पराशर उवाच —

व्याख्यातम् एतद् ब्रह्माण्डसंस्थानं तव सुव्रत । ततः प्रमाणसंस्थाने सूर्यादीनां शृणुष्व मे

vyākhyātam etad brahmāṇḍasaṃsthānaṃ tava suvrata / tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva me

2.8.1

योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव । ईषादण्डस् तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम

yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava / īṣādaṇḍas tathaivāsya dviguṇo munisattama

2.8.2

सार्धकोटिस् तथा सप्त नियुतान्य् अधिकानि वै । योजनानां तु तस्याक्षस् तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

sārdhakoṭis tathā sapta niyutāny adhikāni vai / yojanānāṃ tu tasyākṣas tatra cakraṃ pratiṣṭhitam

2.8.3

त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्य् अक्षयात्मके । संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminy akṣayātmake / saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam

2.8.4

चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः । पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते

catvāriṃśat sahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ / pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate

2.8.5

अक्षप्रमाणम् उभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः । ह्रस्वो ऽक्षस् तद्युगार्धं च ध्रुवाधारो रथस्य वै । द्वितीये ऽक्षे तु तच् चक्रं संस्थितं मानसाचले

akṣapramāṇam ubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ / hrasvo 'kṣas tadyugārdhaṃ ca dhruvādhāro rathasya vai / dvitīye 'kṣe tu tac cakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale

2.8.6

हयाश् च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु । गायत्री च बृहत्य् उष्णिग् जगती त्रिष्टुब् एव च । अनुष्टुप् पङ्क्तिर् इत्य् उक्ताश् छन्दांसि हरयो रवेः

hayāś ca sapta chandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu / gāyatrī ca bṛhaty uṣṇig jagatī triṣṭub eva ca / anuṣṭup paṅktir ity uktāś chandāṃsi harayo raveḥ

2.8.7

मानसोत्तरशैले तु पूर्वतो वासवी पुरी । दक्षिणेन यमस्यान्या प्रतीच्यां वरुणस्य च । उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु

mānasottaraśaile tu pūrvato vāsavī purī / dakṣiṇena yamasyānyā pratīcyāṃ varuṇasya ca / uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

2.8.8

वस्वोकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा । पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य च विभावरी

vasvokasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā / purī sukhā jaleśasya somasya ca vibhāvarī

2.8.9

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुर् इव सर्पति । मैत्रेय भगवान् भानुर् ज्योतिषां चक्रसंयुतः

kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣur iva sarpati / maitreya bhagavān bhānur jyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ

2.8.10

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान् रविः । देवयानः परः पन्था योगिनां क्लेशसंक्षये

ahorātravyavasthānakāraṇaṃ bhagavān raviḥ / devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye

2.8.11

दिवसस्य रविर् मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः । सर्वद्वीपेषु मैत्रेय निशार्धस्य च संमुखः

divasasya ravir madhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ / sarvadvīpeṣu maitreya niśārdhasya ca saṃmukhaḥ

2.8.12

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे । दिशास्व् अशेषासु तथा मैत्रेय विदिशासु च

udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe / diśāsv aśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca

2.8.13

यैर् यत्र दृश्यते भास्वान् स तेषाम् उदयः स्मृतः । तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः

yair yatra dṛśyate bhāsvān sa teṣām udayaḥ smṛtaḥ / tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ

2.8.14

नैवास्तमनम् अर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

naivāstamanam arkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ / udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ

2.8.15

शक्रादीनां पुरे तिष्ठन् स्पृशत्य् एष पुरत्रयम् । विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस् त्रीन् कोणान् द्वे पुरे तथा

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśaty eṣa puratrayam / vikarṇau dvau vikarṇasthas trīn koṇān dve pure tathā

2.8.16

उदितो वर्धमानाभिर् आमध्याह्नात् तपन् रविः । ततः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिर् अस्तं नियच्छति

udito vardhamānābhir āmadhyāhnāt tapan raviḥ / tataḥ paraṃ hrasantībhir gobhir astaṃ niyacchati

2.8.17

उदयास्तमनाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ । यावत् पुरस्तात् तपति तावत् पृष्ठे च पार्श्वयोः

udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau / yāvat purastāt tapati tāvat pṛṣṭhe ca pārśvayoḥ

2.8.18

ऋते ऽमरगिरेर् मेरोर् उपरि ब्रह्मणः सभाम् । ये ये मरीचयो ऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम् । ते ते निरस्तास् तद्भासा प्रतीपम् उपयान्ति वै

