पराशर उवाच —

इत्य् उक्ते मौनिनं भूयश् चिन्तयानं महीपतिम् । प्रत्युवाचाथ विप्रो ऽसाव् अद्वैतान्तर्गतां कथाम्

ity ukte mauninaṃ bhūyaś cintayānaṃ mahīpatim / pratyuvācātha vipro 'sāv advaitāntargatāṃ kathām

2.15.1

ब्राह्मण उवाच —

श्रूयतां नृपशार्दूल यद् गीतम् ऋभुणा पुरा । अवबोधं जनयता निदाघस्य द्विजन्मनः

śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yad gītam ṛbhuṇā purā / avabodhaṃ janayatā nidāghasya dvijanmanaḥ

2.15.2

ऋभुर् नामाभवत् पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । विज्ञाततत्त्वसद्भावो निसर्गाद् एव भूपते

ṛbhur nāmābhavat putro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ / vijñātatattvasadbhāvo nisargād eva bhūpate

2.15.3

तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत् पुलस्त्यतनयः पुरा । प्रादाद् अशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा

tasya śiṣyo nidāgho 'bhūt pulastyatanayaḥ purā / prādād aśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā

2.15.4

अवाप्तज्ञानतत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासनाम् । स ऋभुस् तर्कयाम् आस निदाघस्य नरेश्वर

avāptajñānatattvasya na tasyādvaitavāsanām / sa ṛbhus tarkayām āsa nidāghasya nareśvara

2.15.5

देविकायास् तटे वीरनगरं नाम वै पुरम् । समृद्धम् अतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम्

devikāyās taṭe vīranagaraṃ nāma vai puram / samṛddham atiramyaṃ ca pulastyena niveśitam

2.15.6

रम्योपवनपर्यन्ते स तस्मिन् पार्थिवोत्तम । निदाघो नाम योगज्ञ ऋभुशिष्यो ऽवसत् पुरा

ramyopavanaparyante sa tasmin pārthivottama / nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo 'vasat purā

2.15.7

दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत् पुरम् । जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघम् अवलोकितुम्

divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tat puram / jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāgham avalokitum

2.15.8

स तस्य वैश्वदेवान्ते द्वारालोकनगोचरे । स्थितस् तेन गृहीतार्घो निजवेश्मप्रवेशितः

sa tasya vaiśvadevānte dvārālokanagocare / sthitas tena gṛhītārgho nijaveśmapraveśitaḥ

2.15.9

प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् । उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यताम् इति सादरम्

prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham / uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatām iti sādaram

2.15.10

ऋभुर् उवाच —

भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यद् अन्नं भवतो गृहे । तत् कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम

bho vipravarya bhoktavyaṃ yad annaṃ bhavato gṛhe / tat kathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama

2.15.11

निदाघ उवाच —

सक्तुयावकवाट्यानाम् अपूपानां च मे गृहे । यद् रोचते द्विजश्रेष्ठ तत् त्वं भुङ्क्ष्व यथेच्छया

saktuyāvakavāṭyānām apūpānāṃ ca me gṛhe / yad rocate dvijaśreṣṭha tat tvaṃ bhuṅkṣva yathecchayā

2.15.12

ऋभुर् उवाच —

कदन्नानि द्विजैतानि मिष्टम् अन्नं प्रयच्छ मे । संयावपायसादीनि द्रप्सफाणितवन्ति च

kadannāni dvijaitāni miṣṭam annaṃ prayaccha me / saṃyāvapāyasādīni drapsaphāṇitavanti ca

2.15.13

निदाघ उवाच —

हे हे शालिनि मद्गेहे यत् किंचिद् अतिशोभनम् । भक्ष्योपसाधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय

he he śālini madgehe yat kiṃcid atiśobhanam / bhakṣyopasādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya

2.15.14

ब्राह्मण उवाच —

इत्य् उक्ता तेन सा पत्नी मिष्टम् अन्नं द्विजस्य यत् । प्रसाधितवती तद् वै भर्तुर् वचनगौरवात्

ity uktā tena sā patnī miṣṭam annaṃ dvijasya yat / prasādhitavatī tad vai bhartur vacanagauravāt

2.15.15

तं भुक्तवन्तम् इच्छातो मिष्टम् अन्नं महामुनिम् । निदाघः प्राह भूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः

taṃ bhuktavantam icchāto miṣṭam annaṃ mahāmunim / nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ

2.15.16

निदाघ उवाच —

अपि ते परमा तृप्तिर् उत्पन्ना तुष्टिर् एव च । अपि ते मानसं स्वस्थम् आहारेण कृतं द्विज

api te paramā tṛptir utpannā tuṣṭir eva ca / api te mānasaṃ svastham āhāreṇa kṛtaṃ dvija

