मैत्रेय उवाच —

भगवन् सम्यग् आख्यातं यत् पृष्टो ऽसि मयाखिलम् । भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः

bhagavan samyag ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'si mayākhilam / bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ

2.13.1

विष्ण्वाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम् । परमार्थश् च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः

viṣṇvādhāraṃ yathā caitat trailokyaṃ samavasthitam / paramārthaś ca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ

2.13.2

यत् तु तद् भगवान् आह भरतस्य महीपतेः । कथयिष्यामि चरितं तन् ममाख्यातुम् अर्हसि

yat tu tad bhagavān āha bharatasya mahīpateḥ / kathayiṣyāmi caritaṃ tan mamākhyātum arhasi

2.13.3

भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत् किल । योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा

bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasat kila / yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā

2.13.4

पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश् च सदा हरिम् । कथं तु नाभवन् मुक्तिर् यदाभूत् स द्विजः पुनः

puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim / kathaṃ tu nābhavan muktir yadābhūt sa dvijaḥ punaḥ

2.13.5

विप्रत्वे च कृतं तेन यद् भूयः सुमहात्मना । पूर्वकर्मस्वभावेन तन् ममाख्यातुम् अर्हसि

vipratve ca kṛtaṃ tena yad bhūyaḥ sumahātmanā / pūrvakarmasvabhāvena tan mamākhyātum arhasi

2.13.6

पराशर उवाच —

सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः । उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः

sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ / uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ

2.13.7

अहिंसादिष्व् अशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः । अवाप परमां काष्ठां मनसश् चापि संयमे

ahiṃsādiṣv aśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ / avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaś cāpi saṃyame

2.13.8

यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्य् आह राजा स केवलम्

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava / kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam

2.13.9

नान्यज् जगाद मैत्रेय किंचित् स्वप्नान्तरेष्व् अपि । एतत् पदं तदर्थं च विना नान्यद् अचिन्तयत्

nānyaj jagāda maitreya kiṃcit svapnāntareṣv api / etat padaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyad acintayat

2.13.10

समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते । नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः

samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte / nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ

2.13.11

जगाम सो ऽभिषेकार्थम् एकदा तु महानदीम् । सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः

jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm / sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ

2.13.12

अथाजगाम तत् तीर्थं जलं पातुं पिपासिता । आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्न् एकैव हरिणी वनात्

athājagāma tat tīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā / āsannaprasavā brahmann ekaiva hariṇī vanāt

2.13.13

ततः समभवत् तत्र पीतप्राये जले तया । सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः

tataḥ samabhavat tatra pītaprāye jale tayā / siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ

2.13.14

ततः सा सहसा त्रासाद् आप्लुता निम्नगातटम् । अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः

tataḥ sā sahasā trāsād āplutā nimnagātaṭam / atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ

2.13.15

तम् ऊह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् । जग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम्

tam ūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam / jagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam

2.13.16

गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च । मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च

garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca / maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca

2.13.17

हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः । मृगपोतं समादाय पुनर् आश्रमम् आगतः

hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ / mṛgapotaṃ samādāya punar āśramam āgataḥ

2.13.18

चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः । पोषणं पुष्यमाणश् च स तेन ववृधे मुने

cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ / poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune

2.13.19

चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः । दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासाद् अभ्याययौ पुनः

cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ / dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsād abhyāyayau punaḥ

2.13.20

प्रातर् गत्वातिदूरं च सायम् आयात् तदाश्रमम् । पुनश् च भरतस्याभूद् आश्रमस्योटजाजिरे

prātar gatvātidūraṃ ca sāyam āyāt tadāśramam / punaś ca bharatasyābhūd āśramasyoṭajājire

2.13.21

तस्य तस्मिन् मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि । आसीच् चेतः समासक्तं न ययाव् अन्यतो द्विज

tasya tasmin mṛge dūrasamīpaparivartini / āsīc cetaḥ samāsaktaṃ na yayāv anyato dvija