ṛte 'maragirer meror upari brahmaṇaḥ sabhām / ye ye marīcayo 'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām / te te nirastās tadbhāsā pratīpam upayānti vai

2.8.19

तस्माद् दिश्य् उत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि । सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुर् उत्तरतो यतः

tasmād diśy uttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi / sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ merur uttarato yataḥ

2.8.20

प्रभा विवस्वतो रात्राव् अस्तं गच्छति भास्करे । विशत्य् अग्निम् अतो रात्रौ वह्निर् दूरात् प्रकाशते

prabhā vivasvato rātrāv astaṃ gacchati bhāskare / viśaty agnim ato rātrau vahnir dūrāt prakāśate

2.8.21

वह्निपादस् तथा भानुं दिनेष्व् आविशति द्विज । अतीव वह्निसंयोगाद् अतः सूर्यः प्रकाशते

vahnipādas tathā bhānuṃ dineṣv āviśati dvija / atīva vahnisaṃyogād ataḥ sūryaḥ prakāśate

2.8.22

तेजसी भास्कराग्नेये प्रकाशोष्णस्वरूपिणी । परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम्

tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī / parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam

2.8.23

दक्षिणोत्तरभूम्यर्धे समुत्तिष्ठति भास्करे । अहोरात्रं विशत्य् अम्भस् तमःप्राकाश्यशीलवत्

dakṣiṇottarabhūmyardhe samuttiṣṭhati bhāskare / ahorātraṃ viśaty ambhas tamaḥprākāśyaśīlavat

2.8.24

आताम्रा हि भवन्त्य् आपो दिवा नक्तप्रवेशनात् । दिनं विशति चैवाम्भो भास्करे ऽस्तम् उपागते । तस्माच् छुक्लीभवन्त्य् आपो नक्तम् अह्नः प्रवेशनात्

ātāmrā hi bhavanty āpo divā naktapraveśanāt / dinaṃ viśati caivāmbho bhāskare 'stam upāgate / tasmāc chuklībhavanty āpo naktam ahnaḥ praveśanāt

2.8.25

एवं पुष्करमध्ये तु यदा याति दिवाकरः । त्रिंशद्भागं तु मेदिन्यास् तदा मौहूर्तिकी गतिः

evaṃ puṣkaramadhye tu yadā yāti divākaraḥ / triṃśadbhāgaṃ tu medinyās tadā mauhūrtikī gatiḥ

2.8.26

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्न् एष दिवाकरः । करोत्य् अहस् तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विज

kulālacakraparyanto bhramann eṣa divākaraḥ / karoty ahas tathā rātriṃ vimuñcan medinīṃ dvija

2.8.27

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यन्तरं द्विज

ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ / tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyantaraṃ dvija

2.8.28

त्रिष्व् एतेष्व् अथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्न् अहोरात्रं ततः समम्

triṣv eteṣv atha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim / prayāti savitā kurvann ahorātraṃ tataḥ samam

2.8.29

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते ऽनुदिनं दिनम्

tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate 'nudinaṃ dinam

2.8.30

ततश् च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठाम् उपागतः । राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायनम्

tataś ca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhām upāgataḥ / rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam

2.8.31

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते । दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते

kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ pravartate / dakṣiṇe prakrame sūryas tathā śīghraṃ pravartate

2.8.32

अतिवेगितया कालं वायुवेगगतिश् चरन् । तस्मात् प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

ativegitayā kālaṃ vāyuvegagatiś caran / tasmāt prakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati

2.8.33

सूर्यो द्वादशभिः शैघ्र्यान् मुहूर्तैर् दक्षिणायने । त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणाम् अह्ना तु चरते द्विज । मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि नक्तम् अष्टादशैश् चरन्

sūryo dvādaśabhiḥ śaighryān muhūrtair dakṣiṇāyane / trayodaśārdham ṛkṣāṇām ahnā tu carate dvija / muhūrtais tāvadṛkṣāṇi naktam aṣṭādaśaiś caran

2.8.34

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति । तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati / tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ

2.8.35

तस्माद् दीर्घेण कालेन भूमिम् अल्पां तु गच्छति । अष्टादशमुहूर्तं यद् उत्तरायणपश्चिमम्

tasmād dīrgheṇa kālena bhūmim alpāṃ tu gacchati / aṣṭādaśamuhūrtaṃ yad uttarāyaṇapaścimam

