पराशर उवाच —

रथस् त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास् तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्य् असौ

rathas tricakraḥ somasya kundābhās tasya vājinaḥ / vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caraty asau

2.12.1

वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना । ह्रासवृद्धिक्रमस् तस्य रश्मीनां सवितुर् यथा

vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa veginā / hrāsavṛddhikramas tasya raśmīnāṃ savitur yathā

2.12.2

अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते । कल्पम् एकं मुनिश्रेष्ठ वारिगर्भसमुद्भवाः

arkasyeva hi tasyāśvāḥ sakṛdyuktā vahanti te / kalpam ekaṃ muniśreṣṭha vārigarbhasamudbhavāḥ

2.12.3

क्षीणं पीतं सुरैः सोमम् आप्याययति दीप्तिमान् । मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः

kṣīṇaṃ pītaṃ suraiḥ somam āpyāyayati dīptimān / maitreyaikakalaṃ santaṃ raśminaikena bhāskaraḥ

2.12.4

क्रमेण येन पीतो ऽसौ देवैस् तेन निशाकरम् । आप्याययत्य् अनुदिनं भास्करो वारितस्करः

krameṇa yena pīto 'sau devais tena niśākaram / āpyāyayaty anudinaṃ bhāskaro vāritaskaraḥ

2.12.5

संभृतं चार्धमासेन तत् सोमस्थं सुधामृतम् । पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतो ऽमराः

saṃbhṛtaṃ cārdhamāsena tat somasthaṃ sudhāmṛtam / pibanti devā maitreya sudhāhārā yato 'marāḥ

2.12.6

त्रयस् त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस् त्रिंशच्छतानि च । त्रयस् त्रिंशत् तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम्

trayas triṃśatsahasrāṇi trayas triṃśacchatāni ca / trayas triṃśat tathā devāḥ pibanti kṣaṇadākaram

2.12.7

कलाद्वयावशिष्टस् तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् । अमाख्यरश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता

kalādvayāvaśiṣṭas tu praviṣṭaḥ sūryamaṇḍalam / amākhyaraśmau vasati amāvāsyā tataḥ smṛtā

2.12.8

अप्सु तस्मिन्न् अहोरात्रे पूर्वं विशति चन्द्रमाः । ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्य् अर्कं ततः क्रमात्

apsu tasminn ahorātre pūrvaṃ viśati candramāḥ / tato vīrutsu vasati prayāty arkaṃ tataḥ kramāt

2.12.9

छिनत्ति वीरुधो यस् तु वीरुत्संस्थे निशाकरे । पत्रं वा पातयत्य् एकं ब्रह्महत्यां स विन्दति

chinatti vīrudho yas tu vīrutsaṃsthe niśākare / patraṃ vā pātayaty ekaṃ brahmahatyāṃ sa vindati

2.12.10

शेषे पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते

śeṣe pañcadaśe bhāge kiṃcicchiṣṭe kalātmake / aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate

2.12.11

पिबन्ति द्विकलं सोमं शिष्टा तस्य कला तु या । सुधामृतमयी पुण्या ताम् इन्दोः पितरो मुने

pibanti dvikalaṃ somaṃ śiṣṭā tasya kalā tu yā / sudhāmṛtamayī puṇyā tām indoḥ pitaro mune

2.12.12

निःसृतं तद् अमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् । मासतृप्तिम् अवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः । सौम्या बर्हिषदश् चैव अग्निष्वात्ताश् च ते त्रिधा

niḥsṛtaṃ tad amāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ sudhāmṛtam / māsatṛptim avāpyāgryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ / saumyā barhiṣadaś caiva agniṣvāttāś ca te tridhā

2.12.13

एवं देवान् सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् । वीरुधश् चामृतमयैः शीतैर् अप्परमाणुभिः

evaṃ devān site pakṣe kṛṣṇapakṣe tathā pitṝn / vīrudhaś cāmṛtamayaiḥ śītair apparamāṇubhiḥ

2.12.14

वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् । आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु

vīrudhauṣadhiniṣpattyā manuṣyapaśukīṭakān / āpyāyayati śītāṃśuḥ prākāśyāhlādanena tu

2.12.15

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च । पिशङ्गैस् तुरगैर् युक्तः सो ऽष्टाभिर् वायुवेगिभिः

vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaś candrasutasya ca / piśaṅgais turagair yuktaḥ so 'ṣṭābhir vāyuvegibhiḥ

2.12.16

सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर् हयैः । सोपासङ्गपताकस् तु शुक्रस्यापि रथो महान्

savarūthaḥ sānukarṣo yukto bhūsaṃbhavair hayaiḥ / sopāsaṅgapatākas tu śukrasyāpi ratho mahān

