पराशर उवाच —

ततश् च नरकान् विप्र भुवो ऽधः सलिलस्य च । पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् छृणुष्व महामुने

tataś ca narakān vipra bhuvo 'dhaḥ salilasya ca / pāpino yeṣu pātyante tāñ chṛṇuṣva mahāmune

2.6.1

रौरवः सूकरो रोधस् तालो विशसनस् तथा । महाज्वालस् तप्तकुम्भो लवणो ऽथ विलोहितः

rauravaḥ sūkaro rodhas tālo viśasanas tathā / mahājvālas taptakumbho lavaṇo 'tha vilohitaḥ

2.6.2

रुधिराम्भो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश् च दारुणः

rudhirāmbho vaitaraṇī kṛmiśaḥ kṛmibhojanaḥ / asipatravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ

2.6.3

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्य् अधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश् च तमश् चावीचिर् एव च

tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ / saṃdaṃśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca

2.6.4

श्वभोजनो ऽथाप्रतिष्ठो अवीचिश् च तथापरः । इत्य् एवमादयश् चान्ये नरका भृशदारुणाः

śvabhojano 'thāpratiṣṭho avīciś ca tathāparaḥ / ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ

2.6.5

यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः । पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास् तु ये

yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgnibhayadāyinaḥ / patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratās tu ye

2.6.6

कूटसाक्षी तथासम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् । यश् चान्यद् अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम्

kūṭasākṣī tathāsamyak pakṣapātena yo vadet / yaś cānyad anṛtaṃ vakti sa naro yāti rauravam

2.6.7

भ्रूणहा गुरुहन्ता च गोघ्नश् च मुनिसत्तम । यान्ति ते नरकं रोधं यश् चोच्छ्वासनिरोधकः

bhrūṇahā guruhantā ca goghnaś ca munisattama / yānti te narakaṃ rodhaṃ yaś cocchvāsanirodhakaḥ

2.6.8

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे । प्रयाति नरके यश् च तैः संसर्गम् उपैति वै

surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca sūkare / prayāti narake yaś ca taiḥ saṃsargam upaiti vai

2.6.9

राजन्यवैश्यहा ताले तथैव गुरुतल्पगः । तप्तकुम्भे स्वसागामी हन्ति राजभटांश् च यः

rājanyavaiśyahā tāle tathaiva gurutalpagaḥ / taptakumbhe svasāgāmī hanti rājabhaṭāṃś ca yaḥ

2.6.10

साध्वीविक्रयकृद् बन्धपालः केसरिविक्रयी । तप्तलोहे पतन्त्य् एते यश् च भक्तं परित्यजेत्

sādhvīvikrayakṛd bandhapālaḥ kesarivikrayī / taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṃ parityajet

2.6.11

स्नुषां सुतां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते । अवमन्ता गुरूणां यो यश् चाक्रोष्टा नराधमः

snuṣāṃ sutāṃ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate / avamantā gurūṇāṃ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ

2.6.12

वेददूषयिता यश् च वेदविक्रयकश् च यः । अगम्यगामी यश् च स्यात् ते यान्ति लवणं द्विज

vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ / agamyagāmī yaś ca syāt te yānti lavaṇaṃ dvija

2.6.13

चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस् तथा

cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā

2.6.14

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः । स याति कृमिभक्षे वै कृमिशे च दुरिष्टकृत्

devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ / sa yāti kṛmibhakṣe vai kṛmiśe ca duriṣṭakṛt

2.6.15

पितृदेवातिथीन् यस् तु पर्यश्नाति नराधमः । लालाभक्षे स यात्य् उग्रे शरकर्ता च वेधके

pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ / lālābhakṣe sa yāty ugre śarakartā ca vedhake

2.6.16

करोति कर्णिनो यश् च यश् च खड्गादिकृन् नरः । प्रयान्त्य् एते विशसने नरके भृशदारुणे

karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ / prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe

2.6.17

असत्प्रतिग्रहीता तु नरके यात्य् अधोमुखे । अयाज्ययाजकस् तत्र तथा नक्षत्रसूचकः

asatpratigrahītā tu narake yāty adhomukhe / ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ

2.6.18

वेगी पूयवहं चैको याति मिष्टान्नभुङ् नरः

vegī pūyavahaṃ caiko yāti miṣṭānnabhuṅ naraḥ

2.6.19

लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च । विक्रेता ब्राह्मणो याति तम् एव नरकं द्विज

lākṣāmāṃsarasānāṃ ca tilānāṃ lavaṇasya ca / vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṃ dvija

2.6.20

मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहंगमान् । पोषयन् नरकं याति तम् एव द्विजसत्तम

mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṃgamān / poṣayan narakaṃ yāti tam eva dvijasattama

2.6.21

रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस् तथा । सूची माहिषिकश् चैव पर्वगामी च यो द्विजः

raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā / sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ

2.6.22

अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर् ग्रामयाजकः । रुधिरान्धे पतन्त्य् एते सोमं विक्रीणते च ये

agāradāhī mitraghnaḥ śākunir grāmayājakaḥ / rudhirāndhe patanty ete somaṃ vikrīṇate ca ye