2.8.36

अहर् भवति तत्रापि चरते मन्दविक्रमः

ahar bhavati tatrāpi carate mandavikramaḥ

2.8.37

त्रयोदशार्धम् अह्नैव ऋक्षाणां चरते रविः । मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश् चरन्

trayodaśārdham ahnaiva ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ / muhūrtais tāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiś caran

2.8.38

अधो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा । मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

adho mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā / mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā

2.8.39

कुलालचक्रनाभिस् तु यथा तत्रैव वर्तते । ध्रुवस् तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते

kulālacakranābhis tu yathā tatraiva vartate / dhruvas tathā hi maitreya tatraiva parivartate

2.8.40

उभयोः काष्ठयोर् मध्ये भ्रमतो मण्डलानि च । दिवा नक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः

ubhayoḥ kāṣṭhayor madhye bhramato maṇḍalāni ca / divā naktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ

2.8.41

मन्दाह्नि यस्मिन्न् अयने शीघ्रा नक्तं तदा गतिः । शीघ्रा निशि यदा चास्य तदा मन्दा दिवा गतिः

mandāhni yasminn ayane śīghrā naktaṃ tadā gatiḥ / śīghrā niśi yadā cāsya tadā mandā divā gatiḥ

2.8.42

एकप्रमाणम् एवैष मार्गं याति दिवाकरः । अहोरात्रेण यो भुङ्क्ते समस्ता राशयो द्विज

ekapramāṇam evaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ / ahorātreṇa yo bhuṅkte samastā rāśayo dvija

2.8.43

षड् एव राशयो भुङ्क्ते रात्राव् अन्यांश् च षड् दिवा

ṣaḍ eva rāśayo bhuṅkte rātrāv anyāṃś ca ṣaḍ divā

2.8.44

राशिप्रमाणजनिता दीर्घह्रस्वात्मता दिने । तथा निशायां राशीनां प्रमाणैर् लघुदीर्घता

rāśipramāṇajanitā dīrghahrasvātmatā dine / tathā niśāyāṃ rāśīnāṃ pramāṇair laghudīrghatā

2.8.45

दिनादेर् दीर्घह्रस्वत्वं तद्भोगेनैव जायते । उत्तरे प्रक्रमे शीघ्रा निशि मन्दा गतिर् दिवा

dināder dīrghahrasvatvaṃ tadbhogenaiva jāyate / uttare prakrame śīghrā niśi mandā gatir divā

2.8.46

दक्षिणे त्व् अयने चैव विपरीता विवस्वतः

dakṣiṇe tv ayane caiva viparītā vivasvataḥ

2.8.47

उषा रात्रिः समाख्याता व्युष्टिश् चाप्य् उच्यते दिनम् । प्रोच्यते च तथा संध्या उषाव्युष्ट्योर् यद् अन्तरम्

uṣā rātriḥ samākhyātā vyuṣṭiś cāpy ucyate dinam / procyate ca tathā saṃdhyā uṣāvyuṣṭyor yad antaram

2.8.48

संध्याकाले तु संप्राप्ते रौद्रे परमदारुणे । मन्देहा राक्षसा घोराः सूर्यम् इच्छन्ति खादितुम्

saṃdhyākāle tu saṃprāpte raudre paramadāruṇe / mandehā rākṣasā ghorāḥ sūryam icchanti khāditum

2.8.49

प्रजापतिकृतः शापस् तेषां मैत्रेय रक्षसाम् । अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिने दिने

prajāpatikṛtaḥ śāpas teṣāṃ maitreya rakṣasām / akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dine dine

2.8.50

ततः सूर्यस्य तैर् युद्धं भवत्य् अत्यन्तदारुणम् । ततो द्विजोत्तमास् तोयं यत् क्षिपन्ति महामुने

tataḥ sūryasya tair yuddhaṃ bhavaty atyantadāruṇam / tato dvijottamās toyaṃ yat kṣipanti mahāmune

2.8.51

ॐकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् । तेन दह्यन्ति ते पापा वज्रीभूतेन वारिणा

oṃkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam / tena dahyanti te pāpā vajrībhūtena vāriṇā

2.8.52

अग्निहोत्रे हूयते या समन्त्रा प्रथमाहुतिः । सूर्यो ज्योतिः सहस्रांशुस् तया दीप्यति भास्करः

agnihotre hūyate yā samantrā prathamāhutiḥ / sūryo jyotiḥ sahasrāṃśus tayā dīpyati bhāskaraḥ

