मैत्रेय उवाच —

प्रोक्तान्य् एतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै । भविष्याण्य् अपि विप्रर्षे ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि

proktāny etāni bhavatā sapta manvantarāṇi vai / bhaviṣyāṇy api viprarṣe mamākhyātuṃ tvam arhasi

3.2.1

पराशर उवाच —

सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत् तनया विश्वकर्मणः । मनुर् यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने

sūryasya patnī saṃjñābhūt tanayā viśvakarmaṇaḥ / manur yamo yamī caiva tadapatyāni vai mune

3.2.2

असहन्ती तु सा भर्तुस् तेजश् छायां युयोज वै । भर्तुः शुश्रूषणे ऽरण्यं स्वयं च तपसे ययौ

asahantī tu sā bhartus tejaś chāyāṃ yuyoja vai / bhartuḥ śuśrūṣaṇe 'raṇyaṃ svayaṃ ca tapase yayau

3.2.3

संज्ञेयम् इत्य् अथार्कश् च छायायाम् आत्मजत्रयम् । शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्य् अजीजनत्

saṃjñeyam ity athārkaś ca chāyāyām ātmajatrayam / śanaiścaraṃ manuṃ cānyaṃ tapatīṃ cāpy ajījanat

3.2.4

छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा । तदान्येयम् असौ बुद्धिर् इत्य् आसीद् यमसूर्ययोः

chāyāsaṃjñā dadau śāpaṃ yamāya kupitā yadā / tadānyeyam asau buddhir ity āsīd yamasūryayoḥ

3.2.5

ततो विवस्वान् आख्याते तयैवारण्यसंस्थिताम् । समाधिदृष्ट्या ददृशे ताम् अश्वां तपसि स्थिताम्

tato vivasvān ākhyāte tayaivāraṇyasaṃsthitām / samādhidṛṣṭyā dadṛśe tām aśvāṃ tapasi sthitām

3.2.6

वाजिरूपधरः सो ऽपि तस्यां देवाव् अथाश्विनौ । जनयाम् आस रेवन्तं रेतसो ऽन्ते च भास्करः

vājirūpadharaḥ so 'pi tasyāṃ devāv athāśvinau / janayām āsa revantaṃ retaso 'nte ca bhāskaraḥ

3.2.7

आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः । तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह

āninye ca punaḥ saṃjñāṃ svasthānaṃ bhagavān raviḥ / tejasaḥ śamanaṃ cāsya viśvakarmā cakāra ha

3.2.8

भ्रमम् आरोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोविशातनम् । कृतवान् अष्टमं भागं न व्यशातयताव्ययम्

bhramam āropya sūryaṃ tu tasya tejoviśātanam / kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ na vyaśātayatāvyayam

3.2.9

यत् सूर्याद् वैष्णवं तेजः शातितं विश्वकर्मणा । जाज्वल्यमानम् अपतत् तद् भूमौ मुनिसत्तम

yat sūryād vaiṣṇavaṃ tejaḥ śātitaṃ viśvakarmaṇā / jājvalyamānam apatat tad bhūmau munisattama

3.2.10

त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् । त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च

tvaṣṭaiva tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat / triśūlaṃ caiva śarvasya śibikāṃ dhanadasya ca

3.2.11

शक्तिं गुहस्य देवानाम् अन्येषां च यद् आयुधम् । तत् सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत्

śaktiṃ guhasya devānām anyeṣāṃ ca yad āyudham / tat sarvaṃ tejasā tena viśvakarmā vyavardhayat

3.2.12

छायासंज्ञासुतो यो ऽसौ द्वितीयः कथितो मनुः । पूर्वजस्य सवर्णो ऽसौ सावर्णिस् तेन कथ्यते

chāyāsaṃjñāsuto yo 'sau dvitīyaḥ kathito manuḥ / pūrvajasya savarṇo 'sau sāvarṇis tena kathyate

3.2.13

तस्य मन्वन्तरं ह्य् एतत् सावर्णिकम् अथाष्टमम् । तच् छृणुष्व महाभाग भविष्यं कथयामि ते

tasya manvantaraṃ hy etat sāvarṇikam athāṣṭamam / tac chṛṇuṣva mahābhāga bhaviṣyaṃ kathayāmi te

3.2.14

सावर्णिस् तु मनुर् यो ऽसौ मैत्रेय भविता ततः । सुतपाश् चामिताभाश् च मुख्याश् चापि तदा सुराः

sāvarṇis tu manur yo 'sau maitreya bhavitā tataḥ / sutapāś cāmitābhāś ca mukhyāś cāpi tadā surāḥ

