मैत्रेय उवाच —

कथिता गुरुणा सम्यग् भूसमुद्रादिसंस्थितिः । सूर्यादीनां च संस्थानं ज्योतिषाम् अपि विस्तरात्

kathitā guruṇā samyag bhūsamudrādisaṃsthitiḥ / sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣām api vistarāt

3.1.1

देवादीनां तथा सृष्टिर् ऋषीणां चापि वर्णिता । चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस् तिर्यग्योनिगतस्य च

devādīnāṃ tathā sṛṣṭir ṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā / cāturvarṇyasya cotpattis tiryagyonigatasya ca

3.1.2

ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच् च त्वयोदितम् । मन्वन्तराण्य् अशेषाणि श्रोतुम् इच्छाम्य् अनुक्रमात्

dhruvaprahlādacaritaṃ vistarāc ca tvayoditam / manvantarāṇy aśeṣāṇi śrotum icchāmy anukramāt

3.1.3

मन्वन्तराधिपांश् चैव शक्रदेवपुरोगमान् । भवता कथितान् एताञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं गुरो

manvantarādhipāṃś caiva śakradevapurogamān / bhavatā kathitān etāñ śrotum icchāmy ahaṃ guro

3.1.4

पराशर उवाच —

अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै । तान्य् अहं भवते सम्यक् कथयामि यथाक्रमम्

atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai / tāny ahaṃ bhavate samyak kathayāmi yathākramam

3.1.5

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा । उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā / uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā

3.1.6

षड् एते मनवो ऽतीताः साम्प्रतं तु रवेः सुतः । वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

ṣaḍ ete manavo 'tītāḥ sāmprataṃ tu raveḥ sutaḥ / vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram

3.1.7

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादाव् अन्तरं मया । देवास् तत्रर्षयश् चैव यथावत् कथिता मया

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāv antaraṃ mayā / devās tatrarṣayaś caiva yathāvat kathitā mayā

3.1.8

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु । मन्वन्तराधिपान् सम्यग् देवर्षींस् तत्सुतांस् तथा

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu / manvantarādhipān samyag devarṣīṃs tatsutāṃs tathā

3.1.9

पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे । विपश्चित् तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन् महाबलः

pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare / vipaścit tatra devendro maitreyāsīn mahābalaḥ

3.1.10

ऊर्जः स्तम्भस् तथा प्राणो दत्तोलिर् ऋषभस् तथा । निश्चरश् चार्वरीवांश् च तत्र सप्तर्षयो ऽभवन्

ūrjaḥ stambhas tathā prāṇo dattolir ṛṣabhas tathā / niścaraś cārvarīvāṃś ca tatra saptarṣayo 'bhavan

3.1.11

चैत्रकिंपुरुषाद्याश् च सुताः स्वारोचिषस्य तु । द्वितीयम् एतत् कथितम् अन्तरं शृणु चोत्तरम्

caitrakiṃpuruṣādyāś ca sutāḥ svārociṣasya tu / dvitīyam etat kathitam antaraṃ śṛṇu cottaram

3.1.12

तृतीये ऽप्य् अन्तरे ब्रह्मन्न् उत्तमो नाम यो मनुः । सुशान्तिर् नाम देवेन्द्रो मैत्रेयाभूत् सुरेश्वरः

tṛtīye 'py antare brahmann uttamo nāma yo manuḥ / suśāntir nāma devendro maitreyābhūt sureśvaraḥ

3.1.13

सुधामानस् तथा सत्याः शिवाश् चासन् प्रतर्दनाः । वशवर्तिनश् च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

sudhāmānas tathā satyāḥ śivāś cāsan pratardanāḥ / vaśavartinaś ca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ

3.1.14

वसिष्ठतनयास् तत्र सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् । अजः परशुदिव्याद्यास् तथोत्तममनोः सुताः

vasiṣṭhatanayās tatra sapta saptarṣayo 'bhavan / ajaḥ paraśudivyādyās tathottamamanoḥ sutāḥ