2.8.53

ॐकारो भगवान् विष्णुस् त्रिधामा वचसां पतिः । तदुच्चारणतस् ते तु विनाशं यान्ति राक्षसाः

oṃkāro bhagavān viṣṇus tridhāmā vacasāṃ patiḥ / taduccāraṇatas te tu vināśaṃ yānti rākṣasāḥ

2.8.54

वैष्णवो ऽंशः परः सूर्यो यो ऽन्तर्ज्योतिर् असंप्लवम् । अभिधायक ॐकारस् तस्य स प्रेरकः परः

vaiṣṇavo 'ṃśaḥ paraḥ sūryo yo 'ntarjyotir asaṃplavam / abhidhāyaka oṃkāras tasya sa prerakaḥ paraḥ

2.8.55

तेन तत् प्रेरितं ज्योतिर् ॐकारेणाथ दीप्तिमत् । दहत्य् अशेषरक्षांसि मन्देहाख्यान्य् अघानि वै

tena tat preritaṃ jyotir oṃkāreṇātha dīptimat / dahaty aśeṣarakṣāṃsi mandehākhyāny aghāni vai

2.8.56

तस्मान् नोल्लङ्घनं कार्यं संध्योपासनकर्मणः । स हन्ति सूर्यं संध्याया नोपास्तिं कुरुते हि यः

tasmān nollaṅghanaṃ kāryaṃ saṃdhyopāsanakarmaṇaḥ / sa hanti sūryaṃ saṃdhyāyā nopāstiṃ kurute hi yaḥ

2.8.57

ततः प्रयाति भगवान् ब्राह्मणैर् अभिरक्षितः । वालखिल्यादिभिश् चैव जगतः पालनोद्यतः

tataḥ prayāti bhagavān brāhmaṇair abhirakṣitaḥ / vālakhilyādibhiś caiva jagataḥ pālanodyataḥ

2.8.58

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच् च काष्ठा गणयेत् कलां ताम् । त्रिंशत्कलाश् चैव भवेन् मुहूर्तस् तैस् त्रिंशता रात्र्यहनी समेते

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśac ca kāṣṭhā gaṇayet kalāṃ tām / triṃśatkalāś caiva bhaven muhūrtas tais triṃśatā rātryahanī samete

2.8.59

ह्रासवृद्धी त्व् अहर्भागैर् दिवसानां यथाक्रमम् । संध्या मुहूर्तमात्रा वै ह्रासवृद्धौ समा स्मृता

hrāsavṛddhī tv aharbhāgair divasānāṃ yathākramam / saṃdhyā muhūrtamātrā vai hrāsavṛddhau samā smṛtā

2.8.60

रेखाप्रभृत्य् अथादित्ये त्रिमुहूर्तगते तु वै । प्रातः स्मृतस् ततः कालो भागश् चाह्नः स पञ्चमः

rekhāprabhṛty athāditye trimuhūrtagate tu vai / prātaḥ smṛtas tataḥ kālo bhāgaś cāhnaḥ sa pañcamaḥ

2.8.61

तस्मात् प्रातस्तनात् कालात् त्रिमुहूर्तस् तु संगवः । मध्याह्नस् त्रिमुहूर्तस् तु तस्मात् कालात् तु संगवात्

tasmāt prātastanāt kālāt trimuhūrtas tu saṃgavaḥ / madhyāhnas trimuhūrtas tu tasmāt kālāt tu saṃgavāt

2.8.62

तस्मान् माध्याह्निकात् कालाद् अपराह्ण इति स्मृतः । त्रय एव मुहूर्तास् तु कालभागः स्मृतो बुधैः

tasmān mādhyāhnikāt kālād aparāhṇa iti smṛtaḥ / traya eva muhūrtās tu kālabhāgaḥ smṛto budhaiḥ

2.8.63

अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते । दशपञ्चमुहूर्ताहो मुहूर्तास् त्रय एव च

aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate / daśapañcamuhūrtāho muhūrtās traya eva ca

2.8.64

दशपञ्चमुहूर्तं वै अहर् वैषुवतं स्मृतम्

daśapañcamuhūrtaṃ vai ahar vaiṣuvataṃ smṛtam

2.8.65

वर्धते ऽहो ह्रसति च अयने दक्षिणोत्तरे । अहस् तु ग्रसते रात्रिं रात्रिर् ग्रसति वासरम्

vardhate 'ho hrasati ca ayane dakṣiṇottare / ahas tu grasate rātriṃ rātrir grasati vāsaram