3.2.15

तेषां गणस् तु देवानाम् एकैको विंशकः स्मृतः । सप्तर्षीन् अपि वक्ष्यामि भविष्यान् मुनिसत्तम

teṣāṃ gaṇas tu devānām ekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ / saptarṣīn api vakṣyāmi bhaviṣyān munisattama

3.2.16

दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रौणिस् तथापरः । मत्पुत्रश् च तथा व्यास ऋश्यशृङ्गश् च सप्तमः

dīptimān gālavo rāmaḥ kṛpo drauṇis tathāparaḥ / matputraś ca tathā vyāsa ṛśyaśṛṅgaś ca saptamaḥ

3.2.17

विष्णुप्रसादाद् अनघः पातालान्तरगोचरः । विरोचनसुतस् तेषां बलिर् इन्द्रो भविष्यति

viṣṇuprasādād anaghaḥ pātālāntaragocaraḥ / virocanasutas teṣāṃ balir indro bhaviṣyati

3.2.18

विरजाश् चार्वरीवंश् च निर्मोहाद्यास् तथापरे । सावर्णेस् तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः

virajāś cārvarīvaṃś ca nirmohādyās tathāpare / sāvarṇes tu manoḥ putrā bhaviṣyanti nareśvarāḥ

3.2.19

नवमो दक्षसावर्णिर् मैत्रेय भविता मनुः

navamo dakṣasāvarṇir maitreya bhavitā manuḥ

3.2.20

पारा मरीचिगर्भाश् च सुधर्माणस् तथा त्रिधा । भविष्यन्ति तदा देवा एकैको द्वादशो गणः

pārā marīcigarbhāś ca sudharmāṇas tathā tridhā / bhaviṣyanti tadā devā ekaiko dvādaśo gaṇaḥ

3.2.21

तेषाम् इन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्य् अद्भुतो द्विज

teṣām indro mahāvīryo bhaviṣyaty adbhuto dvija

3.2.22

सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर् मेधातिथिस् तथा । ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस् तत्रैते च महर्षयः

savano dyutimān bhavyo vasur medhātithis tathā / jyotiṣmān saptamaḥ satyas tatraite ca maharṣayaḥ

3.2.23

धृतकेतुर् दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः । पृथुश्रवाद्याश् च तथा दक्षसावर्णिकात्मजाः

dhṛtaketur dīptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ / pṛthuśravādyāś ca tathā dakṣasāvarṇikātmajāḥ

3.2.24

दशमो ब्रह्मसावर्णिर् भविष्यति मुने मनुः । सुधामानो विरुद्धाश् च शतसंख्यास् तथा सुराः

daśamo brahmasāvarṇir bhaviṣyati mune manuḥ / sudhāmāno viruddhāś ca śatasaṃkhyās tathā surāḥ

3.2.25

तेषाम् इन्द्रश् च भविता शान्तिर् नाम महाबलः । सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तदा ताञ् छृणुष्व च

teṣām indraś ca bhavitā śāntir nāma mahābalaḥ / saptarṣayo bhaviṣyanti ye tadā tāñ chṛṇuṣva ca

3.2.26

हविष्मान् सुकृतिः सत्यो ह्य् अपांमूर्तिस् तथापरः । नाभागो ऽप्रतिमौजाश् च सत्यकेतुस् तथैव च

haviṣmān sukṛtiḥ satyo hy apāṃmūrtis tathāparaḥ / nābhāgo 'pratimaujāś ca satyaketus tathaiva ca

3.2.27

सुक्षेत्रश् चोत्तमौजाश् च भूरिषेणादयो दश । ब्रह्मसावर्णिपुत्रास् तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम्

sukṣetraś cottamaujāś ca bhūriṣeṇādayo daśa / brahmasāvarṇiputrās tu rakṣiṣyanti vasuṃdharām

3.2.28

एकादशश् च भविता धर्मसावर्णिको मनुः

ekādaśaś ca bhavitā dharmasāvarṇiko manuḥ

3.2.29

विहंगमाः कामगमा निर्माणरुचयस् तथा । गणास् त्व् एते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम् । एकैकस् त्रिंशकस् तेषां गणश् चेन्द्रश् च वै वृषः

vihaṃgamāḥ kāmagamā nirmāṇarucayas tathā / gaṇās tv ete tadā mukhyā devānāṃ ca bhaviṣyatām / ekaikas triṃśakas teṣāṃ gaṇaś cendraś ca vai vṛṣaḥ

3.2.30

निश्चरश् चाग्नितेजाश् च वपुष्मान् विष्णुर् आरुणिः । हविष्मान् अनघश् चैते भव्याः सप्तर्षयस् तथा

niścaraś cāgnitejāś ca vapuṣmān viṣṇur āruṇiḥ / haviṣmān anaghaś caite bhavyāḥ saptarṣayas tathā