2.12.17

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् भौमस्यापि रथो महान् । पद्मरागारुणैर् अश्वैः संयुक्तो वह्निसंभवैः

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān bhaumasyāpi ratho mahān / padmarāgāruṇair aśvaiḥ saṃyukto vahnisaṃbhavaiḥ

2.12.18

अष्टाभिः पाण्डरैर् युक्तैर् वाजिभिः काञ्चने रथे । तस्मिंस् तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः

aṣṭābhiḥ pāṇḍarair yuktair vājibhiḥ kāñcane rathe / tasmiṃs tiṣṭhati varṣaṃ vai rāśau rāśau bṛhaspatiḥ

2.12.19

आकाशसंभवैर् अश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् । समारुह्य शनैर् याति मन्दगामी शनैश्चरः

ākāśasaṃbhavair aśvaiḥ śabalaiḥ syandanaṃ yutam / samāruhya śanair yāti mandagāmī śanaiścaraḥ

2.12.20

स्वर्भानोस् तुरगा ह्य् अष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम् । सकृद्युक्तास् तु मैत्रेय वहन्त्य् अविरतं सदा

svarbhānos turagā hy aṣṭau bhṛṅgābhā dhūsaraṃ ratham / sakṛdyuktās tu maitreya vahanty avirataṃ sadā

2.12.21

आदित्यान् निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु । आदित्यम् एति सोमाच् च पुनः सौरेषु पर्वसु

ādityān niḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu / ādityam eti somāc ca punaḥ saureṣu parvasu

2.12.22

तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः । पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः

tathā keturathasyāśvā aṣṭau te vātaraṃhasaḥ / palāladhūmavarṇābhā lākṣārasanibhāruṇāḥ

2.12.23

एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव । सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः

ete mayā grahāṇāṃ vai tavākhyātā rathā nava / sarve dhruve mahābhāga prabaddhā vāyuraśmibhiḥ

2.12.24

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्य् अशेषतः । भ्रमन्त्य् उचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः

graharkṣatārādhiṣṇyāni dhruve baddhāny aśeṣataḥ / bhramanty ucitacāreṇa maitreyānilaraśmibhiḥ

2.12.25

यावन्त्यश् चैव तारास् तास् तावन्तो वातरश्मयः । सर्वे ध्रुवे निबद्धास् ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्

yāvantyaś caiva tārās tās tāvanto vātaraśmayaḥ / sarve dhruve nibaddhās te bhramanto bhrāmayanti tam

2.12.26

तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै । तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः

tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti vai / tathā bhramanti jyotīṃṣi vātaviddhāni sarvaśaḥ

2.12.27

अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्माज् ज्योतींषि वहति प्रवहस् तेन स स्मृतः

alātacakravad yānti vātacakreritāni tu / yasmāj jyotīṃṣi vahati pravahas tena sa smṛtaḥ

2.12.28

शिशुमारस् तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति । संनिवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम

śiśumāras tu yaḥ proktaḥ sa dhruvo yatra tiṣṭhati / saṃniveśaṃ ca tasyāpi śṛṇuṣva munisattama

2.12.29

यद् अह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते । यावन्त्यश् चैव तारास् ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । तावन्त्य् एव तु वर्षाणि जीवत्य् अभ्यधिकानि च

yad ahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā taṃ niśi mucyate / yāvantyaś caiva tārās tāḥ śiśumārāśritā divi / tāvanty eva tu varṣāṇi jīvaty abhyadhikāni ca

2.12.30

उत्तानपादस् तस्याथ विज्ञेयो ह्य् उत्तरो हनुः । यज्ञो ऽधरश् च विज्ञेयो धर्मो मूर्धानम् आश्रितः

uttānapādas tasyātha vijñeyo hy uttaro hanuḥ / yajño 'dharaś ca vijñeyo dharmo mūrdhānam āśritaḥ

2.12.31

हृदि नारायणश् चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः । वरुणश् चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी

hṛdi nārāyaṇaś cāste aśvinau pūrvapādayoḥ / varuṇaś cāryamā caiva paścime tasya sakthinī

2.12.32

शिश्नं संवत्सरस् तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः

śiśnaṃ saṃvatsaras tasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ

2.12.33

पुच्छे ऽग्निश् च महेन्द्रश् च कश्यपो ऽथ ततो ध्रुवः । तारका शिशुमारस्य नास्तम् एति चतुष्टयम्

pucche 'gniś ca mahendraś ca kaśyapo 'tha tato dhruvaḥ / tārakā śiśumārasya nāstam eti catuṣṭayam

