मैत्रेय उवाच —

यद् एतद् भगवान् आह गणः सप्तविधो रवेः । मण्डले हिमतापादेः कारणं तन् मया श्रुतम्

yad etad bhagavān āha gaṇaḥ saptavidho raveḥ / maṇḍale himatāpādeḥ kāraṇaṃ tan mayā śrutam

2.11.1

व्यापाराश् चापि कथिता गन्धर्वोरगरक्षसाम् । ऋषीणां वालखिल्यानां तथैवाप्सरसां गुरो

vyāpārāś cāpi kathitā gandharvoragarakṣasām / ṛṣīṇāṃ vālakhilyānāṃ tathaivāpsarasāṃ guro

2.11.2

यक्षाणां च रथे भानोर् विष्णुशक्तिधृतात्मनाम् । किं त्वादित्यस्य यत् कर्म तन् नात्रोक्तं त्वया मुने

yakṣāṇāṃ ca rathe bhānor viṣṇuśaktidhṛtātmanām / kiṃ tvādityasya yat karma tan nātroktaṃ tvayā mune

2.11.3

यदि सप्तगणो वारि हिमम् उष्णं च वर्षति । तत् किम् अत्र रवेर् येन वृष्टिः सूर्याद् इतीर्यते

yadi saptagaṇo vāri himam uṣṇaṃ ca varṣati / tat kim atra raver yena vṛṣṭiḥ sūryād itīryate

2.11.4

विवस्वान् उदितो मध्ये यात्य् अस्तम् इति किं जनः । ब्रवीत्य् एतत् समं कर्म यदि सप्तगणस्य तत्

vivasvān udito madhye yāty astam iti kiṃ janaḥ / bravīty etat samaṃ karma yadi saptagaṇasya tat

2.11.5

पराशर उवाच —

मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यद् भवान् परिपृच्छति । यथा सप्तगणे ऽप्य् एकः प्राधान्येनाधिको रविः

maitreya śrūyatām etad yad bhavān paripṛcchati / yathā saptagaṇe 'py ekaḥ prādhānyenādhiko raviḥ

2.11.6

या तु शक्तिः परा विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता । सैषा त्रयी तपत्य् अंहो जगतश् च हिनस्ति यत्

yā tu śaktiḥ parā viṣṇor ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā / saiṣā trayī tapaty aṃho jagataś ca hinasti yat

2.11.7

सैष विष्णुः स्थितः स्थित्यां जगतः पालनोद्यतः । ऋग्यजुःसामभूतो ऽन्तः सवितुर् द्विज तिष्ठति

saiṣa viṣṇuḥ sthitaḥ sthityāṃ jagataḥ pālanodyataḥ / ṛgyajuḥsāmabhūto 'ntaḥ savitur dvija tiṣṭhati

2.11.8

मासि मासि रविर् यो यस् तत्र तत्र हि सा परा । त्रयीमयी विष्णुशक्तिर् अवस्थानं करोति वै

māsi māsi ravir yo yas tatra tatra hi sā parā / trayīmayī viṣṇuśaktir avasthānaṃ karoti vai

2.11.9

ऋचस् तपन्ति पूर्वाह्णे मध्याह्ने च यजूंष्य् अथ । बृहद्रथन्तरादीनि सामान्य् अह्नः क्षये रवौ

ṛcas tapanti pūrvāhṇe madhyāhne ca yajūṃṣy atha / bṛhadrathantarādīni sāmāny ahnaḥ kṣaye ravau

2.11.10

अंश एषा त्रयी विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता । विष्णुशक्तिर् अवस्थानं सदादित्ये करोति सा

aṃśa eṣā trayī viṣṇor ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā / viṣṇuśaktir avasthānaṃ sadāditye karoti sā

2.11.11

न केवलं रवेः शक्तिर् वैष्णवी सा त्रयीमयी । ब्रह्माथ पुरुषो रुद्रस् त्रयम् एतत् त्रयीमयम्

na kevalaṃ raveḥ śaktir vaiṣṇavī sā trayīmayī / brahmātha puruṣo rudras trayam etat trayīmayam

2.11.12

सर्गादौ ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर् यजुर्मयः । रुद्रः साममयो ऽन्ताय तस्मात् तस्याशुचिर् ध्वनिः

sargādau ṛṅmayo brahmā sthitau viṣṇur yajurmayaḥ / rudraḥ sāmamayo 'ntāya tasmāt tasyāśucir dhvaniḥ

