पराशर उवाच —

क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः । संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ / saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ

2.4.1

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः । स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ / sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ

2.4.2

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरः

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai / jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaraḥ

2.4.3

सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते

sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca / dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te

2.4.4

पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा । आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च

pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā / ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca

2.4.5

मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम

maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ / saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama

2.4.6

गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दुन्दुभिस् तथा । सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः

gomedaś caiva candraś ca nārado dundubhis tathā / somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ

2.4.7

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः । वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ / vasanti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ

2.4.8

तेषु पुण्या जनपदाश् चिराच् च म्रियते जनः । नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्

teṣu puṇyā janapadāś cirāc ca mriyate janaḥ / nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat

2.4.9

तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः । नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः

teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ / nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ

2.4.10

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः । अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः

anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ / amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ

2.4.11

एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथितास् तव । क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः । ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते

ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitās tava / kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ / tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te

2.4.12

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज । न त्व् एवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु

apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija / na tv evāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu

2.4.13

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते । प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ् शाकद्वीपान्तिकेषु वै

tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate / plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai

2.4.14

पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः । धर्मः पञ्चस्व् अथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः

pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ / dharmaḥ pañcasv athaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ

2.4.15

वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् निबोध वदामि ते

varṇāś ca tatra catvāras tān nibodha vadāmi te

2.4.16

आर्यकाः कुरराश् चैव विविंशा भाविनश् च ये । विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तम

āryakāḥ kurarāś caiva viviṃśā bhāvinaś ca ye / viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattama

2.4.17

जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस् तरुः । प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṃs taruḥ / plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama

2.4.18

इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः । सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः

ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ / somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ

2.4.19

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ / tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā

2.4.20

इत्य् एष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः । संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय

ity eṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ / saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me niśāmaya

2.4.21

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुताञ् छृणु । येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै

śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutāñ chṛṇu / yeṣāṃ tu nāmasaṃjñāni sapta varṣāṇi tāni vai

2.4.22

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा । वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च महामुने

śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā / vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca mahāmune

2.4.23

शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः

śālmalena samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ / vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ

2.4.24

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ / varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ

2.4.25

कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयश् च बलाहकः । द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः

kumudaś connataś caiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ / droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ

2.4.26

कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा । ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु

kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā / kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu

2.4.27

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी । निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः

yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī / nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ

2.4.28

श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा । वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम् । सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै

śvetaṃ ca haritaṃ caiva jīmūtaṃ rohitaṃ tathā / vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ cātiśobhanam / saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai

2.4.29

शाल्मले ये तु वर्णाश् च वसन्त्य् एते महामुने । कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक्

śālmale ye tu varṇāś ca vasanty ete mahāmune / kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak

2.4.30

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम् । भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् । वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्विनो यज्ञसंस्थितम्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam / bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam / vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvino yajñasaṃsthitam

2.4.31

देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोरमे । शाल्मलिश् च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः

devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanorame / śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāma nirvṛtikārakaḥ

2.4.32

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । विस्ताराच् छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ / vistārāc chālmalasyaiva samena tu samantataḥ

2.4.33

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः । शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ / śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ

2.4.34

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान् शृणुष्व तान्

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrān śṛṇuṣva tān

2.4.35

उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः । प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नामा वर्षपद्धतिः

udbhido veṇumāṃś caiva svairatho lambano dhṛtiḥ / prabhākaro 'tha kapilas tannāmā varṣapaddhatiḥ

2.4.36

तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः । तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः

tasyāṃ vasanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ / tathaiva devagandharvayakṣakiṃpuruṣādayaḥ

2.4.37

वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः । दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश् च महामुने

varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ / daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune

2.4.38

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ

2.4.39

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते । तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् । यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम्

yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te / tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam / yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam

2.4.40

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा । कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः

vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣpavāṃs tathā / kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ

2.4.41

वर्षाचलास् तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने । नद्यश् च सप्त तासां तु शृणु नामान्य् अनुक्रमात्

varṣācalās tu saptaite tatra dvīpe mahāmune / nadyaś ca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmāny anukramāt

2.4.42

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा । विद्युद् अम्भा मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः

dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā / vidyud ambhā mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ

2.4.43

अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः । कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम्

anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ / kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam

2.4.44

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः । घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः

tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ / ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ

2.4.45

क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान् । कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः

krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṃ cāparo mahān / kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ

2.4.46

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः । तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः

krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ / tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ

2.4.47

कुशलो मनुगश् चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः । मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता मुने

kuśalo manugaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ / muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā mune

2.4.48

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः । वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु

tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ / varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