2.12.34

इत्य् एष संनिवेशो यः पृथिव्या ज्योतिषां तथा । द्वीपानाम् उदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः

ity eṣa saṃniveśo yaḥ pṛthivyā jyotiṣāṃ tathā / dvīpānām udadhīnāṃ ca parvatānāṃ ca kīrtitaḥ

2.12.35

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै । तेषां स्वरूपम् आख्यातं संक्षेपाच् छ्रूयतां पुनः

varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasanti vai / teṣāṃ svarūpam ākhyātaṃ saṃkṣepāc chrūyatāṃ punaḥ

2.12.36

यद् अम्बु वैष्णवः कायस् ततो विप्र वसुंधरा । पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता

yad ambu vaiṣṇavaḥ kāyas tato vipra vasuṃdharā / padmākārā samudbhūtā parvatābdhyādisaṃyutā

2.12.37

ज्योतींषि विष्णुर् भुवनानि विष्णुर् वनानि विष्णुर् गिरयो दिशश् च । नद्यः समुद्राश् च स एव सर्वं यद् अस्ति यन् नास्ति च विप्रवर्य

jyotīṃṣi viṣṇur bhuvanāni viṣṇur vanāni viṣṇur girayo diśaś ca / nadyaḥ samudrāś ca sa eva sarvaṃ yad asti yan nāsti ca vipravarya

2.12.38

ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतो ऽसाव् अशेषमूर्तिर् न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ् जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि

jñānasvarūpo bhagavān yato 'sāv aśeṣamūrtir na tu vastubhūtaḥ / tato hi śailābdhidharādibhedāñ jānīhi vijñānavijṛmbhitāni

2.12.39

यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानम् अपास्तदोषम् । तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः

yadā tu śuddhaṃ nijarūpi sarvaṃ karmakṣaye jñānam apāstadoṣam / tadā hi saṃkalpataroḥ phalāni bhavanti no vastuṣu vastubhedāḥ

2.12.40

वस्त्व् अस्ति किं कुत्रचिद् आदिमध्य पर्यन्तहीनं सततैकरूपम् । यच् चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत् तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम्

vastv asti kiṃ kutracid ādimadhya paryantahīnaṃ satataikarūpam / yac cānyathātvaṃ dvija yāti bhūyo na tat tathā tatra kuto hi tattvam

2.12.41

मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस् ततो ऽणुः । जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैर् आलक्ष्यते ब्रूहि किम् अत्र वस्तु

mahī ghaṭatvaṃ ghaṭataḥ kapālikā kapālikā cūrṇarajas tato 'ṇuḥ / janaiḥ svakarmastimitātmaniścayair ālakṣyate brūhi kim atra vastu

2.12.42

तस्मान् न विज्ञानम् ऋते ऽस्ति किंचित् क्वचित् कदाचिद् द्विज वस्तुजातम् । विज्ञानम् एकं निजकर्मभेद विभिन्नचित्तैर् बहुधाभ्युपेतम्

tasmān na vijñānam ṛte 'sti kiṃcit kvacit kadācid dvija vastujātam / vijñānam ekaṃ nijakarmabheda vibhinnacittair bahudhābhyupetam

2.12.43

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकम् अशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतो ऽन्यद् अस्ति

jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśokam aśeṣalobhādinirastasaṅgam / ekaṃ sadaikaṃ paramaḥ pareśaḥ sa vāsudevo na yato 'nyad asti

2.12.44

सद्भाव एषो भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम् असत्यम् अन्यत् । एतत् तु यत् संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते

sadbhāva eṣo bhavato mayokto jñānaṃ yathā satyam asatyam anyat / etat tu yat saṃvyavahārabhūtaṃ tatrāpi coktaṃ bhuvanāśritaṃ te

2.12.45

यज्ञः पशुर् वह्निर् अशेष-ऋत्विक् सोमः सुराः स्वर्गमयश् च कामः । इत्यादिकर्माश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगाश् च फलानि तेषाम्

yajñaḥ paśur vahnir aśeṣa-ṛtvik somaḥ surāḥ svargamayaś ca kāmaḥ / ityādikarmāśritamārgadṛṣṭaṃ bhūrādibhogāś ca phalāni teṣām

2.12.46

यच् चैतद् भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि कर्मवश्य एकः । ज्ञात्वैवं ध्रुवम् अचलं सदैकरूपं तत् कुर्याद् विशति हि येन वासुदेवम्

yac caitad bhuvanagataṃ mayā tavoktaṃ sarvatra vrajati hi karmavaśya ekaḥ / jñātvaivaṃ dhruvam acalaṃ sadaikarūpaṃ tat kuryād viśati hi yena vāsudevam

2.12.47