2.8.66

शरद्वसन्तयोर् मध्ये विषुवं तु विभाव्यते । तुलामेषगते भानौ समरात्रिदिनं तु तत्

śaradvasantayor madhye viṣuvaṃ tu vibhāvyate / tulāmeṣagate bhānau samarātridinaṃ tu tat

2.8.67

कर्कटावस्थिते भानौ दक्षिणायनम् उच्यते । उत्तरायणम् अप्य् उक्तं मकरस्थे दिवाकरे

karkaṭāvasthite bhānau dakṣiṇāyanam ucyate / uttarāyaṇam apy uktaṃ makarasthe divākare

2.8.68

त्रिंशन्मुहूर्तं कथितम् अहोरात्रं तु यन् मया । तानि पञ्चदश ब्रह्मन् पक्ष इत्य् अभिधीयते

triṃśanmuhūrtaṃ kathitam ahorātraṃ tu yan mayā / tāni pañcadaśa brahman pakṣa ity abhidhīyate

2.8.69

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजाव् ऋतुः । ऋतुत्रयं चाप्य् अयनं द्वे ऽयने वर्षसंज्ञिते

māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāv ṛtuḥ / ṛtutrayaṃ cāpy ayanaṃ dve 'yane varṣasaṃjñite

2.8.70

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मासविकल्पिताः । निश्चयः सर्वकालस्य युगम् इत्य् अभिधीयते

saṃvatsarādayaḥ pañca caturmāsavikalpitāḥ / niścayaḥ sarvakālasya yugam ity abhidhīyate

2.8.71

संवत्सरस् तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस् तृतीयस् तु चतुर्थश् चानुवत्सरः । वत्सरः पञ्चमश् चात्र कालो ऽयं युगसंज्ञितः

saṃvatsaras tu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ / idvatsaras tṛtīyas tu caturthaś cānuvatsaraḥ / vatsaraḥ pañcamaś cātra kālo 'yaṃ yugasaṃjñitaḥ

2.8.72

यः श्वेतस्योत्तरे शैलः शृङ्गवान् इति विश्रुतः । त्रीणि तस्य तु शृङ्गाणि यैर् असौ शृङ्गवान् स्मृतः

yaḥ śvetasyottare śailaḥ śṛṅgavān iti viśrutaḥ / trīṇi tasya tu śṛṅgāṇi yair asau śṛṅgavān smṛtaḥ

2.8.73

दक्षिणं चोत्तरं चैव मध्यं वैषुवतं तथा । शरद्वसन्तयोर् मध्ये तद् भानुः प्रतिपद्यते । मेषादौ च तुलादौ च मैत्रेय विषुवत्स्थितः

dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva madhyaṃ vaiṣuvataṃ tathā / śaradvasantayor madhye tad bhānuḥ pratipadyate / meṣādau ca tulādau ca maitreya viṣuvatsthitaḥ

2.8.74

तदा तुल्यम् अहोरात्रं करोति तिमिरापहः । दशपञ्चमुहूर्तं वै तद् एतद् उभयं स्मृतम्

tadā tulyam ahorātraṃ karoti timirāpahaḥ / daśapañcamuhūrtaṃ vai tad etad ubhayaṃ smṛtam

2.8.75

प्रथमे कृत्तिकाभागे यदा भास्वांस् तदा शशी । विशाखानां चतुर्थे ऽंशे मुने तिष्ठत्य् असंशयम्

prathame kṛttikābhāge yadā bhāsvāṃs tadā śaśī / viśākhānāṃ caturthe 'ṃśe mune tiṣṭhaty asaṃśayam

2.8.76

विशाखानां यदा सूर्यश् चरत्य् अंशं तृतीयकम् । तदा चन्द्रं विजानीयात् कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

viśākhānāṃ yadā sūryaś caraty aṃśaṃ tṛtīyakam / tadā candraṃ vijānīyāt kṛttikāśirasi sthitam

2.8.77

तदैव विषुवाख्यो वै कालः पुण्यो ऽभिधीयते । तदा दानानि देयानि देवेभ्यः प्रयतात्मभिः

tadaiva viṣuvākhyo vai kālaḥ puṇyo 'bhidhīyate / tadā dānāni deyāni devebhyaḥ prayatātmabhiḥ