2.13.22

विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः । ममत्वं स चकारोच्चैस् तस्मिन् हरिणबालके

vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ / mamatvaṃ sa cakāroccais tasmin hariṇabālake

2.13.23

किं वृकैर् भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः । चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीद् इति मानसम्

kiṃ vṛkair bhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ / cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīd iti mānasam

2.13.24

एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा

eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā

2.13.25

प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः । विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः । क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्याद् अपि मां सुखयिष्यति

prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ / viṣāṇāgreṇa madbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ / kṣemeṇābhyāgato 'raṇyād api māṃ sukhayiṣyati

2.13.26

एते लूनशिखास् तस्य दशनैर् अचिरोद्गतैः । कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव

ete lūnaśikhās tasya daśanair acirodgataiḥ / kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva

2.13.27

इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्रे मानसं मुनिः । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन् मृगे

itthaṃ ciragate tasmin sa cakre mānasaṃ muniḥ / prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavan mṛge

2.13.28

समाधिभङ्गस् तस्यासीत् तन्मयत्वादृतात्मनः । संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः

samādhibhaṅgas tasyāsīt tanmayatvādṛtātmanaḥ / saṃtyaktarājyabhogarddhisvajanasyāpi bhūpateḥ

2.13.29

चपले चपलं तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि । मृगपोते ऽभवच् चित्तं स्थैर्यवत् तस्य भूपतेः

capale capalaṃ tasmin dūragaṃ dūragāmini / mṛgapote 'bhavac cittaṃ sthairyavat tasya bhūpateḥ

2.13.30

कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः । पितेव सास्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः

kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ / piteva sāsraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ

2.13.31

मृगम् एष तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणान् असाव् अपि । तन्मयत्वेन मैत्रेय नान्यत् किंचिद् अचिन्तयत्

mṛgam eṣa tadādrākṣīt tyajan prāṇān asāv api / tanmayatvena maitreya nānyat kiṃcid acintayat

2.13.32

ततश् च तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् । जम्बूमार्गे महारण्ये जज्ञे जातिस्मरो मृगः

tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm / jambūmārge mahāraṇye jajñe jātismaro mṛgaḥ

2.13.33

जातिस्मरत्वाद् उद्विग्नः संसारात् स द्विजोत्तम । विहाय मातरं भूयः सालग्रामम् उपाययौ

jātismaratvād udvignaḥ saṃsārāt sa dvijottama / vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmam upāyayau

2.13.34

शुष्कैस् तृणैस् तथा पर्णैः स कुर्वन्न् आत्मपोषणम् । मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ

śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam / mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau

2.13.35

तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः । सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले

tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ / sadācāravatāṃ śuddhe yogināṃ pravare kule

2.13.36

सर्वविज्ञानसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् । अपश्यत् स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम्

sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit / apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param

2.13.37

आत्मनो ऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने । सर्वभूतान्य् अभेदेन ददर्श स महामतिः

ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune / sarvabhūtāny abhedena dadarśa sa mahāmatiḥ

2.13.38

न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् । न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च

na papāṭha guruproktāṃ kṛtopanayanaḥ śrutim / na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca

2.13.39

उक्तो ऽपि बहुशः किंचिज् जडवाक्यम् अभाषत । तद् अप्य् असंस्कारगुणं ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम्

ukto 'pi bahuśaḥ kiṃcij jaḍavākyam abhāṣata / tad apy asaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam

2.13.40

अपध्वस्तवपुः सो ऽथ मलिनाम्बरधृग् द्विजः । क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः

apadhvastavapuḥ so 'tha malināmbaradhṛg dvijaḥ / klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ

2.13.41

संमानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः । जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति

saṃmānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ / janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati

2.13.42

तस्माच् चरेत वै योगी सतां धर्मम् अदूषयन् । जना यथावमन्येरन् गच्छेयुर् नैव संगतिम्

tasmāc careta vai yogī satāṃ dharmam adūṣayan / janā yathāvamanyeran gaccheyur naiva saṃgatim