3.2.31

सर्वगः सर्वधर्मा च देवानीकादयस् तथा । भविष्यन्ति मनोस् तस्य तनयाः पृथिवीश्वराः

sarvagaḥ sarvadharmā ca devānīkādayas tathā / bhaviṣyanti manos tasya tanayāḥ pṛthivīśvarāḥ

3.2.32

रुद्रपुत्रस् तु सावर्णिर् भविता द्वादशो मनुः । ऋतधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान्

rudraputras tu sāvarṇir bhavitā dvādaśo manuḥ / ṛtadhāmā ca tatrendro bhavitā śṛṇu me surān

3.2.33

हरिता लोहिता देवास् तथा सुमनसो द्विज । सुकर्माणः सुपाराश् च दशकाः पञ्च वै गणाः

haritā lohitā devās tathā sumanaso dvija / sukarmāṇaḥ supārāś ca daśakāḥ pañca vai gaṇāḥ

3.2.34

तपस्वी सुतपाश् चैव तपोमूर्तिस् तपोरतिः । तपोधृतिर् द्युतिश् चान्यः सप्तमस् तु तपोधनः

tapasvī sutapāś caiva tapomūrtis taporatiḥ / tapodhṛtir dyutiś cānyaḥ saptamas tu tapodhanaḥ

3.2.35

देववान् उपदेवश् च देवश्रेष्ठादयस् तथा । मनोस् तस्य महावीर्या भविष्यन्ति सुता नृपाः

devavān upadevaś ca devaśreṣṭhādayas tathā / manos tasya mahāvīryā bhaviṣyanti sutā nṛpāḥ

3.2.36

त्रयोदशो रौच्यनामा भविष्यति मुने मनुः

trayodaśo raucyanāmā bhaviṣyati mune manuḥ

3.2.37

सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस् तथा सुराः । त्रयस् त्रिंशद्विभेदास् ते देवानां ये तु वै गणाः

sutrāmāṇaḥ sukarmāṇaḥ sudharmāṇas tathā surāḥ / trayas triṃśadvibhedās te devānāṃ ye tu vai gaṇāḥ

3.2.38

दिवस्पतिर् महावीर्यस् तेषाम् इन्द्रो भविष्यति

divaspatir mahāvīryas teṣām indro bhaviṣyati

3.2.39

निर्मोहस् तत्त्वदर्शी च निष्प्रकम्पो निरुत्सुकः । धृतिमान् अव्ययश् चान्यः सप्तमः सुतपा मुनिः । सप्तर्षयस् त्व् इमे तस्य पुत्रान् अपि निबोध मे

nirmohas tattvadarśī ca niṣprakampo nirutsukaḥ / dhṛtimān avyayaś cānyaḥ saptamaḥ sutapā muniḥ / saptarṣayas tv ime tasya putrān api nibodha me

3.2.40

चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षितः

citrasenavicitrādyā bhaviṣyanti mahīkṣitaḥ

3.2.41

भौत्यश् चतुर्दशश् चात्र मैत्रेय भविता मनुः । शुचिर् इन्द्रः सुरगणास् तत्र पञ्च शृणुष्व तान्

bhautyaś caturdaśaś cātra maitreya bhavitā manuḥ / śucir indraḥ suragaṇās tatra pañca śṛṇuṣva tān

3.2.42

चाक्षुषाश् च पवित्राश् च कनिष्ठा भ्राजिरास् तथा । वाचावृद्धाश् च वै देवाः सप्तर्षीन् अपि मे शृणु

cākṣuṣāś ca pavitrāś ca kaniṣṭhā bhrājirās tathā / vācāvṛddhāś ca vai devāḥ saptarṣīn api me śṛṇu

3.2.43

अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधो ऽग्नीध्र एव च । युक्तस् तथा जितश् चान्यो मनुपुत्रान् अतः शृणु

agnibāhuḥ śuciḥ śukro māgadho 'gnīdhra eva ca / yuktas tathā jitaś cānyo manuputrān ataḥ śṛṇu

3.2.44

ऊरुगम्भीरबुध्नाद्या मनोस् तस्य सुता नृपाः । कथिता मुनिशार्दूल पालयिष्यन्ति ये महीम्

ūrugambhīrabudhnādyā manos tasya sutā nṛpāḥ / kathitā muniśārdūla pālayiṣyanti ye mahīm

3.2.45

चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः । प्रवर्तयन्ति तान् एत्य भुवि सप्तर्षयो दिवः

caturyugānte vedānāṃ jāyate kila viplavaḥ / pravartayanti tān etya bhuvi saptarṣayo divaḥ

