5.64

यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु

yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye / dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu

1.5.65

करोत्य् एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः । सिसृक्षाशक्तियुक्तो ऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः

karoty evaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ / sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ

1.5.66