मैत्रेय उवाच —

अर्वाक्स्रोतस् तु कथितो भवता यस् तु मानुषः । ब्रह्मन् विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम् असृजद् यथा

arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ / brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā

1.6.1

यथा च वर्णान् असृजद् यद्गुणांश् च महामुने । यच् च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद् उच्यताम्

yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṃś ca mahāmune / yac ca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām

1.6.2

पराशर उवाच —

सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर् ब्रह्मणो जगत् । अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात् प्रजाः

satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣor brahmaṇo jagat / ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ

1.6.3

वक्षसो रजसोद्रिक्तास् तथान्या ब्रह्मणो ऽभवन् । रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास् तथोरुतः

vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan / rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ

1.6.4

पद्भ्याम् अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम । तमःप्रधानास् ताः सर्वाश् चातुर्वर्ण्यम् इदं ततः

padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama / tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṃ tataḥ

1.6.5

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम । पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश् च समुद्गताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama / pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ

1.6.6

यज्ञनिष्पत्तये सर्वम् एतद् ब्रह्मा चकार वै । चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम् उत्तमम्

yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai / cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam

1.6.7

यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः । आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः

yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ / āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ

1.6.8

निष्पाद्यन्ते नरैस् तैस् तु स्वकर्माभिरतैः सदा । विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः

niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā / viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ

1.6.9

स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात् प्राप्नुवन्ति नरा मुने । यद् वाभिरुचितं स्थानं तद् यान्ति मनुजा द्विज

svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune / yad vābhirucitaṃ sthānaṃ tad yānti manujā dvija

1.6.10

प्रजास् ता ब्रह्मणा सृष्टाश् चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ । सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम

prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau / samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama

1.6.11

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः । शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ / śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ

1.6.12

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धे ऽन्तःसंस्थिते हरौ । शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत् पदम्

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau / śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tat padam

1.6.13

ततः कालात्मको यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः । स पातयत्य् अघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत्

tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ / sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat

1.6.14

अधर्मबीजम् उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम् । प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम् असाधकम्

adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam / prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam

1.6.15

ततः सा सहजा सिद्धिस् तेषां नातीव जायते । रसोल्लासादयश् चान्याः सिद्धयो ऽष्टौ भवन्ति याः

tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṃ nātīva jāyate / rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ

1.6.16

तासु क्षीणास्व् अशेषासु वर्धमाने च पातके । द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास् ता भवन्ति ततः प्रजाः

tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake / dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ

1.6.17

ततो दुर्गाणि ताश् चक्रुर् वार्क्षं पार्वतम् औदकम् । कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत्

tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṃ pārvatam audakam / kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat

1.6.18

गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु । शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते

gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu / śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate

1.6.19

प्रतीकारम् इमं कृत्वा शीतादेस् ताः प्रजाः पुनः । वार्तोपायं ततश् चक्रुर् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्

pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ / vārtopāyaṃ tataś cakrur hastasiddhiṃ ca karmajām

1.6.20

व्रीहयश् च यवाश् चैव गोधूमा अणवस् तिलाः । प्रियंगवो ह्य् उदाराश् च कोरदूषाः सतीनकाः

vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ / priyaṃgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ

1.6.21

माषा मुद्गा मसूराश् च निष्पावाः सकुलत्थकाः । आढक्यश् चणकाश् चैव शणाः सप्तदश स्मृताः

māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ / āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ

1.6.22

इत्य् एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने । ओषध्यो यज्ञियाश् चैव ग्राम्यारण्याश् चतुर्दश

ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune / oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa

1.6.23

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस् तिलाः । प्रियंगुसप्तमा ह्य् एता अष्टमास् तु कुलत्थकाः

vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ / priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ

1.6.24

श्यामाकास् त्व् अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः । तथा वेणुयवाः प्रोक्तास् तद्वन् मर्कटका मुने

śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ / tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune

1.6.25

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य् एता ओषध्यस् तु चतुर्दश । यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस् तथासां हेतुर् उत्तमः

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa / yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṃ hetur uttamaḥ

1.6.26

एताश् च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् । परावरविदः प्राज्ञास् ततो यज्ञान् वितन्वते

etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param / parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate

1.6.27

अहन्य् अहन्य् अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम । उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम्

ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama / upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam

1.6.28

येषां तु कालसृष्टो ऽसौ पापबिन्दुर् महामते । चेतःसु ववृधे चक्रुस् ते न यज्ञेषु मानसम्

yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate / cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam

1.6.29

वेदवादांस् तथा वेदान् यज्ञकर्मादिकं च यत् । तत् सर्वं निन्दमानास् ते यज्ञव्यासेधकारिणः

vedavādāṃs tathā vedān yajñakarmādikaṃ ca yat / tat sarvaṃ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ

1.6.30

प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः । दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः

pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ / durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ

1.6.31

संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः । मर्यादां स्थापयाम् आस यथास्थानं यथागुणम्

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ / maryādāṃ sthāpayām āsa yathāsthānaṃ yathāguṇam

1.6.32

वर्णानाम् आश्रमाणां च धर्मान् धर्मभृतां वर । लोकांश् च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्

varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān dharmabhṛtāṃ vara / lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām

1.6.33

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानम् ऐन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्व् अनिवर्तिनाम्

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām / sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām

1.6.34

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मनिरतात्मनाम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तिनाम्

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmaniratātmanām / gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartinām

1.6.35

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तद् एव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām / smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tad eva guruvāsinām

1.6.36

सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां ब्राह्मं संन्यासिनां स्मृतम्

saptarṣīṇāṃ tu yat sthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛtam

1.6.37

योगिनाम् अमृतं स्थानं यद् विष्णोः परमं पदम्

yoginām amṛtaṃ sthānaṃ yad viṣṇoḥ paramaṃ padam

1.6.38

एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये । तेषां तत् परमं स्थानं यद् वै पश्यन्ति सूरयः

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye / teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ

1.6.39

गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः

gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ / adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ

1.6.40

तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ । असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रम् अवीचिमत्

tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau / asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtram avīcimat

1.6.41

विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्यासेधकारिणाम् । स्थानम् एतत् समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश् च ये

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām / sthānam etat samākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye

1.6.42