मैत्रेय उवाच —

कथितं भवता ब्रह्मन् ममैतद् अखिलं त्वया । भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने

kathitaṃ bhavatā brahman mamaitad akhilaṃ tvayā / bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmy ahaṃ mune

2.7.1

तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथातथम् । समाचक्ष्व महाभाग मह्यं त्वं परिपृच्छते

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathātatham / samācakṣva mahābhāga mahyaṃ tvaṃ paripṛcchate

2.7.2

पराशर उवाच —

रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते । ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता

ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate / sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā

2.7.3

यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् । नभस् तावत्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalāt / nabhas tāvatpramāṇaṃ vai vyāsamaṇḍalato dvija

2.7.4

भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् । लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम्

bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ maitreya maṇḍalam / lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam

2.7.5

पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate

2.7.6

द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः

dve lakṣe cottare brahman budho nakṣatramaṇḍalāt / tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ

2.7.7

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ / lakṣadvaye tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ

2.7.8

सौरिर् बृहस्पतेश् चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तम

saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ / saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottama

2.7.9

ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः

ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ / meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ

2.7.10

त्रैलोक्यम् एतत् कथितम् उत्सेधेन महामुने । इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता

trailokyam etat kathitam utsedhena mahāmune / ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā

2.7.11

ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । एकयोजनकोटी तु महर्लोको ऽभिधीयते

dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ / ekayojanakoṭī tu maharloko 'bhidhīyate

2.7.12

द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाद्याः कथिता मैत्रेयामलचेतसः

dve koṭī tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ / sanandanādyāḥ kathitā maitreyāmalacetasaḥ

2.7.13

चतुर्गुणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतः । वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः

caturguṇottare cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtaḥ / vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ

2.7.14

षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते । अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः

ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate / apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ

2.7.15

पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरो ऽस्य मयोदितः

pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam / sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistaro 'sya mayoditaḥ

2.7.16

भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम

bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam / bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattama

2.7.17

ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सो ऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः

dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa / svarlokaḥ so 'pi gadito lokasaṃsthānacintakaiḥ

2.7.18

त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते । जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम्

trailokyam etat kṛtakaṃ maitreya paripaṭhyate / janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam

2.7.19

कृतकाकृतयोर् मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽत्यन्तं न विनश्यति

kṛtakākṛtayor madhye maharloka iti smṛtaḥ / śūnyo bhavati kalpānte yo 'tyantaṃ na vinaśyati

2.7.20

एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास् तव । पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः

ete sapta mayā lokā maitreya kathitās tava / pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ

2.7.21

एतद् अण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वम् अधस् तथा । कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्

etad aṇḍakaṭāhena tiryak cordhvam adhas tathā / kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam

2.7.22

दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयाण्डं च तद् वृतम् । सर्वो ऽम्बुपरिधानो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः

daśottareṇa payasā maitreyāṇḍaṃ ca tad vṛtam / sarvo 'mbuparidhāno 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ

2.7.23

वह्निश् च वायुना वायुर् मैत्रेय नभसा वृतः । भूतादिना नभः सो ऽपि महता परिवेष्टितः । दशोत्तराण्य् अशेषाणि मैत्रेयैतानि सप्त वै

vahniś ca vāyunā vāyur maitreya nabhasā vṛtaḥ / bhūtādinā nabhaḥ so 'pi mahatā pariveṣṭitaḥ / daśottarāṇy aśeṣāṇi maitreyaitāni sapta vai

2.7.24

महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं वापि विद्यते

mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam / anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ vāpi vidyate

2.7.25

तद् अनन्तम् असंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः । हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने

tad anantam asaṃkhyātapramāṇaṃ cāpi vai yataḥ / hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune

2.7.26

अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च । ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च

aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca / īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca

2.7.27

दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् अपि । प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः

dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān api / pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ

2.7.28

प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभूतया । विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ

pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhūtayā / viṣṇuśaktyā mahābuddhe vṛtau saṃśrayadharmiṇau

2.7.29

तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च । क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते

tayoḥ saiva pṛthagbhāvakāraṇaṃ saṃśrayasya ca / kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle mahāmate

2.7.30

यथा सक्तं जले वातो बिभर्ति कणिकाशतम् । शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम्

yathā saktaṃ jale vāto bibharti kaṇikāśatam / śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam

2.7.31

यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः । आदिबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः

yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ / ādibījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ

2.7.32

प्रभवन्ति ततस् तेभ्यः संभवन्त्य् अपरे द्रुमाः । ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता मुने

prabhavanti tatas tebhyaḥ saṃbhavanty apare drumāḥ / te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā mune

2.7.33

एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः । विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः । तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां च पुत्राणाम् अपरे सुताः

evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ / viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ / tebhyaś ca putrās teṣāṃ ca putrāṇām apare sutāḥ

2.7.34

बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः । भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा

bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ / bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā

2.7.35

संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः । तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः

saṃnidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ / tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ

2.7.36

व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा । काण्डकोषस् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलाः

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ patrāṅkurau tathā / kāṇḍakoṣas tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulāḥ

2.7.37

तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः । प्ररोहहेतुसामग्रीम् आसाद्य मुनिसत्तम

tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ / prarohahetusāmagrīm āsādya munisattama

2.7.38

तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः । विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै

tathā karmasv anekeṣu devādyāḥ samavasthitāḥ / viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai

2.7.39

स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् । जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिंश् च लयम् एष्यति

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat / jagac ca yo yatra cedaṃ yasmiṃś ca layam eṣyati

2.7.40

तद् ब्रह्म तत् परं धाम सदसत्परमं पदम् । यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम्

tad brahma tat paraṃ dhāma sadasatparamaṃ padam / yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram

2.7.41

स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः । तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति

sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ / tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati

2.7.42

कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् । स्रुगादि यत् साधनम् अप्य् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति वै

kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat / srugādi yat sādhanam apy aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti vai

2.7.43