पराशर उवाच —

उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः

uttaraṃ yat samudrasya himādreś caiva dakṣiṇam / varṣaṃ tad bhārataṃ nāma bhāratī yatra saṃtatiḥ

2.3.1

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो ऽस्य महामुने । कर्मभूमिर् इयं स्वर्गम् अपवर्गं च गच्छताम्

navayojanasāhasro vistāro 'sya mahāmune / karmabhūmir iyaṃ svargam apavargaṃ ca gacchatām

2.3.2

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश् च पारियात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ / vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ

2.3.3

अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिम् अस्मात् प्रयान्ति च । तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्य् अतः पुरुषा मुने

ataḥ saṃprāpyate svargo muktim asmāt prayānti ca / tiryaktvaṃ narakaṃ cāpi yānty ataḥ puruṣā mune

2.3.4

इतः स्वर्गश् च मोक्षश् च मध्यं चान्तश् च गम्यते । न खल्व् अन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते

itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṃ cāntaś ca gamyate / na khalv anyatra martyānāṃ karma bhūmau vidhīyate

2.3.5

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय । इन्द्रद्वीपः कसेरुश् च ताम्रपर्णो गभस्तिमान्

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya / indradvīpaḥ kaseruś ca tāmraparṇo gabhastimān

2.3.6

नागद्वीपस् तथा सौम्यो गान्धर्वस् त्व् अथ वारुणः । अयं तु नवमस् तेषां द्वीपः सागरसंवृतः

nāgadvīpas tathā saumyo gāndharvas tv atha vāruṇaḥ / ayaṃ tu navamas teṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ

2.3.7

योजनानां सहस्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः

yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt / pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ sthitāḥ

2.3.8

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च भागशः । इज्यायुधवणिज्याद्यैर् वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ / ijyāyudhavaṇijyādyair vartayanto vyavasthitāḥ

2.3.9

शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः । वेदस्मृतिमुखाश् चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने

śatadrūcandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ / vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune

2.3.10

नर्मदासुरसाद्याश् च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः । तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसंभवाः

narmadāsurasādyāś ca nadyo vindhyādrinirgatāḥ / tāpīpayoṣṇīnirvindhyāpramukhā ṛkṣasaṃbhavāḥ

2.3.11

गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास् तथा । सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇyādikās tathā / sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ

2.3.12

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामा ऋषिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ / trisāmā ṛṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ

2.3.13

ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः । आसां नद्युपनद्यश् च सन्त्य् अन्याश् च सहस्रशः

ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasaṃbhavāḥ / āsāṃ nadyupanadyaś ca santy anyāś ca sahasraśaḥ

2.3.14

तास्व् इमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेशादिकाश् चैव कामरूपनिवासिनः

tāsv ime kurupāñcālā madhyadeśādayo janāḥ / pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ

2.3.15

पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणाद्याश् च कृत्स्नशः । तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास् तथार्बुदाः

puṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇādyāś ca kṛtsnaśaḥ / tathāparāntāḥ saurāṣṭrāḥ śūrābhīrās tathārbudāḥ

2.3.16

कारूषा मालवाश् चैव पारियात्रनिवासिनः । सौवीराः सैन्धवा हूणाः साल्वाः शाकलवासिनः

kārūṣā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ / sauvīrāḥ saindhavā hūṇāḥ sālvāḥ śākalavāsinaḥ

2.3.17

मद्रा रामास् तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस् तथा । आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः

madrā rāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā / āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti saritāṃ sadā / samīpato mahābhāgā hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ

2.3.18

चत्वारि भारते वर्षे युगान्य् अत्र महामुने । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चान्यत्र न क्वचित्

catvāri bhārate varṣe yugāny atra mahāmune / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś cānyatra na kvacit

2.3.19

तपस् तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थम् आदरात्

tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ / dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt

2.3.20

पुरुषैर् यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते । यज्ञैर् यज्ञमयो विष्णुर् अन्यद्वीपेषु चान्यथा

puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate / yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā

2.3.21

अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने । यतो हि कर्मभूर् एषा ह्य् अतो ऽन्या भोगभूमयः

atrāpi bhārataṃ śreṣṭhaṃ jambūdvīpe mahāmune / yato hi karmabhūr eṣā hy ato 'nyā bhogabhūmayaḥ

2.3.22

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैर् अपि सत्तम । कदाचिल् लभते जन्तुर् मानुष्यं पुण्यसंचयात्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrair api sattama / kadācil labhate jantur mānuṣyaṃ puṇyasaṃcayāt

2.3.23

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास् तु ये भारतभूमिभागे । स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्

gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge / svargāpavargāspadahetubhūte bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt

2.3.24

कर्माण्य् असंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे । अवाप्य तां कर्ममहीम् अनन्ते तस्मिंल् लयं ये त्व् अमलाः प्रयान्ति

karmāṇy asaṃkalpitatatphalāni saṃnyasya viṣṇau paramātmarūpe / avāpya tāṃ karmamahīm anante tasmiṃl layaṃ ye tv amalāḥ prayānti

2.3.25

जानीम नैतत् क्व वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् । प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः

jānīma naitat kva vayaṃ vilīne svargaprade karmaṇi dehabandham / prāpsyāma dhanyāḥ khalu te manuṣyā ye bhārate nendriyaviprahīnāḥ

2.3.26

नववर्षं तु मैत्रेय जम्बूद्वीपम् इदं मया । लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं तव

navavarṣaṃ tu maitreya jambūdvīpam idaṃ mayā / lakṣayojanavistāraṃ saṃkṣepāt kathitaṃ tava

2.3.27

जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः । मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर् बहिः

jambūdvīpaṃ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ / maitreya valayākāraḥ sthitaḥ kṣārodadhir bahiḥ

2.3.28