2.15.17

क्वनिवासो भवान् विप्र क्व च गन्तुं समुद्यतः । आगम्यते च भवता यतस् तच् च द्विजोच्यताम्

kvanivāso bhavān vipra kva ca gantuṃ samudyataḥ / āgamyate ca bhavatā yatas tac ca dvijocyatām

2.15.18

ऋभुर् उवाच —

क्षुद् यस्य तस्य भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर् ब्राह्मण जायते । न मे क्षुद् अभवत् तृप्तिं कस्मान् मां परिपृच्छसि

kṣud yasya tasya bhukte 'nne tṛptir brāhmaṇa jāyate / na me kṣud abhavat tṛptiṃ kasmān māṃ paripṛcchasi

2.15.19

वह्निना पार्थिवे धातौ क्षपिते क्षुत्समुद्भवः । भवत्य् अम्भसि च क्षीणे नृणां तृड् अपि जायते

vahninā pārthive dhātau kṣapite kṣutsamudbhavaḥ / bhavaty ambhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛḍ api jāyate

2.15.20

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज । ततः क्षुत्संभवाभावात् तृप्तिर् अस्त्य् एव मे सदा

kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija / tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāt tṛptir asty eva me sadā

2.15.21

मनसः स्वस्थता तुष्टिश् चित्तधर्माव् इमौ द्विज । चेतसो यस्य तत् पृच्छ पुमान् एभिर् न युज्यते

manasaḥ svasthatā tuṣṭiś cittadharmāv imau dvija / cetaso yasya tat pṛccha pumān ebhir na yujyate

2.15.22

क्व निवासस् तवेत्य् उक्तं क्व गन्तासि च यत् त्वया । कुतश् चागम्यते तत्र त्रितये ऽपि निबोध मे

kva nivāsas tavety uktaṃ kva gantāsi ca yat tvayā / kutaś cāgamyate tatra tritaye 'pi nibodha me

2.15.23

पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवद् अयं यतः । कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्य् एतद् अप्य् अर्थवत् कथम्

pumān sarvagato vyāpī ākāśavad ayaṃ yataḥ / kutaḥ kutra kva gantāsīty etad apy arthavat katham

2.15.24

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः । त्वं चान्ये च न च त्वं च नान्ये नैवाहम् अप्य् अहम्

so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ / tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ ca nānye naivāham apy aham

2.15.25

मृष्टं न मृष्टम् इत्य् एषा जिज्ञासा मे कृता तव । किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तम

mṛṣṭaṃ na mṛṣṭam ity eṣā jijñāsā me kṛtā tava / kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattama

2.15.26

किम् अस्वाद्व् अथ वा मृष्टं भुञ्जतो ऽन्नं द्विजोत्तम । मृष्टम् एव यदामृष्टं तद् एवोद्वेगकारणम्

kim asvādv atha vā mṛṣṭaṃ bhuñjato 'nnaṃ dvijottama / mṛṣṭam eva yadāmṛṣṭaṃ tad evodvegakāraṇam

2.15.27

अमृष्टं जायते मृष्टं मृष्टाद् उद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किम् अन्नं रुचिकारकम्

amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭād udvijate janaḥ / ādimadhyāvasāneṣu kim annaṃ rucikārakam

2.15.28

मृण्मयं हि गृहं यद्वन् मृदा लिप्तं स्थिरं भवेत् । पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः

mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvan mṛdā liptaṃ sthiraṃ bhavet / pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ

2.15.29

यवगोधूममुद्गादि घृतं तैलं पयो दधि । गुडं फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः

yavagodhūmamudgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi / guḍaṃ phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ

2.15.30

तद् एतद् भवता ज्ञात्वा मृष्टामृष्टविचारि यत् । तन् मनः समतालम्बि कार्यं साम्यं हि मुक्तये

tad etad bhavatā jñātvā mṛṣṭāmṛṣṭavicāri yat / tan manaḥ samatālambi kāryaṃ sāmyaṃ hi muktaye

2.15.31

ब्राह्मण उवाच —

इत्य् आकर्ण्य वचस् तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यम् अब्रवीत्

ity ākarṇya vacas tasya paramārthāśritaṃ nṛpa / praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyam abravīt

2.15.32

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस् त्वम् आगतः । नष्टो मोहस् तवाकर्ण्य वचांस्य् एतानि मे द्विज

prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yas tvam āgataḥ / naṣṭo mohas tavākarṇya vacāṃsy etāni me dvija

2.15.33

ऋभुर् उवाच —

ऋभुर् अस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस् तवोदितः

ṛbhur asmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija / ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthas tavoditaḥ

2.15.34

एवम् एकम् इदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः

evam ekam idaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat / vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ

2.15.35

ब्राह्मण उवाच —

तथेत्य् उक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपुरःसरम् । पूजितः परया भक्त्या इच्छातः प्रययाव् ऋभुः

tathety uktvā nidāghena praṇipātapuraḥsaram / pūjitaḥ parayā bhaktyā icchātaḥ prayayāv ṛbhuḥ

2.15.36