2.8.78

ब्राह्मणेभ्यः पितृभ्यश् च मुखम् एतत् तु दानजम् । दत्तदानस् तु विषुवे कृतकृत्यो ऽभिजायते

brāhmaṇebhyaḥ pitṛbhyaś ca mukham etat tu dānajam / dattadānas tu viṣuve kṛtakṛtyo 'bhijāyate

2.8.79

अहोरात्रार्धमासौ तु कलाः काष्ठाः क्षणास् तथा । पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च । सिनीवाली कुहूश् चैव राका चानुमतिस् तथा

ahorātrārdhamāsau tu kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇās tathā / paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca / sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatis tathā

2.8.80

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश् चायनम् उत्तरं स्यात् । नभो नभस्यो ऽथ इषश् च सोर्जः सहःसहस्याव् इति दक्षिणं स्यात्

tapastapasyau madhumādhavau ca śukraḥ śuciś cāyanam uttaraṃ syāt / nabho nabhasyo 'tha iṣaś ca sorjaḥ sahaḥsahasyāv iti dakṣiṇaṃ syāt

2.8.81

लोकालोकस् तु यः शैलः प्रागुक्तो भवतो मया । लोकपालास् तु चत्वारस् तत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः

lokālokas tu yaḥ śailaḥ prāgukto bhavato mayā / lokapālās tu catvāras tatra tiṣṭhanti suvratāḥ

2.8.82

सुधामा शङ्खपाच् चैव कर्दमस्यात्मजौ द्विज । हिरण्यरोमा चैवान्यश् चतुर्थः केतुमान् अपि

sudhāmā śaṅkhapāc caiva kardamasyātmajau dvija / hiraṇyaromā caivānyaś caturthaḥ ketumān api

2.8.83

निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः । लोकपालाः स्थिता ह्य् एते लोकालोके चतुर्दिशम्

nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ / lokapālāḥ sthitā hy ete lokāloke caturdiśam

2.8.84

उत्तरं यद् अगस्त्यस्य अजवीथ्याश् च दक्षिणम् । पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद् बहिः

uttaraṃ yad agastyasya ajavīthyāś ca dakṣiṇam / pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathād bahiḥ

2.8.85

तत्रासते महात्मान ऋषयो ये ऽग्निहोत्रिणः । भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्त ऋत्विगुद्यताः । लोकारम्भं प्रारभन्ते तेषां पन्थाः स दक्षिणः

tatrāsate mahātmāna ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ / bhūtārambhakṛtaṃ brahma śaṃsanta ṛtvigudyatāḥ / lokārambhaṃ prārabhante teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ

2.8.86

चलितं ते पुनर् ब्रह्म स्थापयन्ति युगे युगे । संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

calitaṃ te punar brahma sthāpayanti yuge yuge / saṃtatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca

2.8.87

जायमानास् तु पूर्वे तु पश्चिमानां गृहेषु वै । पश्चिमाश् चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्व् इह

jāyamānās tu pūrve tu paścimānāṃ gṛheṣu vai / paścimāś caiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣv iha

2.8.88

एवम् आवर्तमानास् ते तिष्ठन्त्य् आभूतसंप्लवात् । सवितुर् दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्य् आचन्द्रतारकम्

evam āvartamānās te tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavāt / savitur dakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hy ācandratārakam

2.8.89

नागवीथ्युत्तरं यच् च सप्तर्षिभ्यश् च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस् तु स स्मृतः

nāgavīthyuttaraṃ yac ca saptarṣibhyaś ca dakṣiṇam / uttaraḥ savituḥ panthā devayānas tu sa smṛtaḥ

2.8.90

तत्र ते वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः । संततिं ते जुगुप्सन्ति तस्मान् मृत्युर् जितश् च तैः

tatra te vaśinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ / saṃtatiṃ te jugupsanti tasmān mṛtyur jitaś ca taiḥ

2.8.91

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । उदक्पन्थानम् अर्यम्णः श्रिता ह्य् आभूतसंप्लवात्

aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām / udakpanthānam aryamṇaḥ śritā hy ābhūtasaṃplavāt

2.8.92

ते ऽसंप्रयोगाल् लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात् । इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात्

te 'saṃprayogāl lobhasya maithunasya ca varjanāt / icchādveṣāpravṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt

2.8.93

पुनश् चाकामसंयोगाच् शब्दादेर् दोषदर्शनात् । इत्य् एभिः कारणैः शुद्धास् ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे

punaś cākāmasaṃyogāc śabdāder doṣadarśanāt / ity ebhiḥ kāraṇaiḥ śuddhās te 'mṛtatvaṃ hi bhejire