2.6.23

मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः

madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ

2.6.24

धनयौवनमत्तास् तु मर्यादाभेदिनो हि ये । ते कृष्णे यान्त्य् अशौचाश् च कुहकाजीविनश् च ये

dhanayauvanamattās tu maryādābhedino hi ye / te kṛṣṇe yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye

2.6.25

असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः । औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै

asipatravanaṃ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ / aurabhriko mṛgavyādho vahnijvāle patanti vai

2.6.26

यान्त्य् एते द्विज तत्रैव यश् चापाकेषु वह्निदः

yānty ete dvija tatraiva yaś cāpākeṣu vahnidaḥ

2.6.27

व्रतेषु लोपको यश् च स्वाश्रमाद् विच्युतश् च यः । संदंशयातनामध्ये पततस् ताव् उभाव् अपि

vrateṣu lopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ / saṃdaṃśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api

2.6.28

दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रैर् अध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने

divā svapneṣu skandante ye narā brahmacāriṇaḥ / putrair adhyāpitā ye ca te patanti śvabhojane

2.6.29

एते चान्ये च नरकाः शतशो ऽथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः

ete cānye ca narakāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ

2.6.30

तथैव पापान्य् एतानि तथान्यानि सहस्रशः । भुज्यन्ते यानि पुरुषैर् नरकान्तरगोचरैः

tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ / bhujyante yāni puruṣair narakāntaragocaraiḥ

2.6.31

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते

varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvanti ye narāḥ / karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te

2.6.32

अधःशिरोभिर् दृश्यन्ते नारकैर् दिवि देवताः । देवाश् चाधोमुखान् सर्वान् अधः पश्यन्ति नारकान्

adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ / devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān

2.6.33

स्थावराः कृमयो ऽब्जाश् च पक्षिणः पशवो नराः । धार्मिकास् त्रिदशास् तद्वन् मोक्षिणश् च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ kṛmayo 'bjāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ / dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam

2.6.34

सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास् तथा । सर्वे ह्य् एते महाभाग यावन् मुक्तिसमाश्रयाः

sahasrabhāgaprathamā dvitīyānukramās tathā / sarve hy ete mahābhāga yāvan muktisamāśrayāḥ

2.6.35

यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः । पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः

yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ / pāpakṛd yāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ

2.6.36

पापानाम् अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा । तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः

pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā / tathā tathaiva saṃsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ

2.6.37

पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्य् अल्पे च तद्विदः । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः

pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ / prāyaścittāni maitreya jaguḥ svāyaṃbhuvādayaḥ

2.6.38

प्रायश्चित्तान्य् अशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषाम् अशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्

prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai / yāni teṣām aśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param

2.6.39

कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्

kṛte pāpe 'nutāpo vai yasya puṃsaḥ prajāyate / prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ harisaṃsmaraṇaṃ param

2.6.40

प्रातर् निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् । नारायणम् अवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः

prātar niśi tathā saṃdhyāmadhyāhnādiṣu saṃsmaran / nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayaṃ naraḥ

2.6.41

विष्णुसंस्मरणात् क्षीणसमस्तक्लेशसंचयः । मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस् तस्य विघ्नो ऽनुमीयते

viṣṇusaṃsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasaṃcayaḥ / muktiṃ prayāti svargāptis tasya vighno 'numīyate

2.6.42

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम्

vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu / tasyāntarāyo maitreya devendratvādikaṃ phalam

2.6.43

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजम् अनुत्तमम्

kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāvṛttilakṣaṇam / kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam

2.6.44

तस्माद् अहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने । न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः

tasmād aharniśaṃ viṣṇuṃ saṃsmaran puruṣo mune / na yāti narakaṃ śuddhaḥ saṃkṣīṇākhilapātakaḥ

2.6.45

मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस् तद्विपर्ययः । नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम

manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ / narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijottama

2.6.46

वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च । कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः

vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodbhavāya ca / kopāya ca yatas tasmād vastu vastvātmakaṃ kutaḥ

2.6.47

तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते । तद् एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते

tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate / tad eva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate

2.6.48

तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित् सुखात्मकम् । मनसः परिणामो ऽयं सुखदुःखादिलक्षणः

tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcit sukhātmakam / manasaḥ pariṇāmo 'yaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ

2.6.49

ज्ञानम् एव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकम् इदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम्

jñānam eva paraṃ brahma jñānaṃ bandhāya ceṣyate / jñānātmakam idaṃ viśvaṃ na jñānād vidyate param

2.6.50

विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानम् एवोपधारय

vidyāvidyeti maitreya jñānam evopadhāraya

2.6.51

एवम् एतन् मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः । पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज

evam etan mayākhyātaṃ bhavato maṇḍalaṃ bhuvaḥ / pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvija

2.6.52

समुद्राः पर्वताश् चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः । संक्षेपात् सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि

samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ / saṃkṣepāt sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

2.6.53