3.1.15

तामसस्यान्तरे देवाः सुरूपा हरयस् तथा । सत्याश् च सुधियश् चैव सप्तविंशतिका गणाः

tāmasasyāntare devāḥ surūpā harayas tathā / satyāś ca sudhiyaś caiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ

3.1.16

शिबिर् इन्द्रस् तथा चासीच् शतयज्ञोपलक्षणः । सप्तर्षयश् च ये तेषां तत्र नामानि मे शृणु

śibir indras tathā cāsīc śatayajñopalakṣaṇaḥ / saptarṣayaś ca ye teṣāṃ tatra nāmāni me śṛṇu

3.1.17

ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश् चैत्रो ऽग्निर् वनकस् तथा । पीवरश् चर्षयो ह्य् एते सप्त तत्रापि चान्तरे

jyotirdhāmā pṛthuḥ kāvyaś caitro 'gnir vanakas tathā / pīvaraś carṣayo hy ete sapta tatrāpi cāntare

3.1.18

नरः ख्यातिः शान्तहयो जानुजङ्घादयस् तथा । पुत्रास् तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः

naraḥ khyātiḥ śāntahayo jānujaṅghādayas tathā / putrās tu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ

3.1.19

पञ्चमे चापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः । मनुर् विभुश् च तत्रेन्द्रो देवांश् चैवान्तरे शृणु

pañcame cāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ / manur vibhuś ca tatrendro devāṃś caivāntare śṛṇu

3.1.20

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः ससुमेधसः । एते देवगणास् तत्र चतुर्दश चतुर्दश

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ / ete devagaṇās tatra caturdaśa caturdaśa

3.1.21

हिरण्यरोमा वेदश्रीर् ऊर्ध्वबाहुस् तथापरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश् च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

hiraṇyaromā vedaśrīr ūrdhvabāhus tathāparaḥ / vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaś ca mahāmuniḥ / ete saptarṣayo vipra tatrāsan raivate 'ntare

3.1.22

बलबन्धुः सुसंभाव्यः सत्यकाद्याश् च तत्सुताः । नरेन्द्राः सुमहावीर्या बभूवुर् मुनिसत्तम

balabandhuḥ susaṃbhāvyaḥ satyakādyāś ca tatsutāḥ / narendrāḥ sumahāvīryā babhūvur munisattama

3.1.23

स्वारोचिषश् चोत्तमश् च तामसो रैवतस् तथा । प्रियव्रतान्वया ह्य् एते चत्वारो मनवः स्मृताः

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā / priyavratānvayā hy ete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

3.1.24

विष्णुम् आराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः । मन्वन्तराधिपान् एतांल् लब्धवान् आत्मवंशजान्

viṣṇum ārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ / manvantarādhipān etāṃl labdhavān ātmavaṃśajān

3.1.25

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच् चाक्षुषाख्यस् तथा मनुः । मनोजवस् तथैवेन्द्रो देवान् अपि निबोध मे

ṣaṣṭhe manvantare cāsīc cākṣuṣākhyas tathā manuḥ / manojavas tathaivendro devān api nibodha me

3.1.26

आप्याः प्रसूता भव्याश् च पृथुगाश् च दिवौकसः । महानुभावा लेखाश् च पञ्चैते ह्य् अष्टका गणाः

āpyāḥ prasūtā bhavyāś ca pṛthugāś ca divaukasaḥ / mahānubhāvā lekhāś ca pañcaite hy aṣṭakā gaṇāḥ

3.1.27

सुमेधा विरजाश् चैव हविष्मान् उत्तमो मधुः । अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तासन्न् इति चर्षयः

sumedhā virajāś caiva haviṣmān uttamo madhuḥ / atināmā sahiṣṇuś ca saptāsann iti carṣayaḥ

3.1.28

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः । चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन्

ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ / cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan

3.1.29

विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः । मनुः संवर्तते धीमान् साम्प्रतं सप्तमे ऽन्तरे

vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ / manuḥ saṃvartate dhīmān sāmprataṃ saptame 'ntare

