ब्राह्मण उवाच —

ऋभुर् वर्षसहस्रे तु समतीते नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तद् एव नगरं ययौ

ṛbhur varṣasahasre tu samatīte nareśvara / nidāghajñānadānāya tad eva nagaraṃ yayau

2.16.1

नगरस्य बहिः सो ऽथ निदाघं ददृशे मुनिः । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे

nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dadṛśe muniḥ / mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive

2.16.2

दूरे स्थितं महाभागं जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठम् आयान्तम् अरण्यात् ससमित्कुशम्

dūre sthitaṃ mahābhāgaṃ janasaṃmardavarjakam / kṣutkṣāmakaṇṭham āyāntam araṇyāt sasamitkuśam

2.16.3

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुर् उपगम्याभिवाद्य च । उवाच कस्माद् एकान्ते स्थीयते भवता द्विज

dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhur upagamyābhivādya ca / uvāca kasmād ekānte sthīyate bhavatā dvija

2.16.4

निदाघ उवाच —

भो विप्र जनसंमर्दो महान् एष नरेश्वरे । प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

bho vipra janasaṃmardo mahān eṣa nareśvare / pravivikṣau puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā

2.16.5

ऋभुर् उवाच —

नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश् चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वम् अभिज्ञो मतो मम

narādhipo 'tra katamaḥ katamaś cetaro janaḥ / kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvam abhijño mato mama

2.16.6

निदाघ उवाच —

यो ऽयं गजेन्द्रम् उन्मत्तम् अद्रिशृङ्गसमुच्छ्रितम् । अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिलोकस् तथेतरः

yo 'yaṃ gajendram unmattam adriśṛṅgasamucchritam / adhirūḍho narendro 'yaṃ parilokas tathetaraḥ

2.16.7

ऋभुर् उवाच —

एतौ हि गजराजानौ युगपद् दर्शितौ मम । भवता न विशेषेण पृथक्चिह्नोपलक्षणौ

etau hi gajarājānau yugapad darśitau mama / bhavatā na viśeṣeṇa pṛthakcihnopalakṣaṇau

2.16.8

तत् कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुम् इच्छाम्य् अहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः

tat kathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ / jñātum icchāmy ahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ

2.16.9

निदाघ उवाच —

गजो यो ऽयम् अधो ब्रह्मन्न् उपर्य् अस्यैव भूपतिः । वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज

gajo yo 'yam adho brahmann upary asyaiva bhūpatiḥ / vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija

2.16.10

ऋभुर् उवाच —

जानाम्य् अहं यथा ब्रह्मंस् तथा माम् अवबोधय । अधःशब्दनिगद्यं किं किं चोर्ध्वम् अभिधीयते

jānāmy ahaṃ yathā brahmaṃs tathā mām avabodhaya / adhaḥśabdanigadyaṃ kiṃ kiṃ cordhvam abhidhīyate

2.16.11

ब्राह्मण उवाच —

इत्य् उक्तः सहसारुह्य निदाघः प्राह तम् ऋभुम् । श्रूयतां कथयाम्य् एष यन् मां त्वं परिपृच्छसि

ity uktaḥ sahasāruhya nidāghaḥ prāha tam ṛbhum / śrūyatāṃ kathayāmy eṣa yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

2.16.12

उपर्य् अहं यथा राजा त्वम् अधः कुञ्जरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन् दृष्टान्तो दर्शितो मया

upary ahaṃ yathā rājā tvam adhaḥ kuñjaro yathā / avabodhāya te brahman dṛṣṭānto darśito mayā

2.16.13

ऋभुर् उवाच —

त्वं राजेव द्विजश्रेष्ठ स्थितो ऽहं गजवद् यदि । तद् एव त्वं ममाचक्ष्व कतमस् त्वम् अहं तथा

tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavad yadi / tad eva tvaṃ mamācakṣva katamas tvam ahaṃ tathā

2.16.14

ब्राह्मण उवाच —

इत्य् उक्तः सत्वरस् तस्य प्रगृह्य चरणाव् उभौ । निदाघः प्राह भगवान् आचार्यस् त्वम् ऋभुर् ध्रुवम्

ity uktaḥ satvaras tasya pragṛhya caraṇāv ubhau / nidāghaḥ prāha bhagavān ācāryas tvam ṛbhur dhruvam

2.16.15

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तम् अहं गुरुम्

nānyasyādvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā / yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptam ahaṃ gurum

2.16.16

ऋभुर् उवाच —

तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणादृतः । गुरुस् ते ऽहम् ऋभुर् नाम्ना निदाघ समुपागतः

tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇādṛtaḥ / gurus te 'ham ṛbhur nāmnā nidāgha samupāgataḥ

2.16.17

तद् एतद् उपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यद् अद्वैतम् अशेषतः

tad etad upadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate / paramārthasārabhūtaṃ yad advaitam aśeṣataḥ

2.16.18

ब्राह्मण उवाच —

एवम् उक्त्वा ययौ विद्वान् निदाघं स ऋभुर् गुरुः । निदाघो ऽप्य् उपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत्

evam uktvā yayau vidvān nidāghaṃ sa ṛbhur guruḥ / nidāgho 'py upadeśena tenādvaitaparo 'bhavat

2.16.19

सर्वभूतान्य् अभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्म ततो मुक्तिम् अवाप परमां द्विजः

sarvabhūtāny abhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ / tathā brahma tato muktim avāpa paramāṃ dvijaḥ

2.16.20

तथा त्वम् अपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः । भव सर्वगतं जानन्न् आत्मानम् अवनीपते

tathā tvam api dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ / bhava sarvagataṃ jānann ātmānam avanīpate

2.16.21

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रान्तदृष्टिभिर् आत्मापि तथैकः सन् पृथक् पृथक्

sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ / bhrāntadṛṣṭibhir ātmāpi tathaikaḥ san pṛthak pṛthak

2.16.22

एकः समस्तं यद् इहास्ति किंचित् तद् अच्युतो वास्ति परं ततो ऽन्यत् । सो ऽहं स च त्वं स च सर्वम् एतद् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्

ekaḥ samastaṃ yad ihāsti kiṃcit tad acyuto vāsti paraṃ tato 'nyat / so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvam etad ātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham

2.16.23

पराशर उवाच —

इतीरितस् तेन स राजवर्यस् तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणाप्तबोधस् तत्रैव जन्मन्य् अपवर्गम् आप

itīritas tena sa rājavaryas tatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ / sa cāpi jātismaraṇāptabodhas tatraiva janmany apavargam āpa

2.16.24

इति भरतनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश् च शृणोति भक्तियुक्तः । स विमलमतिर् एति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः

iti bharatanarendrasāravṛttaṃ kathayati yaś ca śṛṇoti bhaktiyuktaḥ / sa vimalamatir eti nātmamohaṃ bhavati ca saṃsaraṇeṣu muktiyogyaḥ

2.16.25