2.13.43

हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः । आत्मानं दर्शयाम् आस जडोन्मत्ताकृतिं जने

hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ / ātmānaṃ darśayām āsa jaḍonmattākṛtiṃ jane

2.13.44

भुङ्क्ते कुल्माषवाट्यादिशाकं वन्यं फलं कणान् । यद् यद् आप्नोति सुबहु तद् अत्ते कालसंयमम्

bhuṅkte kulmāṣavāṭyādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān / yad yad āpnoti subahu tad atte kālasaṃyamam

2.13.45

पितर्य् उपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः । कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः

pitary uparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ / kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ

2.13.46

स रूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि । सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः

sa rūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi / sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ

2.13.47

तं तादृशम् असंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् । क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यम् अमन्यत

taṃ tādṛśam asaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam / kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyam amanyata

2.13.48

स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर् द्विज । बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर् वराश्रमम्

sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatir dvija / babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam

2.13.49

श्रेयः किम् अत्र संसारे दुःखप्राये नृणाम् इति । प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम्

śreyaḥ kim atra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇām iti / praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim

2.13.50

उवाह शिबिकां तस्य क्षत्तुर् वचनचोदितः । नृणां विष्टिगृहीतानाम् अन्येषां सो ऽपि मध्यगः

uvāha śibikāṃ tasya kṣattur vacanacoditaḥ / nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānām anyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ

2.13.51

गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनः । जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम्

gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanaḥ / jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām

2.13.52

ययौ जडगतिः सो ऽथ युगमात्रावलोकनम् । कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस् ते त्व् अन्ये त्वरितं ययुः

yayau jaḍagatiḥ so 'tha yugamātrāvalokanam / kurvan matimatāṃ śreṣṭhas te tv anye tvaritaṃ yayuḥ

2.13.53

विलोक्य नृपतिः सो ऽपि विषमां शिबिकागतिम् । किम् एतद् इत्य् आह समं गम्यतां शिबिकावहाः

vilokya nṛpatiḥ so 'pi viṣamāṃ śibikāgatim / kim etad ity āha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ

2.13.54

पुनस् तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् । नृपः किम् एतद् इत्य् आह भवद्भिर् गम्यते ऽन्यथा

punas tathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan / nṛpaḥ kim etad ity āha bhavadbhir gamyate 'nyathā

2.13.55

भूपतेर् वदतस् तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकोद्वाहकाः प्रोचुर् अयं यातीत्य् असत्वरम्

bhūpater vadatas tasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ / śibikodvāhakāḥ procur ayaṃ yātīty asatvaram

2.13.56

राजोवाच —

किं श्रान्तो ऽस्य् अल्पम् अध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किम् आयाससहो न त्वं पीवान् असि निरीक्ष्यसे

kiṃ śrānto 'sy alpam adhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama / kim āyāsasaho na tvaṃ pīvān asi nirīkṣyase

2.13.57

ब्राह्मण उवाच —

नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रान्तो ऽस्मि न चायासः सोढव्यो ऽस्ति महीपते

nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā / na śrānto 'smi na cāyāsaḥ soḍhavyo 'sti mahīpate

2.13.58

राजोवाच —

प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवान् अद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश् च भारोद्वहने भवत्य् एव हि देहिनाम्

pratyakṣaṃ dṛśyase pīvān adyāpi śibikā tvayi / śramaś ca bhārodvahane bhavaty eva hi dehinām

2.13.59

ब्राह्मण उवाच —

प्रत्यक्षं भवता भूप यद् दृष्टं मम तद् वद । बलवान् अबलश् चेति वाच्यं पश्चाद् विशेषणम्

pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yad dṛṣṭaṃ mama tad vada / balavān abalaś ceti vācyaṃ paścād viśeṣaṇam

2.13.60

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्य् अद्यापि च संस्थिता । मिथ्यैतद् अत्र तु भवाञ् शृणोतु वचनं मम

tvayoḍhā śibikā ceti tvayy adyāpi ca saṃsthitā / mithyaitad atra tu bhavāñ śṛṇotu vacanaṃ mama