2.4.49

क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः । चतुर्थो रत्नशैलश् च स्वाहिनी हयसंनिभः

krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ / caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasaṃnibhaḥ

2.4.50

दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् । दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् । द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा

divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān / dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam / dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā

2.4.51

वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च । निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः

varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca / nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ

2.4.52

पुष्कराः पुष्कला धन्यास् तिष्याख्याश् च महामुने । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः

puṣkarāḥ puṣkalā dhanyās tiṣyākhyāś ca mahāmune / brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ

2.4.53

ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः । सप्त प्रधानाः शतशस् तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः

te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ / sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ

2.4.54

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा । ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā / khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ

2.4.55

अत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः । यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ

atrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ / yāgai rudrasvarūpastha ijyate yajñasaṃnidhau

2.4.56

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु । आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu / āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ

2.4.57

दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने

dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ / krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena mahāmune

2.4.58

शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः । सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः

śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ / saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ

2.4.59

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीचकः । कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः

jaladaś ca kumāraś ca sukumāro maṇīcakaḥ / kusumodaḥ sumodākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ

2.4.60

तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात् । तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः

tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt / tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakāriṇaḥ

2.4.61

पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः । तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विज । आम्बिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः

pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ / tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvija / āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ

2.4.62

शाकस् तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । यत्पत्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः

śākas tatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ / yatpatravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ

2.4.63

तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः

tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ / nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ

2.4.64

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या । इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā / ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā

2.4.65

अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने । महीधरास् तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः

anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo mahāmune / mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ

2.4.66

ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः । वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम्

tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ / varṣeṣu te janapadāḥ svargād abhyetya medinīm

2.4.67

धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संघर्षः परस्परम् । मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु

dharmahānir na teṣv asti na saṃgharṣaḥ parasparam / maryādāvyutkramo vāpi teṣu deśeṣu saptasu

2.4.68

मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा । मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते । वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रास् तेषां तु मन्दगाः

magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā / magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te / vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrās teṣāṃ tu mandagāḥ

2.4.69

शाकद्वीपे तु तैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने । यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः

śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo mune / yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ

2.4.70

शाकद्वीपस् तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः । शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः

śākadvīpas tu maitreya kṣīrodena samantataḥ / śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ

2.4.71

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः । द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः

kṣīrābdhiḥ sarvato brahman puṣkarākhyena veṣṭitaḥ / dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ

2.4.72

पुष्करे सवनस्यापि महावीरो ऽभवत् सुतः । धातकिश् च तयोस् तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते । महावीरं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम्

puṣkare savanasyāpi mahāvīro 'bhavat sutaḥ / dhātakiś ca tayos tatra dve varṣe nāmacihnite / mahāvīraṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam

2.4.73

एकश् चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः । मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः

ekaś cātra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ / mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ

2.4.74

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः । तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ / tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

2.4.75

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव । स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva / sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ mune

2.4.76

वलयाकारम् एकैकं तयोर् वर्षं तथा गिरिः

valayākāram ekaikaṃ tayor varṣaṃ tathā giriḥ

2.4.77

दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः । निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः

daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ / nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ

2.4.78

अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तां न वध्यवधकौ द्विज । नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च

adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvija / nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādiko na ca

2.4.79

महावीरं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः । मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम्

mahāvīraṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ / mānasottaraśailasya devadaityādisevitam

2.4.80

सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते । न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते

satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite / na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite

2.4.81

तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः

tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ

2.4.82

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् । त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत्

varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam / trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca yat

2.4.83

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गो ऽयम् उत्तमः । सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः । पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने

varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargo 'yam uttamaḥ / sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ / puṣkare dhātakīṣaṇḍe mahāvīre ca vai mune

2.4.84

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् । तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam / tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ

2.4.85

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः । समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ / samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā

2.4.86

एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः । द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ

evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ / dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau

2.4.87

पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै । न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते

payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai / nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate

2.4.88

स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा । तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तम

sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā / tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattama

2.4.89

अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च । उदयास्तमयेष्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca / udayāstamayeṣv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

2.4.90

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै । अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni vai / apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune

2.4.91

भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् । षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि

bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam / ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi

2.4.92

स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते ऽलोकसंस्थितिः । द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता

svādūdakasya purato dṛśyate 'lokasaṃsthitiḥ / dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā

2.4.93

लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः । उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य् अचलो हि सः

lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ / ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇy acalo hi saḥ

2.4.94

ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् । तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam / tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam

2.4.95

पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी महामुने । सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा

pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī mahāmune / sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā

2.4.96

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā / ādhārabhūtā sarveṣāṃ maitreya jagatām iti

2.4.97