3.2.46

कृते कृते स्मृतेर् विप्र प्रणेता जायते मनुः । देवा यज्ञभुजस् ते तु यावन् मन्वन्तरं तु तत्

kṛte kṛte smṛter vipra praṇetā jāyate manuḥ / devā yajñabhujas te tu yāvan manvantaraṃ tu tat

3.2.47

भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन् मन्वन्तरं तु तैः । तदन्वयोद्भवैश् चैव तावद् भूः परिपाल्यते

bhavanti ye manoḥ putrā yāvan manvantaraṃ tu taiḥ / tadanvayodbhavaiś caiva tāvad bhūḥ paripālyate

3.2.48

मनुः सप्तर्षयो देवा भूपालाश् च मनोः सुताः । मन्वन्तरे भवन्त्य् एते शक्रश् चैवाधिकारिणः

manuḥ saptarṣayo devā bhūpālāś ca manoḥ sutāḥ / manvantare bhavanty ete śakraś caivādhikāriṇaḥ

3.2.49

चतुर्दशभिर् एतैस् तु गतैर् मन्वन्तरैर् द्विज । सहस्रयुगपर्यन्तः कल्पो निःशेष उच्यते

caturdaśabhir etais tu gatair manvantarair dvija / sahasrayugaparyantaḥ kalpo niḥśeṣa ucyate

3.2.50

तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम । ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहाव् अम्बुसंप्लवे

tāvatpramāṇā ca niśā tato bhavati sattama / brahmarūpadharaḥ śete śeṣāhāv ambusaṃplave

3.2.51

त्रैलोक्यम् अखिलं ग्रस्त्वा भगवान् आदिकृद् विभुः । स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः

trailokyam akhilaṃ grastvā bhagavān ādikṛd vibhuḥ / svamāyāsaṃsthito vipra sarvabhūto janārdanaḥ

3.2.52

ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः । सृष्टिं करोत्य् अव्ययात्मा कल्पे कल्पे रजोगुणः

tataḥ prabuddho bhagavān yathā pūrvaṃ tathā punaḥ / sṛṣṭiṃ karoty avyayātmā kalpe kalpe rajoguṇaḥ

3.2.53

मनवो भूभुजः सेन्द्रा देवाः सप्तर्षयस् तथा । सात्त्विको ऽंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम

manavo bhūbhujaḥ sendrā devāḥ saptarṣayas tathā / sāttviko 'ṃśaḥ sthitikaro jagato dvijasattama

3.2.54

चतुर्युगे ऽप्य् असौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षणः । युगव्यवस्थां कुरुते यथा मैत्रेय तच् छृणु

caturyuge 'py asau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣaṇaḥ / yugavyavasthāṃ kurute yathā maitreya tac chṛṇu

3.2.55

कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् । ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः

kṛte yuge paraṃ jñānaṃ kapilādisvarūpadhṛk / dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ

3.2.56

चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायाम् अपि स प्रभुः । दुष्टानां निग्रहं कुर्वन् परिपाति जगत्त्रयम्

cakravartisvarūpeṇa tretāyām api sa prabhuḥ / duṣṭānāṃ nigrahaṃ kurvan paripāti jagattrayam

3.2.57

वेदम् एकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर् विभुः । करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक्

vedam ekaṃ caturbhedaṃ kṛtvā śākhāśatair vibhuḥ / karoti bahulaṃ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk

3.2.58

वेदांस् तु द्वापरे व्यस्य कलेर् अन्ते पुनर् हरिः । कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तान् मार्गे स्थापयति प्रभुः

vedāṃs tu dvāpare vyasya kaler ante punar hariḥ / kalkisvarūpī durvṛttān mārge sthāpayati prabhuḥ

3.2.59

एवम् एष जगत् सर्वं परिपाति करोति च । हन्ति चान्तेष्व् अनन्तात्मा नास्त्य् अस्माद् व्यतिरेकि यत्

evam eṣa jagat sarvaṃ paripāti karoti ca / hanti cānteṣv anantātmā nāsty asmād vyatireki yat

3.2.60

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान् महात्मनः । तद् अत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस् तव

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvabhūtān mahātmanaḥ / tad atrānyatra vā vipra sadbhāvaḥ kathitas tava

3.2.61

मन्वन्तराण्य् अशेषाणि कथितानि मया तव । मन्वन्तराधिपांश् चैव किम् अन्यत् कथयामि ते

manvantarāṇy aśeṣāṇi kathitāni mayā tava / manvantarādhipāṃś caiva kim anyat kathayāmi te

3.2.62