2.13.61

भूमौ पादयुगस्यास्था जङ्घे पादद्वये स्थिते । ऊरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

bhūmau pādayugasyāsthā jaṅghe pādadvaye sthite / ūrū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram

2.13.62

वक्षःस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारो ऽत्र किं कृतः

vakṣaḥsthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau / skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro 'tra kiṃ kṛtaḥ

2.13.63

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वम् अहम् अप्य् अत्र प्रोच्यते चेदम् अन्यथा

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam / tatra tvam aham apy atra procyate cedam anyathā

2.13.64

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैर् उह्याम पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्य् अयम्

ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma pārthiva / guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yāty ayam

2.13.65

कर्मवश्या गुणा ह्य् एते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्म तच् चाशेषेषु जन्तुषु

karmavaśyā guṇā hy ete sattvādyāḥ pṛthivīpate / avidyāsaṃcitaṃ karma tac cāśeṣeṣu jantuṣu

2.13.66

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ / pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu

2.13.67

यदा नोपचयस् तस्य न चैवापचयो नृप । तदा पीवान् असीतीत्थं कया युक्त्या त्वयेरितम्

yadā nopacayas tasya na caivāpacayo nṛpa / tadā pīvān asītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam

2.13.68

भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिते । शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस् त्वया

bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthite / śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samas tvayā

2.13.69

तथान्यैर् जन्तुभिर् भूप शिबिकोत्थो न केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि वा

tathānyair jantubhir bhūpa śibikottho na kevalam / śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi vā

2.13.70

यदा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणैर् नृप । वोढव्यस् तु तदा भारः कतमो नृपते मया

yadā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇair nṛpa / voḍhavyas tu tadā bhāraḥ katamo nṛpate mayā

2.13.71

यद्द्रव्या शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मे ऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृंहितः

yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ / bhavato me 'khilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ

2.13.72

पराशर उवाच —

एवम् उक्त्वाभवन् मौनी स वहञ् छिबिकां द्विजः । सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन्

evam uktvābhavan maunī sa vahañ chibikāṃ dvijaḥ / so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran

2.13.73

राजोवाच —

भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवान् अत्र जाल्मरूपधरः स्थितः

bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija / kathyatāṃ ko bhavān atra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ

2.13.74

यो भवान् यन् निमित्तं वा यद् आगमनकारणम् । तत् सर्वं कथ्यतां विद्वन् मह्यं शुश्रूषवे त्वया

yo bhavān yan nimittaṃ vā yad āgamanakāraṇam / tat sarvaṃ kathyatāṃ vidvan mahyaṃ śuśrūṣave tvayā

2.13.75

ब्राह्मण उवाच —

श्रूयतां को ऽहम् इत्य् एतद् वक्तुं भूप न शक्यते । उपभोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया

śrūyatāṃ ko 'ham ity etad vaktuṃ bhūpa na śakyate / upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā

2.13.76

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर् देहादिम् ऋच्छति

sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau / dharmādharmodbhavau bhoktuṃ jantur dehādim ṛcchati

2.13.77

सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस् तस्मात् कारणं पृच्छ्यते कुतः

sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam / dharmādharmau yatas tasmāt kāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ

2.13.78

राजोवाच —

धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहीदेशान्तरागमः

dharmādharmau na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam / upabhoganimittaṃ ca dehīdeśāntarāgamaḥ

2.13.79

यत् त्व् एतद् भवता प्रोक्तं को ऽहम् इत्य् एतद् आत्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन् ममेच्छा प्रवर्तते

yat tv etad bhavatā proktaṃ ko 'ham ity etad ātmanaḥ / vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tan mamecchā pravartate

2.13.80

यो ऽस्ति सो ऽहम् इति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्य् एव न दोषाय शब्दो ऽहम् इति यो द्विज

yo 'sti so 'ham iti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate / ātmany eva na doṣāya śabdo 'ham iti yo dvija

2.13.81

ब्राह्मण उवाच —

शब्दो ऽहम् इति दोषाय नात्मन्य् एष तथैव तत् । अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः

