पराशर उवाच —

विस्तार एष कथितः पृथिव्या भवतो मया । सप्ततिस् तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायो ऽपि कथ्यते

vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā / saptatis tu sahasrāṇi dvijocchrāyo 'pi kathyate

2.5.1

दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तम । अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत् । महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम्

daśasāhasram ekaikaṃ pātālaṃ munisattama / atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat / mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam

2.5.2

शुक्लकृष्णारुणाः पीताः शर्कराः शैलकाञ्चनाः । भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासादशोभिताः

śuklakṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāñcanāḥ / bhūmayo yatra maitreya varaprāsādaśobhitāḥ

2.5.3

तेषु दानवदैतेयजातयः शतसंघशः । निवसन्ति महानागजातयश् च महामुने

teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śatasaṃghaśaḥ / nivasanti mahānāgajātayaś ca mahāmune

2.5.4

स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालाभ्यागतो दिवि

svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ / prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi

2.5.5

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागाभरणभूषासु पातालं केन तत्समम्

āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ / nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam

2.5.6

दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते

daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite / pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate

2.5.7

दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम् । शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam / śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam

2.5.8

भक्ष्यभोज्यमहापानमुदितैर् अतिभोगिभिः । यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः

bhakṣyabhojyamahāpānamuditair atibhogibhiḥ / yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ

2.5.9

वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः । पुंस्कोकिलाभिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च

vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ / puṃskokilābhilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca

2.5.10

भूषणान्य् अतिशुभ्राणि गन्धाढ्यं चानुलेपनम् । वीणावेणुमृदङ्गानां स्वनास् तूर्याणि च द्विज

bhūṣaṇāny atiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam / vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ svanās tūryāṇi ca dvija

2.5.11

एतान्य् अन्यानि चोदारभाग्यभोग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः

etāny anyāni codārabhāgyabhogyāni dānavaiḥ / daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ

2.5.12

पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः । शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः

pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ / śeṣākhyā yadguṇān vaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ

2.5.13

यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः । सहस्रशिरसा व्यक्तस्वस्तिकामलभूषणः

yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ / sahasraśirasā vyaktasvastikāmalabhūṣaṇaḥ

2.5.14

फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः । सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतो ऽसुरान्

phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ / sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān

2.5.15

मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः । किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निः श्वेत इवाचलः

madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ / kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ

2.5.16

नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः । साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिर् इवोन्नतः

nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ / sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivonnataḥ

2.5.17

लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुसलम् उत्तमम् । उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया

lāṅgalāsaktahastāgro bibhran musalam uttamam / upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā

2.5.18

कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः । संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम्

kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ / saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam

2.5.19

स बिभ्रच् छेखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम् । आस्ते पातालमूलस्थः शेषो ऽशेषसुरार्चितः

sa bibhrac chekharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam / āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ

2.5.20

तस्य वीर्यं प्रभावश् च स्वरूपं रूपम् एव च । न हि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि

tasya vīryaṃ prabhāvaś ca svarūpaṃ rūpam eva ca / na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api

2.5.21

यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा । आस्ते कुसुममालेव कस् तद्वीर्यं वदिष्यति

yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā / āste kusumamāleva kas tadvīryaṃ vadiṣyati

2.5.22

यदा विजृम्भते ऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः । तदा चलति भूर् एषा साद्रितोया सकानना

yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ / tadā calati bhūr eṣā sādritoyā sakānanā

2.5.23

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगचारणाः । नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तो ऽयम् अव्ययः

gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kiṃnaroragacāraṇāḥ / nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānanto 'yam avyayaḥ

2.5.24

यस्य नागवधूहस्तैर् लेपितं हरिचन्दनम् । मुहुः श्वासानिलापास्तं याति दिक्षूदवासताम्

yasya nāgavadhūhastair lepitaṃ haricandanam / muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikṣūdavāsatām

2.5.25

यम् आराध्य पुराणर्षिर् गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः । ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम्

yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṃṣi tattvataḥ / jñātavān sakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam

2.5.26

तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही । बिभर्ति मालां लोकानां सदेवासुरमानुषाम्

teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī / bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām

2.5.27