2.11.13

एवं सा सात्त्विकी शक्तिर् वैष्णवी या त्रयीमयी । आत्मसप्तगणस्थं तं भास्वन्तम् अधितिष्ठति

evaṃ sā sāttvikī śaktir vaiṣṇavī yā trayīmayī / ātmasaptagaṇasthaṃ taṃ bhāsvantam adhitiṣṭhati

2.11.14

तया चाधिष्ठितः सो ऽपि जाज्वलीति स्वरश्मिभिः । तमः समस्तजगतां नाशं नयति चाखिलम्

tayā cādhiṣṭhitaḥ so 'pi jājvalīti svaraśmibhiḥ / tamaḥ samastajagatāṃ nāśaṃ nayati cākhilam

2.11.15

स्तुवन्ति तं वै मुनयो गन्धर्वैर् गीयते पुरः । नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति तस्य चानु निशाचराः

stuvanti taṃ vai munayo gandharvair gīyate puraḥ / nṛtyanty apsaraso yānti tasya cānu niśācarāḥ

2.11.16

वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः । वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते

vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate 'bhīṣusaṃgrahaḥ / vālakhilyās tathaivainaṃ parivārya samāsate

2.11.17

नोदेता नास्तमेता च कदाचिच् छक्तिरूपधृक् । विष्णुर् विष्णोः पृथक् तस्य गणः सप्तविधो ऽप्य् अयम्

nodetā nāstametā ca kadācic chaktirūpadhṛk / viṣṇur viṣṇoḥ pṛthak tasya gaṇaḥ saptavidho 'py ayam

2.11.18

स्तम्भस्थदर्पणस्यैति यो ऽयम् आसन्नतां नरः । छायादर्शनसंयोगं स संप्राप्नोत्य् अथात्मनः

stambhasthadarpaṇasyaiti yo 'yam āsannatāṃ naraḥ / chāyādarśanasaṃyogaṃ sa saṃprāpnoty athātmanaḥ

2.11.19

एवं सा वैष्णवी शक्तिर् नैवापैति ततो द्विज । मासानुमासं भास्वन्तम् अध्यास्ते तत्र संस्थितम्

evaṃ sā vaiṣṇavī śaktir naivāpaiti tato dvija / māsānumāsaṃ bhāsvantam adhyāste tatra saṃsthitam

2.11.20

पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्याययन् प्रभुः । परिवर्तत्य् अहोरात्रकारणं सविता द्विज

pitṛdevamanuṣyādīn sa sadāpyāyayan prabhuḥ / parivartaty ahorātrakāraṇaṃ savitā dvija

2.11.21

सूर्यरश्मिः सुषुम्णो यस् तर्पितस् तेन चन्द्रमाः । कृष्णपक्षे ऽमरैः शश्वत् पीयते वै सुधामयः

sūryaraśmiḥ suṣumṇo yas tarpitas tena candramāḥ / kṛṣṇapakṣe 'maraiḥ śaśvat pīyate vai sudhāmayaḥ

2.11.22

पीतं तं द्विकलं सोमं कृष्णपक्षक्षये द्विज । पिबन्ति पितरस् तेषां भास्करात् तर्पणं तथा

pītaṃ taṃ dvikalaṃ somaṃ kṛṣṇapakṣakṣaye dvija / pibanti pitaras teṣāṃ bhāskarāt tarpaṇaṃ tathā

2.11.23

आदत्ते रश्मिभिर् यं तु क्षितिसंस्थं रसं रविः । तम् उत्सृजति भूतानां पुष्ट्यर्थं सस्यवृद्धये

ādatte raśmibhir yaṃ tu kṣitisaṃsthaṃ rasaṃ raviḥ / tam utsṛjati bhūtānāṃ puṣṭyarthaṃ sasyavṛddhaye

2.11.24

तेन प्रीणात्य् अशेषाणि भूतानि भगवान् रविः । पितृदेवमनुष्यादीन् एवम् आप्याययत्य् असौ

tena prīṇāty aśeṣāṇi bhūtāni bhagavān raviḥ / pitṛdevamanuṣyādīn evam āpyāyayaty asau

2.11.25

पक्षतृप्तिं तु देवानां पितॄणां चैव मासिकीम् । शश्वत् तृप्तिं च मर्त्यानां मैत्रेयार्कः प्रयच्छति

pakṣatṛptiṃ tu devānāṃ pitṝṇāṃ caiva māsikīm / śaśvat tṛptiṃ ca martyānāṃ maitreyārkaḥ prayacchati

2.11.26