2.8.94

आभूतसंप्लवं स्थानम् अमृतत्वं विभाव्यते । त्रैलोक्यस्थितिकालो ऽयम् अपुनर्मार उच्यते

ābhūtasaṃplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ vibhāvyate / trailokyasthitikālo 'yam apunarmāra ucyate

2.8.95

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पापपुण्यकृतो विधिः । आभूतसंप्लवान्तान्तं फलम् उक्तं तयोर् द्विज

brahmahatyāśvamedhābhyāṃ pāpapuṇyakṛto vidhiḥ / ābhūtasaṃplavāntāntaṃ phalam uktaṃ tayor dvija

2.8.96

यावन्मात्रप्रदेशे तु मैत्रेयावस्थितो ध्रुवः । क्षयम् आयाति तावत् तु भूमेर् आभूतसंप्लवे

yāvanmātrapradeśe tu maitreyāvasthito dhruvaḥ / kṣayam āyāti tāvat tu bhūmer ābhūtasaṃplave

2.8.97

ऊर्ध्वोत्तरम् ऋषिभ्यस् तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः । एतद् विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्

ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ / etad viṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram

2.8.98

निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम् । स्थानं तत् परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये

nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām / sthānaṃ tat paramaṃ vipra puṇyapāpaparikṣaye

2.8.99

अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेषाप्तिहेतवः । यत्र गत्वा न शोचन्ति तद् विष्णोः परमं पदम्

apuṇyapuṇyoparame kṣīṇāśeṣāptihetavaḥ / yatra gatvā na śocanti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

2.8.100

धर्मध्रुवाद्यास् तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाक्षिणः । तत्सार्ष्ट्योत्पन्नयोगेद्धास् तद् विष्णोः परमं पदम्

dharmadhruvādyās tiṣṭhanti yatra te lokasākṣiṇaḥ / tatsārṣṭyotpannayogeddhās tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

2.8.101

यत्रोतम् एतत् प्रोतं च यद् भूतं सचराचरम् । भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद् विष्णोः परमं पदम्

yatrotam etat protaṃ ca yad bhūtaṃ sacarācaram / bhāvyaṃ ca viśvaṃ maitreya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

2.8.102

दिवीव चक्षुर् आततं विततं यन् महात्मनाम् । विवेकज्ञानदृष्टं च तद् विष्णोः परमं पदम्

divīva cakṣur ātataṃ vitataṃ yan mahātmanām / vivekajñānadṛṣṭaṃ ca tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

2.8.103

यस्मिन् प्रतिष्ठितो भास्वान् मेढीभूतः स्वयं ध्रुवः । ध्रुवे च सर्वज्योतींषि ज्योतिष्व् अम्भोमुचो द्विज

yasmin pratiṣṭhito bhāsvān meḍhībhūtaḥ svayaṃ dhruvaḥ / dhruve ca sarvajyotīṃṣi jyotiṣv ambhomuco dvija

2.8.104

मेघेषु संतता वृष्टिर् वृष्टेः सृष्टेश् च पोषणम् । आप्यायनं च सर्वेषां देवादीनां महामुने

megheṣu saṃtatā vṛṣṭir vṛṣṭeḥ sṛṣṭeś ca poṣaṇam / āpyāyanaṃ ca sarveṣāṃ devādīnāṃ mahāmune

2.8.105

ततश् चाज्याहुतिद्वारा पोषितास् ते हविर्भुजः । वृष्टेः कारणतां यान्ति भूतानां स्थितये पुनः

tataś cājyāhutidvārā poṣitās te havirbhujaḥ / vṛṣṭeḥ kāraṇatāṃ yānti bhūtānāṃ sthitaye punaḥ

2.8.106

एवम् एतत् पदं विष्णोस् तृतीयम् अमलात्मकम् । आधारभूतं लोकानां त्रयाणां वृष्टिकारणम्

evam etat padaṃ viṣṇos tṛtīyam amalātmakam / ādhārabhūtaṃ lokānāṃ trayāṇāṃ vṛṣṭikāraṇam

2.8.107

ततः प्रभवति ब्रह्मन् सर्वपापहरा सरित् । गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानाम् अनुलेपनपिञ्जरा

tataḥ prabhavati brahman sarvapāpaharā sarit / gaṅgā devāṅganāṅgānām anulepanapiñjarā