3.1.30

आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश् चात्र महामुने । पुरंदरस् तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः

ādityavasurudrādyā devāś cātra mahāmune / puraṃdaras tathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ

3.1.31

वसिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर् जमदग्निः सगौतमः । विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयो ऽत्र तु

vasiṣṭhaḥ kāśyapo 'thātrir jamadagniḥ sagautamaḥ / viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo 'tra tu

3.1.32

इक्ष्वाकुश् च नृगश् चैव धृष्टः शर्यातिर् एव च । नरिष्यन्तश् च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च

ikṣvākuś ca nṛgaś caiva dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca / nariṣyantaś ca vikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca

3.1.33

करूषश् च पृषध्रश् च वसुमांल् लोकविश्रुतः । मनोर् वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः

karūṣaś ca pṛṣadhraś ca vasumāṃl lokaviśrutaḥ / manor vaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ

3.1.34

विष्णुशक्तिर् अनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता । मन्वन्तरेष्व् अशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति

viṣṇuśaktir anaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā / manvantareṣv aśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati

3.1.35

अंशेन तस्या जज्ञे ऽसौ यज्ञः स्वायंभुवे ऽन्तरे । आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमे ऽन्तरे

aṃśena tasyā jajñe 'sau yajñaḥ svāyaṃbhuve 'ntare / ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathame 'ntare

3.1.36

ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नो ह्य् अजितस् तुषितैः सह

tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare / tuṣitāyāṃ samutpanno hy ajitas tuṣitaiḥ saha

3.1.37

औत्तमे ह्य् अन्तरे चापि तुषितस् तु पुनः स वै । सत्यायाम् अभवत् सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः

auttame hy antare cāpi tuṣitas tu punaḥ sa vai / satyāyām abhavat satyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ

3.1.38

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनर् एव हि । हर्यायां हरिभिः सार्धं हरिर् एव बभूव ह

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punar eva hi / haryāyāṃ haribhiḥ sārdhaṃ harir eva babhūva ha

3.1.39

रैवते ऽप्य् अन्तरे देवः संभूत्यां मानसो ऽभवत् । संभूतो राजसैः सार्धं देवैर् देववरो हरिः

raivate 'py antare devaḥ saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat / saṃbhūto rājasaiḥ sārdhaṃ devair devavaro hariḥ

3.1.40

चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । विकुण्ठायाम् असौ जज्ञे वैकुण्ठैर् दैवतैः सह

cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ / vikuṇṭhāyām asau jajñe vaikuṇṭhair daivataiḥ saha

3.1.41

मन्वन्तरे तु संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज । वामनः कश्यपाद् विष्णुर् अदित्यां संबभूव ह

manvantare tu saṃprāpte tathā vaivasvate dvija / vāmanaḥ kaśyapād viṣṇur adityāṃ saṃbabhūva ha

3.1.42

त्रिभिः क्रमैर् इमांल् लोकाञ् जित्वा येन महात्मना । पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

tribhiḥ kramair imāṃl lokāñ jitvā yena mahātmanā / puraṃdarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam

3.1.43

इत्य् एतास् तनवस् तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै । सप्तस्व् एवाभवन् विप्र याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ity etās tanavas tasya sapta manvantareṣu vai / saptasv evābhavan vipra yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

3.1.44

यस्माद् विष्टम् इदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः । तस्मात् स प्रोच्यते विष्णुर् विशेर् धातोः प्रवेशनात्

yasmād viṣṭam idaṃ sarvaṃ tasya śaktyā mahātmanaḥ / tasmāt sa procyate viṣṇur viśer dhātoḥ praveśanāt

3.1.45

सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश् च । इन्द्रश् च यो यस् त्रिदशेशभूतो विष्णोर् अशेषास् तु विभूतयस् ताः

sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaś ca / indraś ca yo yas tridaśeśabhūto viṣṇor aśeṣās tu vibhūtayas tāḥ

3.1.46