śabdo 'ham iti doṣāya nātmany eṣa tathaiva tat / anātmany ātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ

2.13.82

जिह्वा ब्रवीत्य् अहम् इति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप । एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः

jihvā bravīty aham iti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa / ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ

2.13.83

किं हेतुभिर् वदत्य् एषा वाग् एवाहम् इति स्वयम् । तथापि वाङ् नाहम् एतद् वक्तुम् इत्थं न युज्यते

kiṃ hetubhir vadaty eṣā vāg evāham iti svayam / tathāpi vāṅ nāham etad vaktum itthaṃ na yujyate

2.13.84

पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततो ऽहम् इति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्य् अहम्

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ / tato 'ham iti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomy aham

2.13.85

यद्य् अन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम । तदैषो ऽहम् अयं चान्यो वक्तुम् एवम् अपीष्यते

yady anyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattama / tadaiṣo 'ham ayaṃ cānyo vaktum evam apīṣyate

2.13.86

यदा समस्तदेहेषु पुमान् एको व्यवस्थितः । तदा हि को भवान् को ऽहम् इत्य् एतद् विफलं वचः

yadā samastadeheṣu pumān eko vyavasthitaḥ / tadā hi ko bhavān ko 'ham ity etad viphalaṃ vacaḥ

2.13.87

त्वं राजा शिबिका चेयम् वयं वाहाः पुरःसराः । अयं च भवतो लोको न सद् एतन् नृपोच्यते

tvaṃ rājā śibikā ceyam vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ / ayaṃ ca bhavato loko na sad etan nṛpocyate

2.13.88

वृक्षाद् दारु ततश् चेयं शिबिका त्वदधिष्ठिता । क्व वृक्षसंज्ञा याता स्याद् दारुसंज्ञाथ वा नृप

vṛkṣād dāru tataś ceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā / kva vṛkṣasaṃjñā yātā syād dārusaṃjñātha vā nṛpa

2.13.89

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस् त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ / na ca dāruṇi sarvas tvāṃ bravīti śibikāgatam

2.13.90

शिबिकादारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितिः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिबिका त्वया

śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitiḥ / anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā

2.13.91

एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व यातं छत्रम् इत्य् एष न्यायस् त्वयि तथा मयि

evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāvo vimṛśyatām / kva yātaṃ chatram ity eṣa nyāyas tvayi tathā mayi

2.13.92

पुमान् स्त्री गौर् अयं वाजी कुञ्जरो विहगस् तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु

pumān strī gaur ayaṃ vājī kuñjaro vihagas taruḥ / deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu

2.13.93

पुमान् न देवो न नरो न पशुर् न च पादपः । शरीराकृतिभेदास् तु भूपैते कर्मयोनयः

pumān na devo na naro na paśur na ca pādapaḥ / śarīrākṛtibhedās tu bhūpaite karmayonayaḥ

2.13.94

वस्तु राजेति यल् लोके यच् च राजभटात्मकम् । तथान्यच् च नृपेत्थं तन् न सत्संकल्पनामयम्

vastu rājeti yal loke yac ca rājabhaṭātmakam / tathānyac ca nṛpetthaṃ tan na satsaṃkalpanāmayam

2.13.95

यत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम् उपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद् वस्तु नृप तच् च किम्

yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai / pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tad vastu nṛpa tac ca kim

2.13.96

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कं त्वां भूप वदाम्य् अहम्

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ / patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kaṃ tvāṃ bhūpa vadāmy aham

2.13.97

त्वं किम् एतच् छिरः किं नु शिरस् तव तथोदरम् । किम् उ पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते

tvaṃ kim etac chiraḥ kiṃ nu śiras tava tathodaram / kim u pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate

2.13.98

समस्तावयवेभ्यस् त्वं पृथग् भूप व्यवस्थितः । को ऽहम् इत्य् एव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव

samastāvayavebhyas tvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ / ko 'ham ity eva nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva

2.13.99

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहम् इति भाषितुम् । पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम्

evaṃ vyavasthite tattve mayāham iti bhāṣitum / pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham

2.13.100