2.8.108

वामपादाम्बुजाङ्गुष्ठनखस्रोतोविनिर्गताम् । विष्णोर् बिभर्ति यां भक्त्या शिरसाहर्निशं ध्रुवः

vāmapādāmbujāṅguṣṭhanakhasrotovinirgatām / viṣṇor bibharti yāṃ bhaktyā śirasāharniśaṃ dhruvaḥ

2.8.109

ततः सप्तर्षयो यस्याः प्राणायामपरायणाः । तिष्ठन्ति वीचिमालाभिर् उह्यमानजटाजले

tataḥ saptarṣayo yasyāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ / tiṣṭhanti vīcimālābhir uhyamānajaṭājale

2.8.110

वार्योघैः संततैर् यस्याः प्लावितं शशिमण्डलम् । भूयो ऽधिकतरां कान्तिं वहत्य् एतद् उपक्षयम्

vāryoghaiḥ saṃtatair yasyāḥ plāvitaṃ śaśimaṇḍalam / bhūyo 'dhikatarāṃ kāntiṃ vahaty etad upakṣayam

2.8.111

मेरुपृष्ठे पतत्य् उच्चैर् निष्क्रान्ता शशिमण्डलात् । जगतः पावनार्थाय या प्रयाति चतुर्दिशम्

merupṛṣṭhe pataty uccair niṣkrāntā śaśimaṇḍalāt / jagataḥ pāvanārthāya yā prayāti caturdiśam

2.8.112

सीता चालकनन्दा च चक्षुर् भद्रा च संस्थिता । एकैव या चतुर्भेदा दिग्भेदगतिलक्षणा

sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca saṃsthitā / ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā

2.8.113

भेदं चालकनन्दाख्यं यस्याः शर्वो ऽपि दक्षिणम् । दधार शिरसा प्रीत्या वर्षाणाम् अधिकं शतम्

bhedaṃ cālakanandākhyaṃ yasyāḥ śarvo 'pi dakṣiṇam / dadhāra śirasā prītyā varṣāṇām adhikaṃ śatam

2.8.114

शम्भोर् जटाकलापाच् च विनिष्क्रान्तास्थिशर्करान् । प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापान् सगरात्मजान्

śambhor jaṭākalāpāc ca viniṣkrāntāsthiśarkarān / plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpān sagarātmajān

2.8.115

स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यः पापं प्रणश्यति । अपूर्वपुण्यप्राप्तिश् च सद्यो मैत्रेय जायते

snātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati / apūrvapuṇyaprāptiś ca sadyo maitreya jāyate

2.8.116

दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस् तनयैः श्रद्धयान्वितैः । समात्रयं प्रयच्छन्ति तृप्तिं मैत्रेय दुर्लभाम्

dattāḥ pitṛbhyo yatrāpas tanayaiḥ śraddhayānvitaiḥ / samātrayaṃ prayacchanti tṛptiṃ maitreya durlabhām

2.8.117

यस्याम् इष्ट्वा महायज्ञैर् यज्ञेशं पुरुषोत्तमम् । द्विजभूपाः पराम् ऋद्धिम् अवापुर् दिवि चेह च

yasyām iṣṭvā mahāyajñair yajñeśaṃ puruṣottamam / dvijabhūpāḥ parām ṛddhim avāpur divi ceha ca

2.8.118

स्नानाद् विधूतपापाश् च यज्जले यतयस् तथा । केशवासक्तमनसः प्राप्ता निर्वाणम् उत्तमम्

snānād vidhūtapāpāś ca yajjale yatayas tathā / keśavāsaktamanasaḥ prāptā nirvāṇam uttamam

2.8.119

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता । या पावयति भूतानि कीर्तिता च दिने दिने

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā / yā pāvayati bhūtāni kīrtitā ca dine dine

2.8.120

गङ्गा गङ्गेति यन् नाम योजनानां शतेष्व् अपि । स्थितैर् उच्चारितं हन्ति पापं जन्मत्रयार्जितम्

gaṅgā gaṅgeti yan nāma yojanānāṃ śateṣv api / sthitair uccāritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam

2.8.121

यतः सा पावनायालं त्रयाणां जगताम् अपि । समुद्भूता परं तत् तु तृतीयं भगवत्पदम्

yataḥ sā pāvanāyālaṃ trayāṇāṃ jagatām api / samudbhūtā paraṃ tat tu tṛtīyaṃ bhagavatpadam

2.8.122